Zdobiony pojemnik z poroża z Podzamcza w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zdobiony pojemnik z poroża
Zdobiony pojemnik z poroża
Rys. R. Kamiński
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania X-XII wiek
Materiał poroże jelenia
Wymiary {{{wymiary}}}


Trzyczęściowy pojemnik z poroża odkryty na Podzamczu w Szczecinie

Opis

Jest to pojemnik wykonany z wydrążonego fragmentu poroża jelenia, posiadający w przybliżeniu formę zbliżoną do litery T, wynikającą z naturalnego ukształtowania surowca, o maksymalnej rozpiętości pomiędzy dolnymi krawędziami ramion wynoszącej 148 mm, wysokości od poprzeczki do dolnej krawędzi 79 mm. Na obrzeżach otworów w ramionach znajdują się po cztery dziurki służące do ich zamykania i zawieszania całego przedmiotu. Szerokość otworów na końcach ramion odpowiednio 39 i 42 mm, średnice dziurek 1,7 mm do 3,2 mm. Dolny otwór o szerokości 28 mm, bez dziurek. Fragment poroża wydrążono, pozostawiając ścianki o grubości w pobliżu otworów 2,8 mm. W górnej krawędzi jednego z ramion nieregularny ubytek o wymiarach 3,1 na 2,3 cm. Obok ubytku dodatkowa dziurka, w odległości 40 mm od krawędzi, o średnicy 2,7 mm.

Fot. G. Solecki, Muzeum Narodowe w Szczecinie

Zabytek bogato, obustronnie zdobiony. Zdobienie obejmuje ryte wstęgi o szerokości 10–12 mm. Wstęgi otaczają każde z ramion i wypełnione są zakreskowanymi trójkątami. Drugi wątek stanowią po dwie wstęgi na każdej stronie zabytku, łukowato łączące dolny otwór z górnymi, wypełnione szrafurą z zakreskowanych trójkątów. Następny motyw to analogiczne wstęgi łączące także łukowato ramiona zabytku, również wypełnione zakreskowanymi trójkątami. Całość powierzchni pojemnika ozdobiono nieregularnie umieszczonymi wgłębieniami o średnicach zbliżonych do 1 mm. Ornamentację uzupełniają: na stronie wklęsłej krzyżyk o długości 27 mm umieszczony w nieregularnej obwódce delikatniej rytej niż sam krzyż, z czterem punktami – wgłębieniami u zbiegu ramion, oraz, na odwrotnej stronie, znak X o długości 10 mm.

Fot. G. Solecki, Muzeum Narodowe w Szczecinie

Historia zabytku

Zabytek pozyskano podczas archeologicznych badań ratowniczych związanych z restytucją szczecińskiego Podzamcza, prowadzonych pod kierunkiem Romana Kamińskiego w 1996 roku. W obrębie kwartału zabudowy pomiędzy ulicami: Wielka Odrzańska, Rynek Nowy, Sienna i Osiek (kwartał nr 14), w wykopie nr 36, w warstwie VIII, cz. E, natrafiono na interesujący przedmiot.

W literaturze przedmiotu proweniencja tego rodzaju zabytków wywodzona jest ze środowiska koczowników stepowych. Grupa najstarszych znalezisk pochodzi z cmentarzysk awarskich odkrytych w rejonie Kotliny Karpackiej i datowana jest na VII wiek. Późniejsze egzemplarze związane są już ze środowiskiem słowiańskim i grupują się w rejonie rzeki Morawy, gdzie znajdowane były nie tylko w kontekstach funeralnych, ale także na stanowiskach osadniczych, w okresie od 2. poł. VII do 1. poł. IX wieku.

Z terenu obecnej Polski oraz północno-wschodnich Niemiec pochodzi kolejna grupa odkryć, łączonych jednoznacznie ze słowiańskimi stanowiskami osadniczymi, a datowanych na X-XII wiek. Nasz egzemplarz należy łączyć z tym kręgiem kulturowym. Na Pomorzu analogiczne obiekty znajdowano kilkakrotnie: w Szczecinie, na Wzgórzu Zamkowym, egzemplarz nie ukończony, ze złoża wtórnego, w Wolinie, na Srebrnym Wzgórzu, wśród reliktów pracowni rogowniczej, również nie ukończony pojemnik zdobiony ornamentem oczkowym oraz na południowych rubieżach Pomorza, w Santoku, również okaz zdobiony pasmem plecionkowym. Egzemplarze nieukończone potwierdzają miejscową produkcję tych wyrobów (Szczecin, Wolin).

Z odkryć archeologicznych znane są dwie formy tego zabytku. Pojemniki T- kształtne łączone są z mężczyznami, natomiast druga grupa, zdecydowanie mniej liczna, o formie Y- kształtnej, z kobietami (na podstawie analiz wyposażenia grobów w których je znaleziono).

Pojemniki z poroża noszone była na szyi (choć najstarsze egzemplarze znajdowane na awarskich cmentarzyskach, z racji usytuowania w okolicach talii zmarłego, zapewne były przytroczone do pasa) i służyły do przechowywania cennych dla właściciela przedmiotów, najpewniej soli lub ziół o znaczeniu leczniczym i/lub magicznym, chociaż odkryto także egzemplarz wypełniony monetami.

Zabytki te, chociaż o nie do końca rozpoznanej funkcji, stanowią ciekawy przykład ewolucji przedmiotu, funkcjonującego w szerokich ramach chronologicznych (od VI do XII wieku), w różnych etnosach i typach gospodarki (od awarskich koczowników po słowiańskich rolników), znajdowane są na rozległych przestrzeniach Europy (od Kotliny Karpackiej po Niż Europejski), występujących wreszcie w różnych kontekstach kulturowych (od cmentarzysk po osady czy grodziska).

Egzemplarz szczeciński, z racji umieszczonego na jego powierzchni znaku krzyża, może być ciekawym przykładem adaptacji starszego przedmiotu, o prawdopodobnej „pogańskiej” proweniencji, do zmienionej, chrześcijańskiej rzeczywistości.

Bibliografia

  • Górecki Janusz, 2005, Ze studiów nad rozwojem, pochodzeniem oraz funkcją trzyczęściowych rogowych pojemników z okresu wczesnego średniowiecza, Studia Lednickie VIII, Lednica, s. 85-129.
  • Łosiński Władysław, 2000, Szczecin. Wczesne średniowiecze VII-XIII wiek, [w: ] red. T. Białecki, Encyklopedia Szczecina, t. II, Szczecin, ryc.434:1, s. 448.
  • Słomiński Maciej, konsultacje z zakresu archeologii Eugeniusz Wilgocki, 1998, Szczecińskie podzamcze. Staromiejska dzielnica nadodrzańska i jej odbudowa – kwartały XIV i XVII, Szczecin, ryc. 38, fot. G. Solecki.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński