Zespół kapiteli z Kołbacza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zespół kapiteli z Kołbacza
Zespół kapiteli z Kołbacza
Wystawa stała "Sztuka Pomorza Zachodniego", czynna do 2015 r., Muzeum Narodowe w Szczecinie, ul. Staromłyńska 27, fot. G. Solecki, A. Piętak, 2015 r.
Autor warsztat gotlandzki
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, Wały Chrobrego 3, wystawa Magazyn Sztuki Dawnej, nr. inw. MNS/Szt/141–148, 155–158
Data powstania ok. 1330–1340 r.
Materiał wapień gotlandzki


Zespół kapiteli z Kołbacza – średniowieczne kapitele z płaskorzeźbioną dekoracją pochodzące z dawnego klasztoru cysterskiego w Kołbaczu lub z nim wiązane; wykonane przez warsztaty gotlandzkie; powstałe przed 1270 r. i w latach ok. 1330–1340; jedne z najbardziej znanych i najcenniejszych zabytków sztuki Pomorza Zachodniego.

Opis

Czarci kapitel z Kołbacza, warsztat gotlandzki, ok. 1330–1340, wapień gotlandzki, wym.: 37x56x53, Muzeum Narodowe w Szczecinie, nr inw. MNS/Szt/143, fot. G. Solecki, A. Piętak, 2009 r.

Kapitele wykonane są z wapienia wydobywanego na Gotlandii. Większość z nich ma kształt kielichowy – typowy dla sztuki romańskiej. Powierzchnię kapiteli zdobi płaskorzeźbiona dekoracja o szerokiej gamie motywów figuralnych, ornamentalnych i roślinnych, stylistycznie nawiązująca do sztuki romańskiej i gotyckiej. Dekorację ujmują, wykonane w tym samym bloku kamienia, od dołu - wałek zazwyczaj o gotyckim profilu ostrym, zaś od góry - czworoboczna płyta abakusa.

Zespół kapiteli z Kołbacza, Muzeum Miejskie w Szczecinie, ok. 1913 r., fot. Archiwum MNS.

Na szczególną uwagę zasługują dwie sceny o charakterze rodzajowym z elementami dydaktyczno-satyrycznymi, nawiązujące do życia mnichów. Kapitel ze sceną posiłku przedstawia przygotowanie pożywienia nad paleniskiem i refektarz, gdzie mnisi wspólnie spożywali posiłki. Zaś Czarci kapitel, nazwany tak, ze względu na charakterystyczny wizerunek diabła szczerzącego zęby w szyderczym uśmiechu, ukazuje odprawianie eucharystii i modlitwę oraz niepokornego mnicha, który bezskutecznie próbuje uciec przed karą za swe przewinienia.

Kapitel z motywem liści dębu z Kołbacza, warsztat gotlandzki, ok. 1330–1340, wym.: 40,5x54x54 cm, Muzeum Narodowe w Szczecinie, nr inw. MNS/Szt/146, fot. G. Solecki, A. Piętak, 2010 r.

Zespół

Do grupy kapiteli wiązanych z zabudowaniami dawnego klasztoru cysterskiego w Kołbaczu obecnie znajdujących się w Muzeum Narodowym w Szczecinie zalicza się:

  1. Czarci kapitel (kapitel ze sceną Mszy Świętej) z Kołbacza; nr inw. MNS/Szt/143
  2. Kapitel z wizerunkami czterech mnichów-atlantów, z Kołbacza, nr inw. MNS/Szt/141
  3. Kapitel z motywem liści dębu, z Kołbacza, nr inw. MNS/Szt/146
  4. Kapitel z motywem łodygi passiflory, z Kołbacza, nr inw. MNS/Szt/142
  5. Kapitel z motywem liści winorośli i splecionych łodyg zakończonych półpalmetą, z Kołbacza, nr inw. MNS/Szt/144
  6. Kapitel z motywem liści zakończonych rozwiniętym pąkiem (palmetą) w narożach, z Kołbacza, przed 1270 r. (?), nr inw. MNS/Szt/145
  7. Kapitel z motywem liści zakończonych pąkiem (kulą) w narożach, z Kołbacza , przed 1270 r. (?), nr inw. MNS/Szt/147
  8. Kapitel kostkowy dekorowany liśćmi figowymi, z Kołbacza, przed 1270 r., nr inw. MNS/Szt/148
  9. Kapitel z kulami w narożach z fragmentem trzonu, z Kołbacza, przed 1270 r., nr inw. MNS/Szt/158
  10. Kapitel ze sceną posiłku mnichów, z Szadzka; nr inw. MNS/Szt/157
  11. Kapitel z czterema apostołami: Piotrem, Pawłem, Bartłomiejem i Jakubem, z Szadka, nr inw. MNS/Szt/156
  12. Kapitel z motywem liści dębu, z Nowogardu, nr inw. MNS/Szt/155

Warsztat i datowanie

Zespół pod względem stylistycznym i formalnym nie jest jednorodny. Grzegorz Chmielewski podzielił kapitele na dwie grupy pochodzące z różnych okresów. Do pierwszej zalicza kapitele z dekoracją geometryzującą (kapitele nr 6–9). Analogie, zwłaszcza dla motywu kuli w narożach, znajduje w klasztorze franciszkanów w Stralsundzie oraz w katedrze w Szlezwiku, co pozwala mu uznać kapitele za import z terenu Gotlandii (podobnie jak wspomniane analogie) i datować na lata przed 1270 r. Pozostałe, z dekoracją figuralną i roślinną stanowią drugą grupę i zostały wykonane zapewne na miejscu.[1] Stylistyka tych przedstawień operująca formami na granicy sztuki romańskiej i gotyckiej oraz charakterystyczne motywy wykazują ścisłe związki z dziełami warsztatów kamieniarskich czynnych w 1 połowie XIV w. na Gotlandii, zwłaszcza mistrzów z Martebo, Fabulatora i Egipticusa.[2] Do ich głównych dzieł zalicza się rzeźbę portalową kościołów w Gammerlgarn, Martebo, Dalhem i Stanga. Datowanie gotlandzkich portali oraz analiza architektury klasztoru w Kołbaczu pozwala datować kapitele drugiej grupy na lata ok. 1330–1340.[3]

Historia

Klasztor cystersów w Kołbaczu – jeden z najbardziej znaczących ośrodków średniowiecznego Pomorza - wraz z przyjęciem reformacji w 1534 r. został sekularyzowany i zamieniony w rezydencję książęcą. O kolumnach, które znajdowały się jeszcze in situ wspominał w swoim dzienniku podróży Filip Heinhofer. Widział on kolumnę z diabłem w sypialni książęcej i kolumny z mnichami w innej dużej sali.[4] Niestety, zabudowania klasztorne zniszczone wojną szwedzką rozebrano w 1720 r. Do dziś zachował się jedynie Dom Konwersów i Dom Opata.

Elementy kamieniarki porozrzucane na terenie poklasztornym trafiły do zbiorów szczecińskiego Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (niem. Pommersches Gesellschaft für Geschichte und Altertumskunde) dopiero w 1901 r. Wśród nich znajdowały się: dziewięć kapiteli, kilka baz i trzonów kolumn.

Do zespołu kapiteli kołbackich, ze względu na analogie stylistyczne i formalne, zalicza się również trzy kapitele znalezione w ruinach zamków w Szadzku i Nowogardzie.[5] Przyjmuje się, że kapitele zostały tam przewiezione wtórnie na początku XVIII w. jako materiał budowlany do odbudowy zamków. Pod koniec XIX w. również trafiły one do zbiorów szczecińskiego towarzystwa. Cały zespół kapiteli po raz pierwszy został zaprezentowany na ekspozycji w nowopowstałym Muzeum Miejskim w 1913 r. W 1928 r. zbiór przeniesiono do Muzeum Prowincjonalnego utworzonego w dawnym gmachu Ziemstwa Pomorskiego, gdzie znajdowały się również w okresie powojennym w ramach polskiego, obecnie Narodowego Muzeum (ul. Staromłyńska 27). W 2015 r. zespół wraz z innymi zabytkami średniowiecznej sztuki Pomorza został przeniesiony do gmachu na Wały Chrobrego na czas reorganizacji wystaw muzealnych (wystawa Magazyn Sztuki Dawnej).

Pierwotna lokalizacja kapiteli w obrębie dawnych zabudowań klasztoru jest nie znana. Powojenne badania archeologiczne tylko częściowo rekonstruują zarys klasztoru. Ze względu na treści przedstawione na kapitelach przyjmuje się ich pochodzenie z pomieszczeń kapitularza i refektarza.[6]

Przypisy

  1. G. Chmielewski, Głowice z Kołbacza, Szadka i Nowogardu, [w:] „Materiały Zachodniopomorskie” 1957, t. 3, s. 227; inaczej uznaje przyjmując kolumny za import z Gotlandii m.in.: E. Lagerlöf, Gotlands stenskulptur frän gotiken. En stenhuggerverkstad på 1300-tallet, Uddevalla 1975, s. 162.
  2. E. Nyborg, Et gotlandsk figurkapitæl fra København. En rest af Vor Frue kirkes højgotiske skulpturudsmykning, [w:] Historiske meddelelser om København, København 2002, s. 31 in.
  3. G. Chmielewski, op. cit, s. 222.
  4. Philipp Hainhofers Reise-Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, d. Mark Brandenburg u. Pommern im Jahr 1617, Hrsg. Fr.L. B. v. Medem, „Baltische Studien”, A.F., 1834, Bd. 2, H. 2, s. 89.
  5. G. Chmielewski, op. cit., s. 227; E. Lagerlöf, op. cit, s. 156.
  6. G. Chmielewski, op. cit, s. 204–208; Z. Radacki, Dzieje architektury w Kołbaczu, [w:] Kołbacz. Przeszłość i teraźniejszość, red. L. Turek-Kwiatkowska, Szczecin 1979, s. 77.


Bibliografia

  • Grzegorz Chmielewski, Głowice z Kołbacza, Szadka i Nowogardu, [w:] „Materiały Zachodniopomorskie” 1957, t. 3, s.199-233.
  • Eugeniusz Cnotliwy, Stan dotychczasowych badań archeologicznych w obrębie klasztoru cysterskiego w Kołbaczu, [w:] Historia i kultura cystersów w dawnej Polsce i ich europejskie związki, pod. red J. Strzelczyka, Poznań 1987, s. 291-303.
  • Michał Janocha, „Czarcia głowica” z Kołbacza – propozycja interpretacji ikonograficznej, [w:] „Kościół i sztuka Pobrzeża Bałtyku”, z serii: Studia Borussico-Baltica Toruniensia. Historiae artium 3, red. D. Murawska, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1998, s. 123-141.
  • Kinga Krasnodębska, Czarci kapitel z Kołbacza, [w:] Skarby sztuki. Muzeum Narodowe w Szczecinie, red. D. Kacprzak, L. Karwowski, Szczecin 2014, s. 73.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Plastyka gotycka na Pomorzu Zachodnim, Szczecin 1962, kat. 7, s. 33–37.
  • Zofia Krzymuska-Fafius, Importy i wpływy skandynawskie w plastyce Pomorza Zachodniego, [w:] Z. Krzymuska-Fafius, M. Ober, Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7-30 czerwca 2002, Szczecin 2002, poz. kat. 15, s. 6-7.
  • Franz Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, Stettin 1840, s. 20.
  • Franz Kugler, Kleine Schriften und Studien zu Kunstgeschichte, Stuttgart 1859, s. 676–677.
  • Erland Lagerlöf, Gotlands stenskulptur frän gotiken. En stenhuggerverkstad på 1300-tallet, Uddevalla 1975, s. 156–166.
  • Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, Bd. 1, H. 3: Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 252–253.
  • Hugo Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, Bd. 1, H. 8: Der Kreis Satzig, Stettin 1908, s. 92.
  • Erik Lundberg, Byggnadskonsten i Sverige under medeltiden 1000–1400, Stockholm 1940, s. 550
  • Hans Lutsch, Mittelalterliche Backsteinbauten Mittelpommern von der Peene bis zur Rega, Berlin 1890, s. 28
  • Ebbe Nyborg, Et gotlandsk figurkapitæl fra København. En rest af Vor Frue kirkes højgotiske skulpturudsmykning, [w:] Historiske meddelelser om København, København 2002, s. 24–36.
  • Philipp Hainhofers Reise-Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, d. Mark Brandenburg u. Pommern im Jahr 1617, Hrsg. Fr.L. B. v. Medem, „Baltische Studien”, A.F., 1834, Bd. 2, H. 2, s. I–XXXII, 1–181.
  • Zbigniew Radacki, Dzieje architektury w Kołbaczu, [w:] Kołbacz. Przeszłość i teraźniejszość, red. L. Turek-Kwiatkowska, Szczecin 1979, s. 71-84.
  • Karl Stork, „Fabulator” im deutschen Ostseegebiet, “Nordelbingen. Beiträge zur Heimatforschung in Schleswig-Holstein, Hamburg und Lübeck” 1933, Bd. 9, Nr. 2, s. 130–141.
  • Zygmunt Świechowski, Kościół cysterski w Kołbaczu, [w:] Sztuka Pomorza Zachodniego, pod. red. Z. Świechowskiego, Warszawa 1973, s. 21-44.
  • Zygmunt Świechowski, Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000, s. 100-101, il. 194-202.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kinga Krasnodębska