Baszty miejskie: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 1: Linia 1:
[[Plik:Stadtmauer.jpg|300px|thumb|right|<br/><center>Średniowieczne baszty miejskie Szczecina widziane od zachodu [wg] linorytu Georga Köhna, Alten Stettin, 1925<br/>tu "An der Stadtmauer"<br/>/ze zbiorów Książnicy Pomorskiej/</center>]]
+
[[Plik:Stadtmauer.jpg|300px|thumb|right|<br/><center>Średniowieczne baszty miejskie Szczecina widziane od zachodu /wg/ linorytu Georga Köhna, Alten Stettin, 1925<br/>tu "An der Stadtmauer"<br/>/ze zbiorów Książnicy Pomorskiej/</center>]]
 
==Rozwój systemu baszt miejskich==
 
==Rozwój systemu baszt miejskich==
'''Baszty miejskie''', obok systemu [[Bramy miejskie|bram miejskich]] stanowiły znaczący element [[Obwarowania miejskie Szczecina|obwarowań miejskich]] Szczecina. Początkowo podstawowym elementem systemu obronnego były otwarte baszty łupinowe (niem. ''wikhus'', ''wichhus''), zwane również czatowniami, stanowiące wraz z [[Średniowieczne mury obronne Szczecina|murem miejskim]] i [[Bramy miejskie|bramami miejskimi]] integralną całość obronną. Były to konstrukcje o rzucie prostokątnym lub półkolistym, wysunięte przed mury zarówno na zewnątrz jak i od wewnątrz. Wznoszono je na obwodzie murów w odległości umożliwiającej samodzielną obronę każdej z nich. Na przełomie [[XIV wiek|XIV]]/[[XV wiek|XV]] wieku w wyniku wprowadzenia nowych technik walki oblężniczo-obronnej zaczęto tworzyć nowe elementy obronne, przede wszystkim  baszty zamknięte o kształcie przeważnie cylindrycznym, a w mniejszym stopniu wieloboczne. Były one wznoszone od nowa po wyburzeniu fragmentów muru lub dotychczasowych baszt łupinowych otwartych. Przebudowie uległo również większość baszt otwartych, zarówno prostokątnych jak i półkolistych, które zamykano prostą lub półkolistą ścianą, niejednokrotnie dobudowując na kolejnej kondygnacji pomosty obronne oraz cylindryczne wieże.
+
'''Baszty miejskie''', obok systemu [[Bramy miejskie|bram miejskich]] stanowiły znaczący element [[Obwarowania miejskie Szczecina|obwarowań miejskich]] Szczecina. Początkowo podstawą systemu obronnego były otwarte baszty łupinowe (niem. ''wikhus'', ''wichhus''), zwane również czatowniami, stanowiące wraz z [[Średniowieczne mury obronne Szczecina|murem miejskim]] i [[Bramy miejskie|bramami miejskimi]] integralną całość obronną. Były to konstrukcje o rzucie prostokątnym lub półkolistym, wysunięte przed mury zarówno na zewnątrz jak i od wewnątrz. Wznoszono je na obwodzie murów w odległości umożliwiającej samodzielną obronę każdej z nich. Na przełomie [[XIV wiek|XIV]]/[[XV wiek|XV]] wieku w wyniku wprowadzenia nowych technik walki oblężniczo-obronnej zaczęto tworzyć nowe elementy obronne, przede wszystkim  baszty zamknięte o kształcie przeważnie cylindrycznym, a w mniejszym stopniu wieloboczne. Były one wznoszone od nowa po wyburzeniu fragmentów muru lub dotychczasowych baszt łupinowych otwartych. Przebudowie uległo również większość baszt otwartych, zarówno prostokątnych jak i półkolistych, które zamykano prostą lub półkolistą ścianą, niejednokrotnie dobudowując na kolejnej kondygnacji pomosty obronne oraz cylindryczne wieże.
 
==Podział baszt==
 
==Podział baszt==
 
Według planu z [[1721]] roku ([[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]]), a także szkiców do [[Szwedzki spis katastralny|katastru szwedzkiego]], w murze miejskim umieszczonych zostało 50 baszt, z tego 13 baszt okrągłych stanowiących samodzielne dzieła obronne oraz 37 baszt łupinowych (2 półkoliste, 18 zamkniętych i 17 otwartych). Usytuowanie poszczególnych baszt przybliżają nam, oprócz planów miasta, dawne widoki Szczecina z końca [[XVI wiek]]u i początku [[XVII wiek]]u. <ref>Są to "Widok portu z lotu ptaka", z ok. [[1570]] /anonim/; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Francesco Valegio; "Widok zamku z lotu ptaka od południa,sprzed [[1577]] roku" (wg rysunku z [[1607]]); "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Brauna & Hogenberga, z [[1588]]/[[1590]] ([[1594]])/; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Petrusa Bertiusa, z [[1616]]; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Kote & Rollosa, z [[1625]] r.</ref> Nazwy niektórych szczecińskich baszt miejskich, a także ich wygląd i położenie, podaje w swoich publikacjach [[Carl Johann Fredrich|Carl Fredrich]]. <ref>Fredrich C., ''Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz'', T. 2 W: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXIII, Stettin [[1920]], s. 38-39; Fredrich C., ''Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten'' W: BSt NF BSt Bd. XXVI, Stettin [[1924]], s. 283 i n.; Fredrich C., ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins'' W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin [[1925]], s. 341.</ref>  
 
Według planu z [[1721]] roku ([[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]]), a także szkiców do [[Szwedzki spis katastralny|katastru szwedzkiego]], w murze miejskim umieszczonych zostało 50 baszt, z tego 13 baszt okrągłych stanowiących samodzielne dzieła obronne oraz 37 baszt łupinowych (2 półkoliste, 18 zamkniętych i 17 otwartych). Usytuowanie poszczególnych baszt przybliżają nam, oprócz planów miasta, dawne widoki Szczecina z końca [[XVI wiek]]u i początku [[XVII wiek]]u. <ref>Są to "Widok portu z lotu ptaka", z ok. [[1570]] /anonim/; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Francesco Valegio; "Widok zamku z lotu ptaka od południa,sprzed [[1577]] roku" (wg rysunku z [[1607]]); "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Brauna & Hogenberga, z [[1588]]/[[1590]] ([[1594]])/; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Petrusa Bertiusa, z [[1616]]; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Kote & Rollosa, z [[1625]] r.</ref> Nazwy niektórych szczecińskich baszt miejskich, a także ich wygląd i położenie, podaje w swoich publikacjach [[Carl Johann Fredrich|Carl Fredrich]]. <ref>Fredrich C., ''Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz'', T. 2 W: [[Baltische Studien|BSt]] NF Bd. XXIII, Stettin [[1920]], s. 38-39; Fredrich C., ''Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten'' W: BSt NF BSt Bd. XXVI, Stettin [[1924]], s. 283 i n.; Fredrich C., ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins'' W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin [[1925]], s. 341.</ref>  
Analiza wymienionego powyżej materiału kartograficznego i ikonograficznego umożliwia nam podział baszt, ich położenie, a nawet nazwę niektórych z nich:<br/>  
+
Analiza wymienionego powyżej materiału kartograficznego i ikonograficznego umożliwia nam podział baszt, ich położenie, a nawet nazwę niektórych z nich. Ukształtowany na początku XIV wieku system obronny Szczecina w miarę upływu czasu składał się z następujących baszt:<br/>  
* Baszty łupinowe  
+
* baszty łupinowe  
 
** baszty łupinowe o rzucie prostokątnym  
 
** baszty łupinowe o rzucie prostokątnym  
 
*** otwarte
 
*** otwarte
 
*** zamknięte
 
*** zamknięte
 
** baszty łupinowe półkoliste zamknięte (półbaszty)
 
** baszty łupinowe półkoliste zamknięte (półbaszty)
* Baszty cylindryczne
+
* baszty cylindryczne
 
====Wykaz znanych nam ze źródeł baszt łupinowych prostokątnych i półkolistych zamkniętych====
 
====Wykaz znanych nam ze źródeł baszt łupinowych prostokątnych i półkolistych zamkniętych====
 
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta (nr 21.), położona na wysokości północno-wschodniego narożnika ulicy [[Kleine Domstraße]], zwana w czasach szwedzkich Basztą Prochową (''Pulvertum''). W [[1691]] roku miasto, a także [[Stan posiadania kościoła Mariackiego w Szczecinie|Fundacja Mariacka]] w [[1710]] i [[1734]], zaprotestowali przeciwko wykorzystaniu jej, podobnie jak inne baszty,do magazynowania prochu. Miasto uzasadniało to tym, że jej dach był uszkodzony. Została zburzona w 1734 roku lub następnym. <ref>Fredrich C., ''Die ehemalige Marienkirche zu Stettin''..., s. 38, także przyp. 2.</ref>   
 
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta (nr 21.), położona na wysokości północno-wschodniego narożnika ulicy [[Kleine Domstraße]], zwana w czasach szwedzkich Basztą Prochową (''Pulvertum''). W [[1691]] roku miasto, a także [[Stan posiadania kościoła Mariackiego w Szczecinie|Fundacja Mariacka]] w [[1710]] i [[1734]], zaprotestowali przeciwko wykorzystaniu jej, podobnie jak inne baszty,do magazynowania prochu. Miasto uzasadniało to tym, że jej dach był uszkodzony. Została zburzona w 1734 roku lub następnym. <ref>Fredrich C., ''Die ehemalige Marienkirche zu Stettin''..., s. 38, także przyp. 2.</ref>   
Linia 17: Linia 17:
 
* Baszta łupinowa prostokątna otwarta, która wraz z murem miejskim do [[1575]] roku usytuowana była bliżej starego [[Kościół św. Ottona|kościoła św. Ottona]]. Po jego rozbiórce w roku 1575, w czasie budowy nowego kościoła pod tym samym wezwaniem, został zniszczony 7-metrowy odcinek muru miejskiego przez przewrócony filar zewnętrznej przypory (skarpa). Jego odbudowie sprzeciwił się książę Jan Fryderyk, który chciał zyskać miejsce pod budowę skrzydła północnego zamku. W wyniku kompromisu Rada Miasta zgodziła się na przesunięcie muru obronnego wraz z usytuowaną w nim basztą w kierunku północnym na skraj skarpy wzgórza zamkowego. <ref>Radacki Z., ''Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego''. Warszawa [[1976]], s. 81.</ref>
 
* Baszta łupinowa prostokątna otwarta, która wraz z murem miejskim do [[1575]] roku usytuowana była bliżej starego [[Kościół św. Ottona|kościoła św. Ottona]]. Po jego rozbiórce w roku 1575, w czasie budowy nowego kościoła pod tym samym wezwaniem, został zniszczony 7-metrowy odcinek muru miejskiego przez przewrócony filar zewnętrznej przypory (skarpa). Jego odbudowie sprzeciwił się książę Jan Fryderyk, który chciał zyskać miejsce pod budowę skrzydła północnego zamku. W wyniku kompromisu Rada Miasta zgodziła się na przesunięcie muru obronnego wraz z usytuowaną w nim basztą w kierunku północnym na skraj skarpy wzgórza zamkowego. <ref>Radacki Z., ''Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego''. Warszawa [[1976]], s. 81.</ref>
 
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona w murze miejskim przyległym do [[Pozostałości średniowiecznych murów obronnych|dziedzińca nadzoru mostowego]] (Brücken-Kieper-Hof) położonego pomiędzy [[Brama Kłodna|Bramą Kłodną]] a [[Brama Rybacka|Bramą Rybacką]]. <ref>Fredrich C., ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins'' W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, 341.</ref>  
 
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona w murze miejskim przyległym do [[Pozostałości średniowiecznych murów obronnych|dziedzińca nadzoru mostowego]] (Brücken-Kieper-Hof) położonego pomiędzy [[Brama Kłodna|Bramą Kłodną]] a [[Brama Rybacka|Bramą Rybacką]]. <ref>Fredrich C., ''Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins'' W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, 341.</ref>  
* Baszta łupinowa prostokątna otwarta, wykazana na szkicu w [[Szwedzki spis katastralny|katastrze szwedzkim]] z 1706 roku przy niezabudowanej działce o numerze katastralnym 59 przy ulicy [[Podgórna|Rosengarten]] w [[Kwartał Passawski|Kwartale Passawskim]], należącej do spadkobierców Martina Simona. W spisie dołączonym do szkicu tego odcinka ulicy nazwisko Simon poprawiono na Finof. Oprócz wszelkiego rodzaju zanieczyszczeń, na terenie tej działki ciągnął się w kierunku ulicy Podgórnej odcinek [[Pozostałości średniowiecznych murów obronnych|muru oporowego]]. usytuowana w jego południowym narożniku na wysokim stoku wysoczyzny [[Podgórna|Roddenberg]] baszta panowała ponad przyległym terenem Dolnego Wiku i oddaloną stąd o 43 metry na wschód [[Brama Świętego Ducha|Bramą Świętego Ducha]] <ref>''Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern [[1692]]-[[1709]]. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte''. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Kiel [[2005]]; Fredrich C., ''Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung'' W: BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926, s. 211.</ref>  
+
* Baszta łupinowa prostokątna otwarta, wykazana na szkicu w [[Szwedzki spis katastralny|katastrze szwedzkim]] z 1706 roku przy niezabudowanej działce o numerze katastralnym 59 przy ulicy [[Podgórna|Rosengarten]] w [[Kwartał Passawski|Kwartale Passawskim]], należącej do spadkobierców Martina Simona. W spisie dołączonym do szkicu tego odcinka ulicy nazwisko Simon poprawiono na Finof. Na terenie tej działki, jak opisano to w katastrze mocno zanieczyszczonej, na całej szerokości ciągnął się wybudowany w XIV wieku odcinek [[Pozostałości średniowiecznych murów obronnych|muru oporowego]]. Baszta usytuowana była na wysokim stoku wysoczyzny [[Podgórna|Roddenberg]], w miejscu połączenia muru oporowego z murem miejskim, i panowała ponad przyległym terenem Dolnego Wiku i oddaloną stąd o 43 metry na wschód [[Brama Świętego Ducha|Bramą Świętego Ducha]]. <ref>''Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern [[1692]]-[[1709]]. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte''. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Kiel [[2005]]; Fredrich C., ''Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung'' W: BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926, s. 211.</ref>  
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta przy  ulicy Rosengarten na działce o numerze katastralnym 101 położonej przy [[Brama Passawska|Bramie Passawskiej]], własność miejska. W przystosowanej do celów mieszkalnych baszcie zamieszkiwał w 1706 roku niższy urzędnik miejski Raff. <ref>''Die schwedische Landesaufnahme''..., s. 92.</ref>  
+
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, przy  ulicy Rosengarten na działce o numerze katastralnym 101 położonej przy [[Brama Passawska|Bramie Passawskiej]], własność miejska. W przystosowanej do celów mieszkalnych baszcie zamieszkiwał w 1706 roku niższy urzędnik miejski Raff. <ref>''Die schwedische Landesaufnahme''..., s. 92.</ref>  
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta położona na wysokości ulicy [[Breite Straße]], zwana ''Newe Thurm'', przebudowana na basztę zamkniętą w [[1464]] roku. W okresie szwedzkim przebudowana w [[1661]] r. na bramę miejską zwaną [[Nowożytne bramy miejskie|Bramą Nową]] (''Neue Tor''). Po przejęciu miasta przez władze pruskie brama ta nosiła nazwę Bramy Brandenburskiej. W pierwszej połowie [[1732]] roku została zburzona. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von [[Hugo Lemcke|H. Lemcke]], zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich''. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung [[1926]], s. 29.</ref>
+
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona na wysokości ulicy [[Breite Straße]], zwana ''Newe Thurm'', przebudowana na basztę zamkniętą w [[1464]] roku. W okresie szwedzkim przebudowana w [[1661]] r. na bramę miejską zwaną [[Nowożytne bramy miejskie|Bramą Nową]] (''Neue Tor''). Po przejęciu miasta przez władze pruskie brama ta nosiła nazwę Bramy Brandenburskiej. W pierwszej połowie [[1732]] roku została zburzona. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von [[Hugo Lemcke|H. Lemcke]], zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich''. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung [[1926]], s. 29.</ref>
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta położona bezpośrednio przy Bramie Passawskiej (nr 13.), w której pod koniec [[XVI wiek]]u zamieszkiwał pastuch krów. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''...,s. 53.</ref> Ta sama baszta wykazana jest na szkicu w katastrze szwedzkim Kwartału Passawskiego położonej przy ulicy [[Zgodna|Spitzgang]] na parceli o numerze katastralnym 217, będącej własnością cieśli Christiana Stubba. <ref>''Die schwedische Landesaufnahme''..., s. 182.</ref>  
+
* Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona bezpośrednio przy Bramie Passawskiej (nr 13.), w której pod koniec [[XVI wiek]]u zamieszkiwał pastuch krów. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''...,s. 53.</ref> Ta sama baszta wykazana jest na szkicu w katastrze szwedzkim Kwartału Passawskiego położonej przy ulicy [[Zgodna|Spitzgang]] na parceli o numerze katastralnym 217, będącej własnością cieśli Christiana Stubba. <ref>''Die schwedische Landesaufnahme''..., s. 182.</ref>  
* "Baszta łupinowa /prostokątna zamknięta (nr 10.)/ położona naprzeciw [miejsca zwanego] <placem>" (''das wiekhaus  jegen der Pletzen'', [[1564]]) przy ulicy  [[Tkacka|Grosse Wollweberstraße]]. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., s. 29.</ref>
+
* "Baszta łupinowa /prostokątna zamknięta (nr 10.)/, położona naprzeciw [miejsca zwanego] <placem>" (''das wiekhaus  jegen der Pletzen'', [[1564]]) przy ulicy  [[Tkacka|Grosse Wollweberstraße]]. <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''..., s. 29.</ref>
* Baszta półokrągła bez nazwy przy [[Most Długi|Moście Długim]]; usytuowana w murze miejskim u wylotu ulicy [[Langebrückstraße]], ochraniała [[Bramy miejskie|Bramę Mostu Długiego]]. Na początku [[XVIII wiek]]u mieszkała w niej akuszerka. Od strony południowej pod basztą znajdowały się schody umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich zwanego [[Bollwerk|''haveninge'']] ([[1476]], [[1535]]). Uznana przez władze pruskie za budowlę grożącą zawaleniem została rozebrana w [[1738]] roku. <ref>Fredrich C., ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I'' W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin [[1929]], s. 103.</ref>
+
* Baszta półokrągła bez nazwy przy [[Most Długi|Moście Długim]], usytuowana w murze miejskim u wylotu ulicy [[Langebrückstraße]], ochraniała [[Bramy miejskie|Bramę Mostu Długiego]]. Na początku [[XVIII wiek]]u mieszkała w niej akuszerka. Od strony południowej pod basztą znajdowały się schody umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich zwanego [[Bollwerk|''haveninge'']] ([[1476]], [[1535]]). Uznana przez władze pruskie za budowlę grożącą zawaleniem została rozebrana w [[1738]] roku. <ref>Fredrich C., ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I'' W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin [[1929]], s. 103.</ref>
* Baszta półokrągła Biała Główka (''Witt Kopp'') usytuowana w murze przylegającym do zabudowań klasztornych od strony wschodniej. Jej położenie znamy z ryciny przedstawiającej ogród i rzut poziomy budynku starego Domu Sierot (Alte Waisenhaus) przy klasztorze św. Jana. <ref>Fredrich C., Die Baugeschichte..., s. 100, tamże ryc. 23.</ref><br/><br/>
+
* Baszta półokrągła Biała Główka (''Witt Kopp''), usytuowana w murze przylegającym do zabudowań klasztornych od strony wschodniej. Jej położenie znamy z ryciny przedstawiającej ogród i rzut poziomy budynku starego Domu Sierot (Alte Waisenhaus) przy klasztorze św. Jana. <ref>Fredrich C., Die Baugeschichte..., s. 100, tamże ryc. 23.</ref><br/><br/>
 
[[Plik:Mury_miejskie.1..jpg|500px|center|thumb|<br/><center>Widok średniowiecznych murów miejskich od północy<br/>/Panorama Szczecina od północy wg A.J. Begeijna, 1677<br/>W - baszta łupinowa<br/>(C. Fredrich, Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten, po s. 291, ryc. 3)/</center>]]
 
[[Plik:Mury_miejskie.1..jpg|500px|center|thumb|<br/><center>Widok średniowiecznych murów miejskich od północy<br/>/Panorama Szczecina od północy wg A.J. Begeijna, 1677<br/>W - baszta łupinowa<br/>(C. Fredrich, Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten, po s. 291, ryc. 3)/</center>]]
 
====Wykaz znanych nam ze źródeł baszt cylindrycznych====
 
====Wykaz znanych nam ze źródeł baszt cylindrycznych====

Wersja z 10:55, 12 maj 2012


Średniowieczne baszty miejskie Szczecina widziane od zachodu /wg/ linorytu Georga Köhna, Alten Stettin, 1925
tu "An der Stadtmauer"
/ze zbiorów Książnicy Pomorskiej/

Rozwój systemu baszt miejskich

Baszty miejskie, obok systemu bram miejskich stanowiły znaczący element obwarowań miejskich Szczecina. Początkowo podstawą systemu obronnego były otwarte baszty łupinowe (niem. wikhus, wichhus), zwane również czatowniami, stanowiące wraz z murem miejskim i bramami miejskimi integralną całość obronną. Były to konstrukcje o rzucie prostokątnym lub półkolistym, wysunięte przed mury zarówno na zewnątrz jak i od wewnątrz. Wznoszono je na obwodzie murów w odległości umożliwiającej samodzielną obronę każdej z nich. Na przełomie XIV/XV wieku w wyniku wprowadzenia nowych technik walki oblężniczo-obronnej zaczęto tworzyć nowe elementy obronne, przede wszystkim baszty zamknięte o kształcie przeważnie cylindrycznym, a w mniejszym stopniu wieloboczne. Były one wznoszone od nowa po wyburzeniu fragmentów muru lub dotychczasowych baszt łupinowych otwartych. Przebudowie uległo również większość baszt otwartych, zarówno prostokątnych jak i półkolistych, które zamykano prostą lub półkolistą ścianą, niejednokrotnie dobudowując na kolejnej kondygnacji pomosty obronne oraz cylindryczne wieże.

Podział baszt

Według planu z 1721 roku (Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI), a także szkiców do katastru szwedzkiego, w murze miejskim umieszczonych zostało 50 baszt, z tego 13 baszt okrągłych stanowiących samodzielne dzieła obronne oraz 37 baszt łupinowych (2 półkoliste, 18 zamkniętych i 17 otwartych). Usytuowanie poszczególnych baszt przybliżają nam, oprócz planów miasta, dawne widoki Szczecina z końca XVI wieku i początku XVII wieku. [1] Nazwy niektórych szczecińskich baszt miejskich, a także ich wygląd i położenie, podaje w swoich publikacjach Carl Fredrich. [2] Analiza wymienionego powyżej materiału kartograficznego i ikonograficznego umożliwia nam podział baszt, ich położenie, a nawet nazwę niektórych z nich. Ukształtowany na początku XIV wieku system obronny Szczecina w miarę upływu czasu składał się z następujących baszt:

  • baszty łupinowe
    • baszty łupinowe o rzucie prostokątnym
      • otwarte
      • zamknięte
    • baszty łupinowe półkoliste zamknięte (półbaszty)
  • baszty cylindryczne

Wykaz znanych nam ze źródeł baszt łupinowych prostokątnych i półkolistych zamkniętych

  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta (nr 21.), położona na wysokości północno-wschodniego narożnika ulicy Kleine Domstraße, zwana w czasach szwedzkich Basztą Prochową (Pulvertum). W 1691 roku miasto, a także Fundacja Mariacka w 1710 i 1734, zaprotestowali przeciwko wykorzystaniu jej, podobnie jak inne baszty,do magazynowania prochu. Miasto uzasadniało to tym, że jej dach był uszkodzony. Została zburzona w 1734 roku lub następnym. [3]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta (nr 22.), położona przed domem profesorskim Nr. 117 (Königsplatz 7). O jej położeniu dowiadujemy się z wyciągu z katastru miejskiego z
    1703 roku. [4]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta (nr 23.), położona po północno-wschodniej stronie wylotu ulicy Große Domstraße. O jej położeniu dowiadujemy się z wyciągu z katastru miejskiego z 1703 roku. [5]
  • Baszta łupinowa prostokątna otwarta, która wraz z murem miejskim do 1575 roku usytuowana była bliżej starego kościoła św. Ottona. Po jego rozbiórce w roku 1575, w czasie budowy nowego kościoła pod tym samym wezwaniem, został zniszczony 7-metrowy odcinek muru miejskiego przez przewrócony filar zewnętrznej przypory (skarpa). Jego odbudowie sprzeciwił się książę Jan Fryderyk, który chciał zyskać miejsce pod budowę skrzydła północnego zamku. W wyniku kompromisu Rada Miasta zgodziła się na przesunięcie muru obronnego wraz z usytuowaną w nim basztą w kierunku północnym na skraj skarpy wzgórza zamkowego. [6]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona w murze miejskim przyległym do dziedzińca nadzoru mostowego (Brücken-Kieper-Hof) położonego pomiędzy Bramą Kłodną a Bramą Rybacką. [7]
  • Baszta łupinowa prostokątna otwarta, wykazana na szkicu w katastrze szwedzkim z 1706 roku przy niezabudowanej działce o numerze katastralnym 59 przy ulicy Rosengarten w Kwartale Passawskim, należącej do spadkobierców Martina Simona. W spisie dołączonym do szkicu tego odcinka ulicy nazwisko Simon poprawiono na Finof. Na terenie tej działki, jak opisano to w katastrze mocno zanieczyszczonej, na całej szerokości ciągnął się wybudowany w XIV wieku odcinek muru oporowego. Baszta usytuowana była na wysokim stoku wysoczyzny Roddenberg, w miejscu połączenia muru oporowego z murem miejskim, i panowała ponad przyległym terenem Dolnego Wiku i oddaloną stąd o 43 metry na wschód Bramą Świętego Ducha. [8]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, przy ulicy Rosengarten na działce o numerze katastralnym 101 położonej przy Bramie Passawskiej, własność miejska. W przystosowanej do celów mieszkalnych baszcie zamieszkiwał w 1706 roku niższy urzędnik miejski Raff. [9]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona na wysokości ulicy Breite Straße, zwana Newe Thurm, przebudowana na basztę zamkniętą w 1464 roku. W okresie szwedzkim przebudowana w 1661 r. na bramę miejską zwaną Bramą Nową (Neue Tor). Po przejęciu miasta przez władze pruskie brama ta nosiła nazwę Bramy Brandenburskiej. W pierwszej połowie 1732 roku została zburzona. [10]
  • Baszta łupinowa prostokątna zamknięta, położona bezpośrednio przy Bramie Passawskiej (nr 13.), w której pod koniec XVI wieku zamieszkiwał pastuch krów. [11] Ta sama baszta wykazana jest na szkicu w katastrze szwedzkim Kwartału Passawskiego położonej przy ulicy Spitzgang na parceli o numerze katastralnym 217, będącej własnością cieśli Christiana Stubba. [12]
  • "Baszta łupinowa /prostokątna zamknięta (nr 10.)/, położona naprzeciw [miejsca zwanego] <placem>" (das wiekhaus jegen der Pletzen, 1564) przy ulicy Grosse Wollweberstraße. [13]
  • Baszta półokrągła bez nazwy przy Moście Długim, usytuowana w murze miejskim u wylotu ulicy Langebrückstraße, ochraniała Bramę Mostu Długiego. Na początku XVIII wieku mieszkała w niej akuszerka. Od strony południowej pod basztą znajdowały się schody umożliwiające zejście do dawnego portu osadników niemieckich zwanego haveninge (1476, 1535). Uznana przez władze pruskie za budowlę grożącą zawaleniem została rozebrana w 1738 roku. [14]
  • Baszta półokrągła Biała Główka (Witt Kopp), usytuowana w murze przylegającym do zabudowań klasztornych od strony wschodniej. Jej położenie znamy z ryciny przedstawiającej ogród i rzut poziomy budynku starego Domu Sierot (Alte Waisenhaus) przy klasztorze św. Jana. [15]


Widok średniowiecznych murów miejskich od północy
/Panorama Szczecina od północy wg A.J. Begeijna, 1677
W - baszta łupinowa
(C. Fredrich, Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten, po s. 291, ryc. 3)/

Wykaz znanych nam ze źródeł baszt cylindrycznych

W średniowiecznych murach miejskich posadowiono 13 baszt okrągłych stanowiących samodzielne dzieła obronne, z czego poznaliśmy nazwy dziewięciu:

  • Baszta Nowa (niem. Neuer Turm)
    • Baszta Prochowa

– baszta okrągła, położona w północno-zachodnim narożniku murów miejskich od strony Placu Żołnierza. Pod koniec XVI wieku zwana także Basztą Prochową, gdyż służyła władzom szwedzkim jako miejsce składowania prochu. Baszta zakończona była spiczastym hełmem. [16]

  • Baszta Koronna (niem. Kronen Turm)

– baszta okrągła, położona na wysokości ulicy Tkackiej od strony Placu Żołnierza. Wierzchołek baszty u góry otoczony był cynowym wieńcem podobnym do korony. [17]

  • Baszta Tortur (niem. Tortur-Turm)
    • Baszta Więzienna Rady Miejskiej (niem. Rates-Gefangen-Turm)
      • Baszta Prochowa

– baszta ośmiokątna, położona na tyłach zabudowań Pedagogium, na wysokości domu profesorskiego Nr. 114 (Königsplatz 10) zwana także Basztą Więzienną Rady Miejskiej, a na koniec Prochową. Została zburzona w roku 1734. [18]

  • Baszta Panieńska
    • Baszta Siedmiu Płaszczy (niem. Siebenmantelturm)

baszta okrągła, położona po wschodniej stronie Bramy Panieńskiej.

  • Baszta Biała (niem. Weiße Turm)

– baszta okrągła, położona w północno-wschodnim narożniku murów miejskich.

  • Baszta Okrągła przy Pomoście Mniszym
    • Okrągła Wieża

– baszta okrągła, położona we wschodniej części podwójnego ciągu murów miejskich (Zwinger), przylegającego do klasztoru Franciszkanów, przy wylocie ulicy Mönchenbrückestraße na Pomost Mniszy. Chroniła jednocześnie Furtę Mnichów i Pomost Mniszy. Z powodu ciężkiej sytuacji finansowej miasta sprzedana w 1752 roku. [19]

  • Baszta Okrągła przy klasztorze św. Jana

– baszta okrągła, położona w północno-zachodnim narożniku podwójnego ciągu murów miejskich przylegającego do klasztoru Franciszkanów.

  • Baszta Okrągła przy Bramie św. Ducha

baszta okrągła, położona w ciągu muru miejskiego pomiędzy rzeką Odrą a Bramą Świętego Ducha. Nakryta spiczastym hełmem, wybudowana w roku 1464.

  • Baszta Wysoka (niem. Hohe Turm)
    • Baszta Prochowa

– baszta okrągła, położona na tyłach Dworu Opata, wybudowana w 1463 roku, w czasach szwedzkich zwana również Basztą Prochową (Pulverturm).

Przypisy

  1. Są to "Widok portu z lotu ptaka", z ok. 1570 /anonim/; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Francesco Valegio; "Widok zamku z lotu ptaka od południa,sprzed 1577 roku" (wg rysunku z 1607); "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Brauna & Hogenberga, z 1588/1590 (1594)/; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Petrusa Bertiusa, z 1616; "Widok Szczecina z lotu ptaka od zachodu" Kote & Rollosa, z 1625 r.
  2. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 38-39; Fredrich C., Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten W: BSt NF BSt Bd. XXVI, Stettin 1924, s. 283 i n.; Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, s. 341.
  3. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche zu Stettin..., s. 38, także przyp. 2.
  4. Tamże, s. 38, także przyp. 2.
  5. Tamże, s. 38, także przyp. 2.
  6. Radacki Z., Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego. Warszawa 1976, s. 81.
  7. Fredrich C., Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925, 341.
  8. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e. V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Passauer Viertel. Kiel 2005; Fredrich C., Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung W: BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926, s. 211.
  9. Die schwedische Landesaufnahme..., s. 92.
  10. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926, s. 29.
  11. Die älteren Stettiner Straßennamen...,s. 53.
  12. Die schwedische Landesaufnahme..., s. 182.
  13. Die älteren Stettiner Straßennamen..., s. 29.
  14. Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 103.
  15. Fredrich C., Die Baugeschichte..., s. 100, tamże ryc. 23.
  16. Fredrich C., Stettin nach der Belagerung..., s. 283 i n.
  17. Tamże, s. 283 i n.
  18. Tamże.
  19. Die älteren Stettiner Straßennamen..., s. 13, także s. 70; Dzieje Szczecina, t. II, s. 487.

Bibliografia

  • C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • C. Fredrich, Stettin nach der Belagerung durch den Großen Kurfürsten, W: BSt NF Bd. XXVI, Stettin 1924.
  • C. Fredrich, Ein Stück der Mittelalterlichen Stadtmauer Stettins W: BSt NF Bd. XXVII, Stettin 1925.
  • C. Fredrich, Das älteste Stück der Stettiner Stadtbefestigung W: BSt NF Bd XXVIII, Stettin 1926.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
  • C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • E. Lukas, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk