Zespół budynków Zakładu Kückenmühle (Szczecin)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1035 z dnia 10 kwietnia 1985 r.[1]
Zespół budynków Zakładu Kückenmühle
Zespół budynków Zakładu Kückenmühle
Nazwa niemiecka Kückenmühler Anstalten
Lokalizacja ul. Arkońska/ul. Wszystkich Świętych/ul. Chopina/ul. Wiosny Ludów, Szczecin
Data budowy XIX–XX w.

Zespół budynków Zakładu Kückenmühle (Kückenmühler Anstalten) w Szczecinie

Historia zespołu urbanistycznego

Przy dzisiejszej ul. Arkońskiej, w średniowieczu położona była niewielka wieś Niemierzyn (NemitzBarnima młynów usytuowanych nad potokiem Warszowiec. W okresie wojny trzydziestoletniej wieś została spalona. W 1756 r. kupiec szczeciński Otto nabył część niemierzyńskich pół i wybudował dwór wraz z folwarkiem, zwany później jako Johannisthal. Na XIX-wiecznych mapach okolic Szczecina widoczna jest wieś Niemierzyn, w typie ulicówki, z dworem usytuowanym w części południowej.

W drugiej połowie XIX w. na wschód od zespołu dworskiego założono zespół zakładów opiekuńczo-wychowawczych zwanych Kückenmühler Anstalten. Były one jedną z pierwszych tego typu placówek na Pomorzu. W Niemczech początki rozwoju profesjonalnej opieki nad chorymi umysłowo przypadają na połowę XIX w. W prowincji pomorskiej organizacją i prowadzeniem nowej instytucji zajęła się protestancka organizacja o nazwie Prowincjonalne Towarzystwo na rzecz Misji Wewnętrznych na Pomorzu (Provinzionalverein für Innere Mision in Pommern). Gustav Jahn, kierownik zakładu opiekuńczego funkcjonującego w podszczecińskiej wsi Żelechowo, w 1862 r. kupił za własne pieniądze młyn zwany Kückenmühle wraz działką o powierzchni 14 morgów, z przeznaczeniem na dom dla upośledzonych nieletnich. Położenie kamienia węgielnego, inicjujące budowę nowych zakładów opiekuńczych nastąpiło 7 marca 1863 r., a uroczyste poświęcenie – w obecności nadprezydenta prowincji barona Senffta von Pilsach – odbyło się 14 października tego samego roku. W początkowym okresie swojego istnienia, instytucja związana była z żelechowskim domem opiekuńczym poprzez osobę założyciela Gustava Jahna, który pozostawał dyrektorem placówki Kückenmühle do 1877 r. Początkowo nowa instytucja utrzymywała się z darowizn i datków. W 1871 r. zawiązało się Stowarzyszenie Pań na rzecz Kückenmühle (Frauenverein für Kückenmühle), które troszczyło się o pościel i odzież dla pensjonariuszy. W 1877 r. z powodu problemów finansowych zakładu, władze prowincji przyznały mu ze swego budżetu dotację na rozbudowę oraz zaczęły regularnie wspomagać finansowo przedsięwzięcie. W kolejnych latach, pod kierownictwem pastora Wilhelma Bernharda następował intensywny rozwój zakładu wraz z budową złożonej infrastruktury opiekuńczo-wychowawczej i edukacyjnej. Dla przykładu można podać, że w 1878 r. wzniesiono trzeci dom mieszkalny oraz murowaną stajnię, w 1880 r. – stodołę, w 1881 r. – czwarty budynek mieszkalny, szklarnię i lodownię, w 1884 r. – kolejną dużą szklarnię oraz rozbudowano jeden z budynków mieszkalnych. W 1883 r. wzniesiono dom diakonisek, w którym zamieszkało 25 sióstr. Początkowo placówka zajmowała się kształceniem młodocianych w wieku 5-16 lat, później poszerzyła działalność obejmując swą opieką upośledzonych dorosłych. Kształcenie młodocianych uzależnione było od zaawansowania choroby i nastawione było raczej na praktyczne zajęcia, tak by chory mógł w przyszłości samodzielnie zarabiać na swoje utrzymanie. Pensjonariuszy uczono różnego rodzaju rzemiosł np.: stolarstwa czy wikliniarstwa. Jeśli było to możliwe, zajmowano się również rozwojem intelektualnym dzieci, prowadząc dla nich naukę wymowy, czytania, pisania i wiedzy biblijnej; a część wychowanków była dopuszczana była do konfirmacji. W początkowym okresie placówka Kückenmühle przyjmowała również epileptyków.

W 1882 r. po stronie zachodniej potoku Warszewiec został otwarty osobny zakład pod nazwą Tabor, dla dzieci chorych na epilepsję. W 1890 r. oba zakłady połączono administracyjnie, tworząc instytucję o nazwie Zakłady Kückenmühle (Die Kückenmühler Anstalten). W 1891 r. krajowe władze pruskie wydały ustawę nakładającą na organizacje dobroczynne obowiązek opieki nad upośledzonymi umysłowo oraz epileptykami. Kosztami obciążono w dużej części powiaty i gminy.

W 1909 r. na terenie Zakładów Kückenmühle znajdowało się ok. 75 budynków, z których wiele, zwłaszcza ryglowych, nie zachowało się do dnia dzisiejszego. W tym czasie zespół luźno zakomponowanych budowli – pawilonów, otoczonych ogródkami – przypominał wyglądem i charakterem miasteczko, przez które przepływał niewielki strumień Warszewiec (obecnie w znacznej części skanalizowany). Zabudowania pełniły różne funkcje, niezbędne do działania placówki. Były to oddziały szpitalne, domy z mieszkaniami dla pracowników i pensjonariuszy oraz warsztaty i zabudowania gospodarcze. Poświęcony w grudniu 1889 r. kościół był również dostosowany do potrzeb niepełnosprawnych – posiadał po bokach wieży dobudówki, w których znajdowały się specjalne pomieszczenia przeznaczone dla epileptyków, dotkniętych np. atakiem podczas nabożeństwa. Na przynależnym zakładowi cmentarzu zlokalizowana była kaplica z prosektorium. Ponadto na terenie placówki znajdowały się szpitale: męski i żeński, dom dla pań chorych na gruźlicę, laboratorium, szkoła z biblioteką, sala gimnastyczna, kuchnia, pralnia, budynki administracyjne. Formy i funkcje budynków mieszkalnych, dostosowane były do potrzeb i stanu zdrowia pensjonariuszy.

Wiadomo, że już 1912 r. zespół posiadał instalację wodno-kanalizacyjną. Starsze XIX-wieczne budynki miały jeszcze ogrzewanie piecowe, natomiast nowsze – XX-wieczne – centralne ogrzewanie wodne. W 1912 r. niemal wszystkie budynki wyposażone były w telefon.

Placówka posiadała rozbudowane zaplecze gospodarcze, cały zespół otoczony był przez ogrody, sady oraz pola uprawne. Prowadzono własne gospodarstwo o szerokim profilu działania, na który składały się hodowla, sadownictwo, leśnictwo oraz uprawy rolne. Na terenie zakładu znajdowały się stodoły, stajnie (dla 18 koni) obory (dla 56 krów) oraz chlewy (dla ok. 400 świń). Placówka posiadała własną rzeźnię oraz masarnię, ulokowaną w budynku kuchni. Czynne były warsztaty: stolarski, stelmacharski, szewski, wikliniarski, szklarski, rymarski oraz krawiecki. Na potrzeby zakładu pracowała piekarnia, ślusarnia i kuźnia. Będąca własnością placówki cegielnia była wydzierżawiona.

W latach 30. XX w. zespół Kückenmühle powiększony został o działkę przy obecnej ul. Arkońskiej 4. Pierwotnie usytuowany tu był zespół dworsko-parkowy Johannisthal. Parterowy, nakryty dachem mansardowym dwór wzniesiono w 1756 r. w formach klasycyzującego baroku. Na tyłach budynku znajdował się ogród. W XIX w. dwór przebudowano na restaurację. W 1935 r. dwór wraz z parkiem zlikwidowano a na jego miejscu wybudowano w latach 19381939 zespół trzech budynków Domu Starców Johannisthal na rzucie zbliżonym, do litery H. Projektantem założenia był znany niemiecki architekt Hans Bernhard Reichow. Dom starców podporządkowany został częściowo administracji Zakładów Kückenmühle.

W 1938 r. na terenie placówki mieszkało ok. 1500 pensjonariuszy. 77-letnią działalność instytucji zakończyły władze nazistowskie. [24 kwietnia]] 1940 r. nadprezydent Pomorza i gauleiter Schwede-Coburg przejął zakłady Kückenmühle, cześć budynków przeznaczając na koszary dla żołnierzy Waffen SS. Tylko niewielu pensjonariuszy zwolniono do domów. W ciągu miesiąca około 1500 pacjentów zostało przewiezionych do innych zakładów. Rok później zostali oni zamordowani w Piaśnicy koło Wejherowa, w ramach ogólnoniemieckiej tzw. akcji T 4 (skrót od Tiergartenstraße 4, gdzie w Berlinie swoją siedzibę miało biuro kierujące tymi działaniami).

Przekształcenia zespołu po 1945 r.

Po II wojnie światowej na terenie dawnych Zakładów Kückenmühle swoją siedzibę znalazły różne instytucje. Część budynków, w tym dawny dom starców, przeznaczono na szpital zakaźny. Na terenie zespołu dokonywano na przestrzeni prawie 70 lat licznych modernizacji, rozbiórek i nowych inwestycji kubaturowych. Teren szpitala i tereny innych placówek wygrodzono, co częściowo zakłóciło dawny jednorodny charakter zespołu. Część budynków znajdujących się na terenie zespołu, między innymi stary młyn przy ul. Doktora Judyma 1, budynki przy ul. Broniewskiego 14, oraz ul. Doktora Judyma 3 – przebudowano. Ponadto wiele obiektów zostało częściowo przekształconych przez rozbudowę, nadbudowę, czy adaptację. Ucierpiały oryginalne detale architektoniczne, stolarka, ślusarka, wyposażenie i aranżacja wnętrz oraz zagospodarowanie przestrzenne. Przeprowadzono wiele rozbiórek, przeważnie budynków gospodarczych. Wymieniano pierwotne nawierzchnie ulic i chodników. Od lat 70. XX w. wprowadzano nową zabudowę, która znacznie dewaloryzuje historyczną kompozycję zespołu. Między innymi przy ul. Broniewskiego 5-6 powstał wielkokubaturowy trzypiętrowy budynek szpitala. Obok zabytkowego obiektu przy ul. Broniewskiego 26 wzniesiono zespół dwóch budynków hotelowych dla pielęgniarek. Wybudowano pięciopiętrowy blok mieszkalny przy ul. Zdrojowej 23-25. Przy ul. Broniewskiego wzniesiono znacznych rozmiarów dom parafialny.

Pomimo wpisania zespołu do rejestru zabytków w 1984 r. nadal stale postępuje jego dewaloryzacja przestrzenna. Już po 2005 r. wzniesiono nowy budynek przy ul. Broniewskiego 14a (szkoła podstawowa oraz przedszkole „Tak”). Na przestrzeni ostatnich kilku lat rozebrano kilka kolejnych zabytkowych budynków – m. in. kuźnię oraz dawne warsztaty, znajdujące się na tyłach budynku przy ul. Broniewskiego 8. W latach 20102012, w wyniku realizacji V etapu Obwodnicy Śródmiejskiej Szczecina, na odcinku od ul. Chopina do ul. Arkońskiej, zmieniono przebieg i kategorię ul. Wszystkich Świętych, wprowadzając nowy jej przekrój i parametry techniczne. Skutkowało to rozebraniem wielorodzinnego domu mieszkalnego oraz sąsiadującego z nim budynku gospodarczego należącego do dawnych Zakładów Kückenmühle (mieszkania pracowników). W tym czasie zmodernizowano również ul. Chopina, kosztem przesunięcia północnej granicy terenów obecnych działek ogrodniczych. Wcześniejsze modernizacje układu komunikacyjnego dotyczyły ul. Wiosny Ludów na odcinku pomiędzy ulicą Chopina i Zdrojową, gdzie w latach 70.-80. XX w. drogę gruntową utwardzono płytami betonowymi kosztem zmniejszenia obszaru zieleni od strony zachodniej.

Obecnie teren dawnych zakładów opiekuńczych pozostaje współwłasnością lub jest użytkowany przez szereg podmiotów, między innymi: Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Zespolony, Zachodniopomorskie Centrum Szkolenia Zawodowego i Ustawicznego (Wojewódzki Zespół Szkół Policealnych w Szczecinie), Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny, Wydział Biotechnologii i Produkcji Zwierząt, Kurię Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, (Dom Księży Emerytów), Wyższą Szkołę Humanistyczną Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Szczecinie, Pomorski Uniwersytet Medyczny (Katedra i Klinika Psychiatrii), Dom Pomocy Społecznej, Dom Dziecka nr 1, Szkołę Podstawową oraz przedszkole „Tak”, właścicieli prywatnych.

Układ przestrzenny zespołu urbanistyczno-krajobrazowego - stan zachowania

Usytuowany w granicach ulic: Arkońska – Wszystkich Świętych – Chopina – Wiosny Ludów obszar jest wyraźnie czytelny w przestrzeni miejskiej, wyróżniając się nie tylko osobliwym układem ulic oraz charakterystyczną zabudową, ale przede wszystkim dużą powierzchnią terenów zielonych, które otaczają zespół budynków od północnego zachodu, północy, wschodu i południowego wschodu. W kompozycji przestrzennej widać wyraźne nawiązanie do idei tzw. miasta ogrodu. W skład obszarów zielonych wchodzą: dawny cmentarz oraz park im. Fryderyka Chopina (od ul. Chopina), działki ogrodnicze (od. ul. Wszystkich Świętych), park, las oraz działki ogrodnicze (od ul. Wiosny Ludów). Przez środek zespołu przepływa potok Warszowiec, niestety na dużej części swojej długości wpuszczony w kanał. Układ dróg jest w dużej części historyczny sięgający czasów nowożytnych. Komunikację wewnątrz kompleksu zapewniają ulice (dawne drogi wiejskie): Broniewskiego, Judyma, Zdrojowa oraz ulice bez nazwy na terenie dzisiejszego szpitala, których układ jest nadal oryginalny. Zabudowę tworzą swobodnie rozmieszczone budynki o zróżnicowanych gabarytach, formach architektonicznych oraz czasie powstania. Malowniczy charakter kompleksu podkreślają liczne drzewa i krzewy rosnące wokół budynków. Budynki zaprojektowano w formach eklektycznych stosownych do czasu powstania. W obiektach wzniesionych w latach 60-80. XIX w. wyraźnie czytelne są nawiązania do piętnastowiecznego renesansu włoskiego, klasycyzmu oraz form średniowiecznych. Budowle z lat 90-tych XIX w. oraz pierwszej ćwierci XX w. utrzymane są w stylistyce neobarokowej. Kościół oraz kaplice cmentarną wzniesiono w formach neogotyckich.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml

Źródła archiwalne

  • Archiwum Państwowe w Szczecinie, Rejencja Szczecińska, Wydział I Prezydialny, sygn. 8087, 8088.
  • Archiwum Państwowe w Szczecinie, Akta Miasta Szczecin (Policja Budowlana) sygn. 9049.

Bibliografia

  • Balke Franz, Pommersche Denkmalpflege 1931-1935. Bericht. [w:] „Baltische Studien.“, Neue Folge, Band XXXVIII, Stettin 1935, s. 347-351,
  • Beddies Thomas, Die pommersche Heil- und Pflegeanstalt in brandenburgichen Obrawalde bei Meseritz,: „Baltische Studien.“, Neue Folge 84, Band 130, Marburg 1998 s. 85-11,
  • Festschrift zum fünfzigjährigen Bestehen der Kückenmühler Anstalten zu Stettin 1863-1913. Jena 1913,
  • Festschrift zum 50jahrigen Bestehen des Provinzialverreines für Innere Mission in Pommern 1878-1928, Stettin 1928,
  • Kückenmühle bei Stettin. Ein Blick auf die 25- jährige Geschichte der pommerschen Anstalt für Schwachsinnige. [w:] „Evangelisches Monatsblatt für deutsche Schule. Organ des Deutschen Evangelischen Schulvereins.“, Nr. 11 1988 s. 333-340,
  • Ropp Christoph, Der Städtebauer Hans Bernard Reichow. [w:] „Baltische Studien.“, Neue Folge, Band 46, Hamburg 1959, s. 146-162.

Zobacz też



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Radosław Walkiewicz