Zawieszka bursztynowa ze Szczecina-Płoni

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bursztynowa zawieszka ze Szczecina-Płoni
Bursztynowa zawieszka ze Szczecina-Płoni
Fot. archiwalna
Lokalizacja obiekt zaginiony
Data powstania późny neolit/protobrąz (ok. 2300–2000 lat przed Chr.)
Materiał bursztyn
Wymiary {{{wymiary}}}


Zawieszka bursztynowa ze Szczecina-Płoni – tzw. tarczka typu Płonia, to przedmiot w formie kolistego dysku z otworem po środku. Określany też jako zawieszka solarna stanowi jeden z bardziej intrygujących zabytków archeologicznych, związanych z wczesnym okresem epoki brązu, trwającym na Pomorzu od ok. 2300–1600 BC.

Opis i znaczenie

Zawieszka płońska wykonana została z dość dużej bryły bursztynu. Uformowano ją na kształt kolistego dysku śr. 9 cm, o przekroju soczewkowatym grubości do 1,5 cm, z centralnie przewierconym otworem. Poprzeczne dość szerokie wgłębienie na powierzchni biegnące od otworu do krawędzi świadczy, że przedmiot był najpewniej mocowany do rzemienia, i noszony.Wisior po obydwu stronach pokrywała specyficzna patyna przypominająca glinę w kolorze beżowym. Osadzanie się na bursztynie takiej powłoki spowodowane jest długotrwałym jego zaleganiem w ziemi.

Przeznaczenie tego typu kolistej tarczki z centralnym otworem nie jest łatwe do określenia. Poprzestanie na stwierdzeniu ozdobnego jej charakteru z pewnością zawęża rolę jaką miała do spełnienia. Kształt, duży rozmiar oraz surowiec, z którego były wykonywane mogą wskazywać na specjalne znaczenie, mające związek np. z kultem solarnym. Nie wykluczone, że w tym kontekście przedmiot taki mógł pełnić rolę amuletu.

Kontekst odkrycia

Tarczka stanowiła wyposażenie grobu nr I, ujawnionego w 1903 r. Oprócz niej w obiekcie znajdowały się także: dwa sztylety krzemienne bez uformowanej rękojeści, retuszowane obustronnie na całej powierzchni, dł. 20,6 i 19,7 cm; wąska złota taśma o przekroju prostokątnym; owalna obręczowa bransoleta z brązu o zwężonych końcach, śr. 6,5 cm; fragment 13, połączonych ze sobą bokami, cylindrycznych paciorków z brązu (prawdopodobnie tzw. separator rozdzielający w koliach szeregi innych paciorków); naczynia gliniane: misa wys. 11,2 cm; waza wys. 9,0 cm; amfora dwuucha wys. 11,2 cm; oraz zachowany niewielki fragment kości długiej, nieprzepalonej.

Zabytek pochodzi z cmentarzyska w Szczecinie-Płoni (stanowisko nr 2) odkrytego przypadkowo pod koniec lat trzydziestych XIX w. podczas wybierania piachu, które trwało, zapewne z dużymi przerwami, do 1907 r. Niestety trudno jest ustalić dokładną liczbę odsłoniętych w tym okresie grobów, przypuszcza się, że mogło być ich około dziesięciu. Zarejestrowany wówczas materiał źródłowy, a były to głównie gliniane naczynia, był na tyle oryginalny, że cmentarzysko zyskało rangę tzw. stanowiska eponimicznego, od którego ukuto nazwę nowej jednostki archeologicznej, określanej jako grupa płońska, która stała się synonimem wczesnego okresu epoki brązu na Pomorzu.

Systematyczne badania wykopaliskowe na cmentarzysku w Płoni przeprowadzone zostały dopiero w 1994 i 1996 r. W ich wyniku wyeksplorowano 20 obiektów, z czego 11 zidentyfikowanych zostało jako pozostałości grobów. Dzięki tym pracom udało się ustalić, że nekropola była użytkowana od fazy późny neolit/protobrąz do fazy brąz IA, czyli między latami 2300–1700 przed. Chr.

Występowanie i chronologia

Z terenu Pomorza Zachodniego i Środkowego znanych jest 7 zawieszek typu Płonia. Sześć odkryto jeszcze przed wojną, są to krążki ze Słonowic, Śmiardowa, Bornego, Budowa, Węgornika i Płoni. Jeden został odnotowany w 1991 r. w trakcie wykopalisk na cmentarzysku w Barnisławiu koło Kołbaskowa, w grobie nr 78. Generalnie ten typ niezdobionych kolistych wisiorów spotykany jest w różnych miejscach strefy nadbałtyckiej, w kontekście stanowisk neolitycznych i z wczesnobrązowych. Zawieszka ze Szczecina-Płoni dzięki współwystępowaniu z innymi przedmiotami w jednym grobie datowana jest na najstarszą fazę wczesnego okresu epoki brązu na Pomorzu, czyli późny neolit/proto brąz przypadającą na lata 2300–2000 przed Chr.

Losy zabytku

Bursztynowy dysk z Płoni znajdował się do 1945 r. w zbiorach Pommersches Landesmuseum. Przed nalotami alianckimi w 1944 był zabezpieczony w jednej z wielu ewakuacyjnych skrzynek, i przeniesiony do tzw. głębokich piwnic w budynku przy Luisenstrasse (od 1945 r. ul. Janisławy, a od 1956 r. Staromłyńska, gdzie nieprzerwanie do dziś znajduje się Dział Archeologii). Zabytek przetrwał, i był eksponowany w 1948 r. na pierwszej powojennej wystawie. Wisior niestety zaginął ze zbiorów muzealnych w nieznanych okolicznościach, prawdopodobnie u schyłku lat 50. XX wieku.

W związku z organizacją nowej wystawy stałej, poświęconej archeologii Pomorza, będzie można podziwiać replikę zawieszki płońskiej od końca 2020 roku w gmachu Muzeum Narodowego w Szczecinie przy ul. Staromłyńskiej 27.

Bibliografia

  • Czebreszuk Janusz, Kozłowska-Skoczka Dorota, Sztylety krzemienne na Pomorzu Zachodnim. Szczecin 2008. ISBN 978-83-86136-75-9; ISBN 978-83-86094-50-9; ISBN 978-83-908606-9-5.
  • Kersten Karl, Die Funde der älteren Bronzezeit in Pommern, 7. Beiheft zum Atlas der Urgeschichte, Hamburg 1958.
  • Klebs Richard, Der Bernsteinsmuck der Steinzeit, Königsberg 1882.
  • Kozłowska Dorota, Cmentarzysko z wczesnego okresu epoki brązu: Szczecin-Płonia (Buchholz, Kreis Greifenhagen), stanowisko 2, „Folia Praehistorica Posnaniensia” 2004, 12, s. 81–130.
  • Kunkel Otto, Pommersche Urgeschichte in Bildern, Stettin 1931.
  • Siuchniński Kazimierz,Klasyfikacja czasowo-przestrzenna kultur neolitycznych na Pomorzu Zachodnim, cz. I, Katalog źródeł archeologicznych, Szczecin 1969.
  • Stubenrauch Adolf, Leichenbrandgräber mit steinzeitlichen Beigaben bei Försterei Buchholz, Kreis Greifenhagen, „Baltische Studien“ 1904, 18/1, s. 1–6.
Źródła

Muzeum Narodowe w Szczecinie, Archiwum Działu Archeologii, teczka nr 323, 3117.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Dorota Kozłowska