Budynek Klubu 13 Muz: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 13: Linia 13:
 
'''Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej''' mieści się przy [[Plac Żołnierza|Placu Żołnierza]] pomiędzy ulicą [[Staromłyńska|Staromłyńską]] a [[Tkacka|Tkacką]]. W części budynku usytuowanej na narożniku ulicy Staromłyńskiej ma siedzibę Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie (ul. Staromłyńska 1), natomiast w pozostałej Dom Kultury Środowisk Twórczych "Klub 13 Muz" (Plac Żołnierza 2). <ref>Budynek wpisano do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego zgodnie z decyzją Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie z dnia 18.06.[[1954]] r., nr decyzji A-810, nr rejestru /17/ Kl.-V-O/19/54.</ref>  
 
'''Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej''' mieści się przy [[Plac Żołnierza|Placu Żołnierza]] pomiędzy ulicą [[Staromłyńska|Staromłyńską]] a [[Tkacka|Tkacką]]. W części budynku usytuowanej na narożniku ulicy Staromłyńskiej ma siedzibę Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie (ul. Staromłyńska 1), natomiast w pozostałej Dom Kultury Środowisk Twórczych "Klub 13 Muz" (Plac Żołnierza 2). <ref>Budynek wpisano do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego zgodnie z decyzją Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie z dnia 18.06.[[1954]] r., nr decyzji A-810, nr rejestru /17/ Kl.-V-O/19/54.</ref>  
 
== Historia ==
 
== Historia ==
Najstarsza wzmianka o zabudowie obszaru, na którym obecnie stoi budynek "13 Muz" i Muzeum Narodowego, pochodzi z [[XV wiek]]u. Jest to zapis o zabudowaniach położonych wzdłuż [[Średniowieczne mury obronne Szczecina|przejścia przy murze miejskim]] zwanego "przy beczce soli" (''bi dem soltvate'', [[1418]]), i usytuowanego pomiędzy wewnętrzną [[Bramy miejskie|Bramą Młyńską]] a stojącą u wylotu ulicy [[Tkacka|Wielkiej Tkackiej]] [[Baszty miejskie|Basztą Koronną]]. <ref>Fredrich C., ''Die älteren Stettiner Straßennamen in Rahmen der älteren Stadtentwicklung'', Stettin [[1926]], s. 48.</ref> Według innego dokumentu z XV wieku na istniejących tu kilku parcelach stała m.in. "buda /położona/ na tyłach łaźni usytuowanej na końcu <ulicy tkaczy> i /uliczki/ <przy beczce soli>" (''bode achter dem badstauen belegen tendest der wulwewerstrate unde bi dem solvate'', [[1497]]). Z kolei wzmianka z [[XVI wiek]]u sytuuje "/przejście/ <przy beczce soli> przy Bramie Młyńskiej pomiędzy łaźnią Mathiasa Belitza a /domem/ Sadelberga" (''bi dem mölender bi dem solthvath twischen Mathias Belitzen staue und Sadelberg'', [[1544]]). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''...op. cit., s. 48.</ref> Wspomniana tu łaźnia, której administratorem był Belitz, wchodziła w [[Stan posiadania kościoła Mariackiego w Szczecinie|skład posiadłości]] [[Kościół Mariacki w Szczecinie|kościoła Mariackiego]]. Opis parceli położonej "przy murze" (''Beÿ der Maur''), na narożniku Große Wollweberstraße (Tkacka) i uliczki o nazwie Saltzfass (fragment południowej części Placu Żołnierza), przekazał nam jeden ze [[Szwedzki spis katastralny|szwedzkich geodetów]] Lorens /Lars/ Balck, opisujących pod koniec [[1706]] roku ten obszar miasta.  
+
Najstarsza wzmianka o zabudowie obszaru, na którym obecnie stoi budynek "13 Muz" i Muzeum Narodowego, pochodzi z [[XV wiek]]u. Jest to zapis o zabudowaniach położonych wzdłuż [[Średniowieczne mury obronne Szczecina|przejścia przy murze miejskim]] zwanego "przy beczce soli" (''bi dem soltvate'', [[1418]]), i usytuowanego pomiędzy wewnętrzną [[Bramy miejskie|Bramą Młyńską]] a stojącą u wylotu ulicy [[Tkacka|Wielkiej Tkackiej]] [[Baszty miejskie|Basztą Koronną]]. <ref>C. Fredrich, ''Die älteren Stettiner Straßennamen in Rahmen der älteren Stadtentwicklung'', Stettin [[1926]], s. 48.</ref> Według innego dokumentu z XV wieku na istniejących tu kilku parcelach stała m.in. "buda /położona/ na tyłach łaźni usytuowanej na końcu <ulicy tkaczy> i /uliczki/ <przy beczce soli>" (''bode achter dem badstauen belegen tendest der wulwewerstrate unde bi dem solvate'', [[1497]]). Z kolei wzmianka z [[XVI wiek]]u sytuuje "/przejście/ <przy beczce soli> przy Bramie Młyńskiej pomiędzy łaźnią Mathiasa Belitza a /domem/ Sadelberga" (''bi dem mölender bi dem solthvath twischen Mathias Belitzen staue und Sadelberg'', [[1544]]). <ref>''Die älteren Stettiner Straßennamen''...op. cit., s. 48.</ref> Wspomniana tu łaźnia, której administratorem był Belitz, wchodziła w [[Stan posiadania kościoła Mariackiego w Szczecinie|skład posiadłości]] [[Kościół Mariacki w Szczecinie|kościoła Mariackiego]]. Opis parceli położonej "przy murze" (''Beÿ der Maur''), na narożniku Große Wollweberstraße (Tkacka) i uliczki o nazwie Saltzfass (fragment południowej części Placu Żołnierza), przekazał nam jeden ze [[Szwedzki spis katastralny|szwedzkich geodetów]] Lorens /Lars/ Balck, opisujących pod koniec [[1706]] roku ten obszar miasta.  
 
===Łaźnia kościoła Mariackiego===
 
===Łaźnia kościoła Mariackiego===
Spisanej przez Balcka parceli nadano numer 245. Na jej narożniku stały dwa domy, budynek mieszkalny od strony ulicy Tkackiej, długości 38 stóp i szerokości 36 stóp w głąb parceli, oraz posiadający dwie kondygnacje budynek łaźni, o długości 39 stóp i szerokości 32 stopy, położony wzdłuż obecnego Placu Żołnierza. Bezpośrednio przy budynku mieszkalnym od strony ulicy Tkackiej usytuowana była studnia, obudowana drewnem i nakryta dachem pokrytym dachówką. W [[1731]] roku studnię zamieniono na pompę. Dolna kondygnacja łaźni podzielona była na dwie części, na położoną od strony północnej część męską i część przeznaczoną dla kobiet od strony południowej. Na górnej kondygnacji mieściła się część mieszkalna, składająca się z czterech pomieszczeń. W spisie inwentarza wykazano tylko dwie kamienne beczki na wodę, kilka ławek i jako główny element wielki miedziany kocioł. Zużytą  wodę usuwano drewnianymi rurami poprzez mur miejski do fosy miejskiej. Wąskie podwórze usytuowane było na tyłach dwóch sąsiednich budynków mieszkalnych położonych wzdłuż [[Uliczka Przy Beczce Soli|uliczki ''Saltzfass'']]. [[Carl Johann Fredrich|Carl Fredrich]] podaje, że z zachowanych dokumentów wynika, iż budynki przebudowywano dwukrotnie, w [[1552]] r., i w latach [[1703]]-[[1704]] po zniszczeniach z [[1677]] roku. Stąd też w [[Szwedzki spis katastralny|katastrze szwedzkim]] są opisywane dwa razy, w 1706 roku, i w tzw. Revisionskataster z [[1709]] r., przeprowadzonym przez geodetę Andersa Norrdahla. <ref>Fredrich C., ''Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2.'' W: [[Baltische Studien|BSt NF]] Bd. XXIII, Stettin [[1920]], s. 46.</ref>     
+
Spisanej przez Balcka parceli nadano numer 245. Na jej narożniku stały dwa domy, budynek mieszkalny od strony ulicy Tkackiej, długości 38 stóp i szerokości 36 stóp w głąb parceli, oraz posiadający dwie kondygnacje budynek łaźni, o długości 39 stóp i szerokości 32 stopy, położony wzdłuż obecnego Placu Żołnierza. Bezpośrednio przy budynku mieszkalnym od strony ulicy Tkackiej usytuowana była studnia, obudowana drewnem i nakryta dachem pokrytym dachówką. W [[1731]] roku studnię zamieniono na pompę. Dolna kondygnacja łaźni podzielona była na dwie części, na położoną od strony północnej część męską i część przeznaczoną dla kobiet od strony południowej. Na górnej kondygnacji mieściła się część mieszkalna, składająca się z czterech pomieszczeń. W spisie inwentarza wykazano tylko dwie kamienne beczki na wodę, kilka ławek i jako główny element wielki miedziany kocioł. Zużytą  wodę usuwano drewnianymi rurami poprzez mur miejski do fosy miejskiej. Wąskie podwórze usytuowane było na tyłach dwóch sąsiednich budynków mieszkalnych położonych wzdłuż [[Uliczka Przy Beczce Soli|uliczki ''Saltzfass'']]. [[Carl Johann Fredrich|Carl Fredrich]] podaje, że z zachowanych dokumentów wynika, iż budynki przebudowywano dwukrotnie, w [[1552]] r., i w latach [[1703]]-[[1704]] po zniszczeniach z [[1677]] roku. Stąd też w [[Szwedzki spis katastralny|katastrze szwedzkim]] są opisywane dwa razy, w 1706 roku, i w tzw. Revisionskataster z [[1709]] r., przeprowadzonym przez geodetę Andersa Norrdahla. <ref>C. Fredrich, ''Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2.'' W: [[Baltische Studien|BSt NF]] Bd. XXIII, Stettin [[1920]], s. 46.</ref>     
 
[[Plik:Saltzfass.1.jpg|500px|thumb|right|Usytuowanie budynku Klubu „13 Muz” i Muzeum Sztuki Współczesnej na szkicu z roku 1706. <br/>Zabudowania łaźni kościoła Mariackiego: b – budynek mieszkalny, ł – budynek łaźni, s – studnia, <br/>M – Mühlenstraße /Staromłyńska/, BM – Mühlentor /Brama Młyńska/, W – Große Wollweberstraße /Tkacka/, N – Neuer Turm /Baszta Nowa/, K – Kronenturm /Baszta Koronna/<br/><center>/[http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. s. 588-589, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald (fragment)] [dostęp 2012-04-29], oraz [[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]] (fragment)/</center>]]
 
[[Plik:Saltzfass.1.jpg|500px|thumb|right|Usytuowanie budynku Klubu „13 Muz” i Muzeum Sztuki Współczesnej na szkicu z roku 1706. <br/>Zabudowania łaźni kościoła Mariackiego: b – budynek mieszkalny, ł – budynek łaźni, s – studnia, <br/>M – Mühlenstraße /Staromłyńska/, BM – Mühlentor /Brama Młyńska/, W – Große Wollweberstraße /Tkacka/, N – Neuer Turm /Baszta Nowa/, K – Kronenturm /Baszta Koronna/<br/><center>/[http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. s. 588-589, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald (fragment)] [dostęp 2012-04-29], oraz [[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]] (fragment)/</center>]]
 
===Pozostałe budynki mieszkalne===
 
===Pozostałe budynki mieszkalne===
Jak wynika ze szkicu zamieszczonego w katastrze z 1706 roku, poza zabudowaniami łaźni na narożniku Die Große Wollweber Straße i Saltzfass, Nr. 245, na pozostałych działkach stało sześć domów mieszkalnych ([[Staromłyńska|Die Mühlen Straße]] Nr 240, narożnik Die Mühlen Straße i Saltzfass Nr. 241, Saltzfass -242-244, oraz Die [[Tkacka|Große Wollweber Straße]] Nr. 246). Również na zamieszczonym w publikacji Wehrmanna planie Szczecina z 1721 roku oprócz łaźni (In Saltzfass Nr. 127) i należącego do niej budynku mieszkalnego (Große Wollweberstraße Nr. 114), widnieje także sześć kolejnych parceli (In Saltzfass Nr. 128-130 i Mühlenstraße Nr. 131-132, oraz Große Wollweberstraße Nr 115). Natomiast pomiędzy działkami nr 129 i 130 wykazano pusty plac. <ref>[[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]], rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego - Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego W: [[Martin Wehrmann|M. Wehrmann]], ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin [[1911]], s. 340/41.</ref> Prawdopodobnie na podzielonej w międzyczasie działce nr 130 stała kamieniczka zburzona w czasie oblężenia z [[1713]] roku.<br/>  
+
Jak wynika ze szkicu zamieszczonego w katastrze z 1706 roku, poza zabudowaniami łaźni na narożniku Die Große Wollweber Straße i Saltzfass, Nr. 245, na pozostałych działkach stało sześć domów mieszkalnych ([[Staromłyńska|Die Mühlen Straße]] Nr 240, narożnik Die Mühlen Straße i Saltzfass Nr. 241, Saltzfass -242-244, oraz Die [[Tkacka|Große Wollweber Straße]] Nr. 246). Również na zamieszczonym w publikacji [[Martin Wehrmann|Wehrmanna]] planie Szczecina z 1721 roku oprócz łaźni (In Saltzfass Nr. 127) i należącego do niej budynku mieszkalnego (Große Wollweberstraße Nr. 114), widnieje także sześć kolejnych parceli (In Saltzfass Nr. 128-130 i Mühlenstraße Nr. 131-132, oraz Große Wollweberstraße Nr 115). Natomiast pomiędzy działkami nr 129 i 130 wykazano pusty plac. <ref>[[Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI]], rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego - Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego W: M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin [[1911]], s. 340/41.</ref> Prawdopodobnie na podzielonej w międzyczasie działce nr 130 stała kamieniczka zburzona w czasie oblężenia z [[1713]] roku.<br/>  
Budynki należące do łaźni, również zniszczone podczas kolejnych oblężeń z roku 1677 i 1713, Fundacja Mariacka dużym nakładem finansowym odbudowała od nowa w latach [[1729]]-[[1730]]. Mimo, iż władze pruskie częściowo pokryły koszty odbudowy, dostarczając materiał budowlany, nowy właściciel profesor [[Gimnazjum Mariackie|Gimnazjum Karolińskiego]] Georg Nathanael Kistmacher z trudem opłacał koszty najmu. W [[1763]] roku parcelę nabył prezydent rejencji szczecińskiej [[Georg Friedrich von Eickstedt|Georg v. Eichstedt]] /Eickstedt, Eichstädt/. <ref>Fredrich C., ''Die ehemalige Marienkirche''...op. cit., s. 46;</ref><br/>   
+
Budynki należące do łaźni, również zniszczone podczas kolejnych oblężeń z roku 1677 i 1713, Fundacja Mariacka dużym nakładem finansowym odbudowała od nowa w latach [[1729]]-[[1730]]. Mimo, iż władze pruskie częściowo pokryły koszty odbudowy, dostarczając materiał budowlany, nowy właściciel profesor [[Gimnazjum Mariackie|Gimnazjum Karolińskiego]] Georg Nathanael Kistmacher z trudem opłacał koszty najmu. W [[1763]] roku parcelę nabył prezydent rejencji szczecińskiej [[Georg Friedrich von Eickstedt|Georg v. Eichstedt]] /Eickstedt, Eichstädt/. <ref>C. Fredrich, ''Die ehemalige Marienkirche''...op. cit., s. 46;</ref><br/>   
Według katastru szwedzkiego z 1706 i pruskiego z [[1722]] roku kamienica należąca pod koniec [[XVII wiek]]u do Jürgena Camelinga (Saltzfass Nr. 244 /1706/-In Saltzfass Nr. 128 /1721/) przeszła w ręce Christopha Novisadi /Novizadi/, który wynajął ją niejakiemu Christopherowi Ungerowi. <ref>[http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. s. 588-589, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald] [dostęp 2012-04-29];<br/>Berghaus H., ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern''. Berlin-Writzen/O 1875. T. 2,Bd. 8, s. 235.</ref> Kolejny dom, garncarza Johanna Morcklinga, przeszedł w ręce Johanna Schmidta (Saltzfass Nr. 243 /1706/- In Saltzfass Nr. 129 /1721/, a trzeci, częściowo zniszczony w czasie oblężenia z 1713 roku, należał do Andreasa Bremera /Brehmer/ (Saltzfass Nr. 242 /1706/- In Saltzfass Nr. 130 /1721/. <ref>Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme...op. cit.; Berghaus H., ''Geschichte''...op. cit.</ref> W 1777 roku do prezydenta Eichstedta, oprócz parceli po łaźni, należały także posiadłości Nowisada i Schmidta, w tym czasie wykazane już jako usytuowane przy ulicy [[Plac Żołnierza Polskiego|Małej Wałowej]] (Kleine Wallstrasse), gdyż dotychczasowa nazwa „Salzfass” nie była już używana. W 1784 zostały nabyte przez Główny Urząd Poczty Królewskiej. <ref>Wydaje się, iż Georg v. Eickstedt sprzedał te budynki Urzędowi Poczty w wyniku ugody spadkobierców po śmierci Ojca w [[1784]] roku; zob. Freih. v. Eickstedt C.A.L., ''Familienbuch des dynastischen Geschlechts der von Eickstedt''...op. cit., s. 271.</ref>  
+
Według katastru szwedzkiego z 1706 i pruskiego z [[1722]] roku kamienica należąca pod koniec [[XVII wiek]]u do Jürgena Camelinga (Saltzfass Nr. 244 /1706/-In Saltzfass Nr. 128 /1721/) przeszła w ręce Christopha Novisadi /Novizadi/, który wynajął ją niejakiemu Christopherowi Ungerowi. <ref>[http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. s. 588-589, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald] [dostęp 2012-04-29];<br/>H. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern''. Berlin-Writzen/O 1875. T. 2,Bd. 8, s. 235.</ref> Kolejny dom, garncarza Johanna Morcklinga, przeszedł w ręce Johanna Schmidta (Saltzfass Nr. 243 /1706/- In Saltzfass Nr. 129 /1721/, a trzeci, częściowo zniszczony w czasie oblężenia z 1713 roku, należał do Andreasa Bremera /Brehmer/ (Saltzfass Nr. 242 /1706/- In Saltzfass Nr. 130 /1721/. <ref>Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme...op. cit.; H. Berghaus, ''Geschichte''...op. cit.</ref> W 1777 roku do prezydenta Eichstedta, oprócz parceli po łaźni, należały także posiadłości Nowisada i Schmidta, w tym czasie wykazane już jako usytuowane przy ulicy [[Plac Żołnierza Polskiego|Małej Wałowej]] (Kleine Wallstrasse), gdyż dotychczasowa nazwa „Salzfass” nie była już używana. W 1784 zostały nabyte przez Główny Urząd Poczty Królewskiej. <ref>Wydaje się, iż Georg v. Eickstedt sprzedał te budynki Urzędowi Poczty w wyniku ugody spadkobierców po śmierci Ojca w [[1784]] roku; zob. Freiherr C.A.L. v. Eickstedt, ''Familienbuch des dynastischen Geschlechts der von Eickstedt''...op. cit., s. 271.</ref>  
===Powstałe na ich miejscu budynki publiczne===
+
===Przekształcenie budynków mieszkalnych w budynki publiczne===
Na zakupionych przez Urząd Poczty Królewskiej parcelach, a także na przyległej do nich od strony ulicy Tkackiej parceli Große Wollweberstraße Nr 115 ([[1721]]), został wybudowany jeden budynek noszący na planie Szczecina z 1811 roku numerację [[Plac Żołnierza Polskiego|Königsplatz]] 826, 826a i 826b. <ref>''Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung'', or. [[1811]] r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, /wg:/ fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie;<br/>
+
[[Plik:Budynek_13_Muz.jpg|700px|thumb|left|<br/>Tab. 1. Zmiany w numeracji budynku 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej w latach 1706-1945]]
Berghaus H., ''Geschichte''...op. cit., T. 2, Bd. 8, s. 235, 242.
+
Zakupione przez Urząd Poczty Królewskiej parcele, a także przyległa do nich od strony ulicy Tkackiej działka Große Wollweberstraße Nr 115 ([[1721]]), na planie Szczecina z 1811 roku zostały określone kolejnymi numerami [[Plac Żołnierza Polskiego|Königsplatz]] 826, 826a i 826b. <ref>''Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung'', or. [[1811]] r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, /wg:/ fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie;<br/>H. Berghaus, ''Geschichte''...op. cit., T. 2, Bd. 8, s. 235, 242.</ref> 1 kwietnia 1828 przeniesiono tu urząd pocztowy z ulicy [[Farna|Farnej]] (Große Domstraße 797). <ref>W.H. Meyer, ''Stettin in alter und neuer Zeit''. Stettin 1887, s. 253, podaję za: E. Gwiazdowska, ''Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945''. Szczecin 2001, s. 302, przyp. 227.</ref> Przez Główny Urząd Poczty Królewskiej był użytkowany do [[1874]] roku (Königsplatz 826).<br/>
</ref> Przez Główny Urząd Poczty Królewskiej był użytkowany do [[1874]] roku (Königsplatz 826).<br/>
 
 
Wspomniany wyżej dom Bremera w 1777 r. był w posiadaniu tajnego radcy v. Borcka, a w 1784 należał już do kupca Toussainta, który był również właścicielem dwóch kamienic przyległych do siebie na narożniku ulicy Staromłyńskiej (In Saltzfass Nr. 131 /1721/ i Mühlenstraße Nr. 132 /1721/. Po ich przebudowie przez Toussainta na dwupiętrową rezydencję, budynek po 1800 roku wykazywany był pod adresem [[Staromłyńska|Luisenstraße]] 742. Nabyty w 1838 roku przez władze wojskowe został przebudowany na służbowe mieszkanie dowodzącego 2. Korpusem Armii. <ref>Tamże, s. 235.</ref> M. in. w latach [[1842]]-[[1848]] mieszkał tu generał-leutnant [[Friedrich Heinrich Ernst Graf von Wrangel|Friedrich Heinrich von Wrangel]].<br/>  
 
Wspomniany wyżej dom Bremera w 1777 r. był w posiadaniu tajnego radcy v. Borcka, a w 1784 należał już do kupca Toussainta, który był również właścicielem dwóch kamienic przyległych do siebie na narożniku ulicy Staromłyńskiej (In Saltzfass Nr. 131 /1721/ i Mühlenstraße Nr. 132 /1721/. Po ich przebudowie przez Toussainta na dwupiętrową rezydencję, budynek po 1800 roku wykazywany był pod adresem [[Staromłyńska|Luisenstraße]] 742. Nabyty w 1838 roku przez władze wojskowe został przebudowany na służbowe mieszkanie dowodzącego 2. Korpusem Armii. <ref>Tamże, s. 235.</ref> M. in. w latach [[1842]]-[[1848]] mieszkał tu generał-leutnant [[Friedrich Heinrich Ernst Graf von Wrangel|Friedrich Heinrich von Wrangel]].<br/>  
 
W [[1839]] zainstalowano w budynku podwójne okna, a na terenie pobliskiego [[Fortyfikacje pruskie|bastionu nr IV]] zbudowano należącą do rezydencji lodownię. W kolejnych latach odremontowano stojącą na podwórzu stajnię, położono na podwórzu nowy bruk, a dach budynku pokryto ocynkowaną blachą. W pomieszczeniach mieszkalnych wymieniono tapety i położono nowy parkiet. Od strony [[Plac Żołnierza Polskiego|Placu Królewskiego]] wybudowano oszklony balkon, a z obu stron budynku ułożono chodnik z granitowych płyt. W [[1853]] r. nad wejściem od strony ulicy Staromłyńskiej założono żelazne zadaszenie, natomiast w [[1864]] zainstalowano wewnątrz gazowe oświetlenie.<br/>
 
W [[1839]] zainstalowano w budynku podwójne okna, a na terenie pobliskiego [[Fortyfikacje pruskie|bastionu nr IV]] zbudowano należącą do rezydencji lodownię. W kolejnych latach odremontowano stojącą na podwórzu stajnię, położono na podwórzu nowy bruk, a dach budynku pokryto ocynkowaną blachą. W pomieszczeniach mieszkalnych wymieniono tapety i położono nowy parkiet. Od strony [[Plac Żołnierza Polskiego|Placu Królewskiego]] wybudowano oszklony balkon, a z obu stron budynku ułożono chodnik z granitowych płyt. W [[1853]] r. nad wejściem od strony ulicy Staromłyńskiej założono żelazne zadaszenie, natomiast w [[1864]] zainstalowano wewnątrz gazowe oświetlenie.<br/>
W roku [[1874]] wojsko przejęło także zabudowania należące do poczty, i po przebudowie w latach 1886-1889 powstał jeden budynek w obecnym kształcie (Königsplatz 2 i Luisenstraße 1). W dawnej siedzibie komendantury zlikwidowano wjazd od strony placu, a budynek obniżono i pokryto mansardowym dachem, podobnie jak w przyległym budynku od strony Placu Żołnierza.<ref>Berghaus H., ''Geschichte''...op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 663-664.</ref><br/>  
+
W roku [[1874]] wojsko przejęło także zabudowania należące do poczty, które przekształcono początkowo w koszary dla jednego z batalionów regimentu grenadierów królewskich, a następnie w latach 1886-1889, połączono z budynkiem komendantury przy Luisenstraße. <ref>Podaję za: E. Gwiazdowska, ''Widoki Szczecina''..., op. cit. s. 302, przyp. 228.</ref> W dawnej siedzibie zlikwidowano wjazd od strony placu, a budynek obniżono i pokryto mansardowym dachem, podobnie jak w przyległym budynku od strony Placu Żołnierza.<ref>Berghaus H., ''Geschichte''...op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 663-664.</ref><br/>  
Zniszczone podczas wojny zabudowania komendantury, a w szczególności jej część od strony ulicy Staromłyńskiej odbudowano w latach [[1962]]-[[1965]], oraz w [[1975]]-[[1980]], z przeznaczeniem na klub pracy twórczej – Klub "13 Muz" i galerię sztuki współczesnej Muzeum Narodowego.
+
Przed 1945 rokiem mieściła się tu siedziba tzw. Okręgu Militarnego (Wehrkreis II). Zniszczone podczas II wojny światowej zabudowania, a w szczególności jej część od strony ulicy Staromłyńskiej odbudowano w latach [[1962]]-[[1965]], oraz w [[1975]]-[[1980]], z przeznaczeniem na klub pracy twórczej – Klub "13 Muz" i galerię sztuki współczesnej Muzeum Narodowego.
 
{{przypisy}}
 
{{przypisy}}
 
== Galeria ==
 
== Galeria ==
Linia 39: Linia 38:
 
</gallery>
 
</gallery>
 
== Bibliografia ==
 
== Bibliografia ==
* ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von H. Lemcke, zweite neu bearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin 1926.
+
* ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von Hugo Lemcke, zweite neu bearbeitete Auflage von Carl Fredrich, Stettin 1926.
* H. Berghaus, ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern''. Berlin-Writzen/O 1875. T. 2,Bd. 8
+
* Berghaus H., ''Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern''. Berlin-Writzen/O 1875. T. 2,Bd. 8
* C. Fredrich, ''Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2''. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
+
* Fredrich C., ''Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2''. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
 
* C.A.L. Eickstedt v., Freiherr , ''Familienbuch des dynastischen Geschlechts der von Eickstedt in Thüringen, Pommern und Schlesien.'' Ratibor 1860.  
 
* C.A.L. Eickstedt v., Freiherr , ''Familienbuch des dynastischen Geschlechts der von Eickstedt in Thüringen, Pommern und Schlesien.'' Ratibor 1860.  
 
* [http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald] [dostęp 2012-04-29].
 
* [http://greif.uni-greifswald.de/geogreif/?p=4552&coll_id=71 Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald] [dostęp 2012-04-29].

Wersja z 15:00, 21 maj 2012

Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej
Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej
Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej od północy
Nazwa niemiecka Generalkommando
Lokalizacja Plac Żołnierza Polskiego
Data budowy lata 1886-1889
[ Zobacz Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej na mapie.]

Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej mieści się przy Placu Żołnierza pomiędzy ulicą Staromłyńską a Tkacką. W części budynku usytuowanej na narożniku ulicy Staromłyńskiej ma siedzibę Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie (ul. Staromłyńska 1), natomiast w pozostałej Dom Kultury Środowisk Twórczych "Klub 13 Muz" (Plac Żołnierza 2). [1]

Historia

Najstarsza wzmianka o zabudowie obszaru, na którym obecnie stoi budynek "13 Muz" i Muzeum Narodowego, pochodzi z XV wieku. Jest to zapis o zabudowaniach położonych wzdłuż przejścia przy murze miejskim zwanego "przy beczce soli" (bi dem soltvate, 1418), i usytuowanego pomiędzy wewnętrzną Bramą Młyńską a stojącą u wylotu ulicy Wielkiej Tkackiej Basztą Koronną. [2] Według innego dokumentu z XV wieku na istniejących tu kilku parcelach stała m.in. "buda /położona/ na tyłach łaźni usytuowanej na końcu <ulicy tkaczy> i /uliczki/ <przy beczce soli>" (bode achter dem badstauen belegen tendest der wulwewerstrate unde bi dem solvate, 1497). Z kolei wzmianka z XVI wieku sytuuje "/przejście/ <przy beczce soli> przy Bramie Młyńskiej pomiędzy łaźnią Mathiasa Belitza a /domem/ Sadelberga" (bi dem mölender bi dem solthvath twischen Mathias Belitzen staue und Sadelberg, 1544). [3] Wspomniana tu łaźnia, której administratorem był Belitz, wchodziła w skład posiadłości kościoła Mariackiego. Opis parceli położonej "przy murze" (Beÿ der Maur), na narożniku Große Wollweberstraße (Tkacka) i uliczki o nazwie Saltzfass (fragment południowej części Placu Żołnierza), przekazał nam jeden ze szwedzkich geodetów Lorens /Lars/ Balck, opisujących pod koniec 1706 roku ten obszar miasta.

Łaźnia kościoła Mariackiego

Spisanej przez Balcka parceli nadano numer 245. Na jej narożniku stały dwa domy, budynek mieszkalny od strony ulicy Tkackiej, długości 38 stóp i szerokości 36 stóp w głąb parceli, oraz posiadający dwie kondygnacje budynek łaźni, o długości 39 stóp i szerokości 32 stopy, położony wzdłuż obecnego Placu Żołnierza. Bezpośrednio przy budynku mieszkalnym od strony ulicy Tkackiej usytuowana była studnia, obudowana drewnem i nakryta dachem pokrytym dachówką. W 1731 roku studnię zamieniono na pompę. Dolna kondygnacja łaźni podzielona była na dwie części, na położoną od strony północnej część męską i część przeznaczoną dla kobiet od strony południowej. Na górnej kondygnacji mieściła się część mieszkalna, składająca się z czterech pomieszczeń. W spisie inwentarza wykazano tylko dwie kamienne beczki na wodę, kilka ławek i jako główny element wielki miedziany kocioł. Zużytą wodę usuwano drewnianymi rurami poprzez mur miejski do fosy miejskiej. Wąskie podwórze usytuowane było na tyłach dwóch sąsiednich budynków mieszkalnych położonych wzdłuż uliczki Saltzfass. Carl Fredrich podaje, że z zachowanych dokumentów wynika, iż budynki przebudowywano dwukrotnie, w 1552 r., i w latach 1703-1704 po zniszczeniach z 1677 roku. Stąd też w katastrze szwedzkim są opisywane dwa razy, w 1706 roku, i w tzw. Revisionskataster z 1709 r., przeprowadzonym przez geodetę Andersa Norrdahla. [4]

Usytuowanie budynku Klubu „13 Muz” i Muzeum Sztuki Współczesnej na szkicu z roku 1706.
Zabudowania łaźni kościoła Mariackiego: b – budynek mieszkalny, ł – budynek łaźni, s – studnia,
M – Mühlenstraße /Staromłyńska/, BM – Mühlentor /Brama Młyńska/, W – Große Wollweberstraße /Tkacka/, N – Neuer Turm /Baszta Nowa/, K – Kronenturm /Baszta Koronna/
/Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. s. 588-589, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald (fragment) [dostęp 2012-04-29], oraz Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI (fragment)/

Pozostałe budynki mieszkalne

Jak wynika ze szkicu zamieszczonego w katastrze z 1706 roku, poza zabudowaniami łaźni na narożniku Die Große Wollweber Straße i Saltzfass, Nr. 245, na pozostałych działkach stało sześć domów mieszkalnych (Die Mühlen Straße Nr 240, narożnik Die Mühlen Straße i Saltzfass Nr. 241, Saltzfass -242-244, oraz Die Große Wollweber Straße Nr. 246). Również na zamieszczonym w publikacji Wehrmanna planie Szczecina z 1721 roku oprócz łaźni (In Saltzfass Nr. 127) i należącego do niej budynku mieszkalnego (Große Wollweberstraße Nr. 114), widnieje także sześć kolejnych parceli (In Saltzfass Nr. 128-130 i Mühlenstraße Nr. 131-132, oraz Große Wollweberstraße Nr 115). Natomiast pomiędzy działkami nr 129 i 130 wykazano pusty plac. [5] Prawdopodobnie na podzielonej w międzyczasie działce nr 130 stała kamieniczka zburzona w czasie oblężenia z 1713 roku.
Budynki należące do łaźni, również zniszczone podczas kolejnych oblężeń z roku 1677 i 1713, Fundacja Mariacka dużym nakładem finansowym odbudowała od nowa w latach 1729-1730. Mimo, iż władze pruskie częściowo pokryły koszty odbudowy, dostarczając materiał budowlany, nowy właściciel profesor Gimnazjum Karolińskiego Georg Nathanael Kistmacher z trudem opłacał koszty najmu. W 1763 roku parcelę nabył prezydent rejencji szczecińskiej Georg v. Eichstedt /Eickstedt, Eichstädt/. [6]
Według katastru szwedzkiego z 1706 i pruskiego z 1722 roku kamienica należąca pod koniec XVII wieku do Jürgena Camelinga (Saltzfass Nr. 244 /1706/-In Saltzfass Nr. 128 /1721/) przeszła w ręce Christopha Novisadi /Novizadi/, który wynajął ją niejakiemu Christopherowi Ungerowi. [7] Kolejny dom, garncarza Johanna Morcklinga, przeszedł w ręce Johanna Schmidta (Saltzfass Nr. 243 /1706/- In Saltzfass Nr. 129 /1721/, a trzeci, częściowo zniszczony w czasie oblężenia z 1713 roku, należał do Andreasa Bremera /Brehmer/ (Saltzfass Nr. 242 /1706/- In Saltzfass Nr. 130 /1721/. [8] W 1777 roku do prezydenta Eichstedta, oprócz parceli po łaźni, należały także posiadłości Nowisada i Schmidta, w tym czasie wykazane już jako usytuowane przy ulicy Małej Wałowej (Kleine Wallstrasse), gdyż dotychczasowa nazwa „Salzfass” nie była już używana. W 1784 zostały nabyte przez Główny Urząd Poczty Królewskiej. [9]

Przekształcenie budynków mieszkalnych w budynki publiczne


Tab. 1. Zmiany w numeracji budynku 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej w latach 1706-1945

Zakupione przez Urząd Poczty Królewskiej parcele, a także przyległa do nich od strony ulicy Tkackiej działka Große Wollweberstraße Nr 115 (1721), na planie Szczecina z 1811 roku zostały określone kolejnymi numerami Königsplatz 826, 826a i 826b. [10] 1 kwietnia 1828 przeniesiono tu urząd pocztowy z ulicy Farnej (Große Domstraße 797). [11] Przez Główny Urząd Poczty Królewskiej był użytkowany do 1874 roku (Königsplatz 826).
Wspomniany wyżej dom Bremera w 1777 r. był w posiadaniu tajnego radcy v. Borcka, a w 1784 należał już do kupca Toussainta, który był również właścicielem dwóch kamienic przyległych do siebie na narożniku ulicy Staromłyńskiej (In Saltzfass Nr. 131 /1721/ i Mühlenstraße Nr. 132 /1721/. Po ich przebudowie przez Toussainta na dwupiętrową rezydencję, budynek po 1800 roku wykazywany był pod adresem Luisenstraße 742. Nabyty w 1838 roku przez władze wojskowe został przebudowany na służbowe mieszkanie dowodzącego 2. Korpusem Armii. [12] M. in. w latach 1842-1848 mieszkał tu generał-leutnant Friedrich Heinrich von Wrangel.
W 1839 zainstalowano w budynku podwójne okna, a na terenie pobliskiego bastionu nr IV zbudowano należącą do rezydencji lodownię. W kolejnych latach odremontowano stojącą na podwórzu stajnię, położono na podwórzu nowy bruk, a dach budynku pokryto ocynkowaną blachą. W pomieszczeniach mieszkalnych wymieniono tapety i położono nowy parkiet. Od strony Placu Królewskiego wybudowano oszklony balkon, a z obu stron budynku ułożono chodnik z granitowych płyt. W 1853 r. nad wejściem od strony ulicy Staromłyńskiej założono żelazne zadaszenie, natomiast w 1864 zainstalowano wewnątrz gazowe oświetlenie.
W roku 1874 wojsko przejęło także zabudowania należące do poczty, które przekształcono początkowo w koszary dla jednego z batalionów regimentu grenadierów królewskich, a następnie w latach 1886-1889, połączono z budynkiem komendantury przy Luisenstraße. [13] W dawnej siedzibie zlikwidowano wjazd od strony placu, a budynek obniżono i pokryto mansardowym dachem, podobnie jak w przyległym budynku od strony Placu Żołnierza.[14]
Przed 1945 rokiem mieściła się tu siedziba tzw. Okręgu Militarnego (Wehrkreis II). Zniszczone podczas II wojny światowej zabudowania, a w szczególności jej część od strony ulicy Staromłyńskiej odbudowano w latach 1962-1965, oraz w 1975-1980, z przeznaczeniem na klub pracy twórczej – Klub "13 Muz" i galerię sztuki współczesnej Muzeum Narodowego.

Przypisy

  1. Budynek wpisano do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego zgodnie z decyzją Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie z dnia 18.06.1954 r., nr decyzji A-810, nr rejestru /17/ Kl.-V-O/19/54.
  2. C. Fredrich, Die älteren Stettiner Straßennamen in Rahmen der älteren Stadtentwicklung, Stettin 1926, s. 48.
  3. Die älteren Stettiner Straßennamen...op. cit., s. 48.
  4. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 46.
  5. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego - Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego W: M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 340/41.
  6. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche...op. cit., s. 46;
  7. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. s. 588-589, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald [dostęp 2012-04-29];
    H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern. Berlin-Writzen/O 1875. T. 2,Bd. 8, s. 235.
  8. Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme...op. cit.; H. Berghaus, Geschichte...op. cit.
  9. Wydaje się, iż Georg v. Eickstedt sprzedał te budynki Urzędowi Poczty w wyniku ugody spadkobierców po śmierci Ojca w 1784 roku; zob. Freiherr C.A.L. v. Eickstedt, Familienbuch des dynastischen Geschlechts der von Eickstedt...op. cit., s. 271.
  10. Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, /wg:/ fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie;
    H. Berghaus, Geschichte...op. cit., T. 2, Bd. 8, s. 235, 242.
  11. W.H. Meyer, Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887, s. 253, podaję za: E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 302, przyp. 227.
  12. Tamże, s. 235.
  13. Podaję za: E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina..., op. cit. s. 302, przyp. 228.
  14. Berghaus H., Geschichte...op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 663-664.

Galeria

Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk