Budynek Klubu 13 Muz

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Monobook icon.svg.png Ten artykuł jest w trakcie opracowywania. Prosimy nie edytować strony do czasu zniknięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.


Budynek Klubu 13 Muz i Muzeum Sztuki Współczesnej mieści się przy Placu Żołnierza pomiędzy ulicą Staromłyńską a Tkacką. W części budynku usytuowanej na narożniku ulicy Staromłyńskiej ma siedzibę Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie (ul. Staromłyńska 1), natomiast w pozostałej Dom Kultury Środowisk Twórczych "Klub 13 Muz" (Plac Żołnierza 2). [1]

Historia

Najstarsza wzmianka o zabudowie obszaru, na którym obecnie stoi budynek "13 Muz" i Muzeum Narodowego, pochodzi z XV wieku. Jest to zapis o zabudowaniach położonych wzdłuż przejścia przy murze miejskim zwanego "przy beczce soli" (bi dem soltvate, 1418), i usytuowanego pomiędzy wewnętrzną Bramą Młyńską a stojącą u wylotu ulicy Wielkiej Tkackiej Basztą Koronną. [2] Według innego dokumentu z XV wieku na istniejących tu kilku parcelach stała m.in. "buda /położona/ na tyłach łaźni usytuowanej na końcu <ulicy tkaczy> i /uliczki/ <przy beczce soli>" (bode achter dem badstauen belegen tendest der wulwewerstrate unde bi dem solvate, 1497). Z kolei wzmianka z XVI wieku sytuuje "/przejście/ <przy beczce soli> przy Bramie Młyńskiej pomiędzy łaźnią Mathiasa Belitza a /domem/ Sadelberga" (bi dem mölender bi dem solthvath twischen Mathias Belitzen staue und Sadelberg, 1544). [3] Wspomniana tu łaźnia, której administratorem był Belitz, wchodziła w skład posiadłości kościoła Mariackiego. Opis parceli położonej "przy murze" (Bey der Maur), na narożniku Große Wollweberstraße (Tkacka) i uliczki o nazwie Saltzfass (fragment południowej części Placu Żołnierza), przekazał nam jeden ze szwedzkich geodetów Lorens [Lars] Balck, opisujących pod koniec 1706 roku ten obszar miasta.

Łaźnia kościoła Mariackiego

Spisanej przez Balcka parceli nadano numer 245. Stały na niej dwa budynki, budynek mieszkalny od strony ulicy Tkackiej i właściwy, posiadający dwie kondygnacje budynek łaźni, położony wzdłuż obecnego Placu Żołnierza. Bezpośrednio przy budynku mieszkalnym od strony ulicy Tkackiej usytuowana była studnia, obudowana drewnem i nakryta dachem pokrytym dachówką. W 1731 roku studnię zamieniono na pompę. Dolna kondygnacja łaźni podzielona była na dwie części, na położoną od strony północnej część męską i część przeznaczoną dla kobiet od południa. Na górnej kondygnacji położona była część mieszkalna składająca się z czterech pomieszczeń. W spisie inwentarza wykazano tylko dwie kamienne beczki na wodę, kilka ławek i jako główny element wielki miedziany kocioł. Zużytą wodę usuwano drewnianymi rurami poprzez mur miejski do fosy miejskiej. Wąskie podwórze usytuowane było na tyłach dwóch sąsiednich budynków mieszkalnych położonych wzdłuż uliczki Saltzfass. Carl Fredrich podaje, że z zachowanych dokumentów wynika, iż budynki przebudowywano dwukrotnie, w 1552 r., i w latach 1703-1704 po zniszczeniach z 1677 roku. Stąd też w katastrze szwedzkim są opisywane dwa razy, w 1706 roku, i w tzw. Revisionskataster z 1709 r., przeprowadzonym przez geodetę Andersa Norrdahla. [4]

Pozostałe budynki mieszkalne

Jak wynika ze szkicu zamieszczonego w katastrze z 1706 roku, poza zabudowaniami łaźni (narożnik Die Große Wollweber Straße i Saltzfass, Nr. 245), na pozostałych działkach stało sześć domów mieszkalnych (Die Mühlen Straße Nr 240, narożnik Die Mühlen Straße i Saltzfass Nr. 241, Saltzfass -242-244, oraz Die Große Wollweber Straße Nr. 246). Również na zamieszczonym w publikacji Wehrmanna planie Szczecina z 1721 roku oprócz łaźni (In Saltzfass Nr. 127) i należącego do niej budynku mieszkalnego (Große Wollweberstraße Nr. 114), widnieje także sześć kolejnych parceli (In Saltzfass Nr. 128-130 i Mühlenstraße Nr. 131-132, oraz Große Wollweberstraße Nr 115). Natomiast pomiędzy działkami nr 129 i 130 wykazano pusty plac. [5] Prawdopodobnie na podzielonej w międzyczasie działce nr 130 stała kamieniczka zburzona w czasie oblężenia z 1713 roku.
Budynki należące do łaźni, również zniszczone podczas kolejnych oblężeń z roku 1677 i 1713, Fundacja Mariacka dużym nakładem finansowym odbudowała od nowa w latach 1729-1730. Mimo, iż władze pruskie częściowo pokryły koszty odbudowy, dostarczając materiał budowlany, nowy właściciel profesor Gimnazjum Karolińskiego Georg Nathanael Kistmacher z trudem opłacał koszty najmu. W 1763 roku parcelę nabył prezydent rejencji szczecińskiej Georg v. Eichstedt /Eickstedt, Eichstädt/. [6]
Według katastru szwedzkiego z 1706 i pruskiego z 1722 roku kamienica należąca pod koniec XVII wieku do Jürgena Camelinga (Saltzfass Nr. 244 /1706/-In Saltzfass Nr. 128 (1721) przeszła w ręce Christopha Novisadi /Novizadi/, który wynajmował ją niejakiemu Christopherowi Ungerowi. [7] Kolejny dom, garncarza Johanna Morcklinga, przeszedł w ręce Johanna Schmidta (Saltzfass Nr. 243 /1706/- In Saltzfass Nr. 129 /1721/, a trzeci, częściowo zniszczony w czasie oblężenia z 1713 roku, należał do Andreasa Bremera /Brehmer/ (Saltzfass Nr. 242 /1706/- In Saltzfass Nr. 130 /1721/. [8] W 1777 roku do prezydenta Eichstedta, oprócz parceli po łaźni, należały także posiadłości Nowisada i Schmidta, w tym czasie wykazane już jako usytuowane przy ulicy Małej Wałowej (Kleine Wallstrasse), gdyż dotychczasowa nazwa „Salzfass” nie była już używana. W 1784 zostały nabyte przez Główny Urząd Poczty Królewskiej. [9]

Nowo powstałe budynki publiczne

Na zakupionych przez Urząd Poczty Królewskiej parcelach, a także na przyległej do nich od strony ulicy Tkackiej parceli Große Wollweberstraße Nr 115 (1721), został wybudowany jeden budynek noszący na planie Szczecina z 1811 roku numerację Königsplatz 826, 826a i 826b. [10] Przez Główny Urząd Poczty Królewskiej był użytkowany do 1874 roku (Königsplatz 826).
Wspomniany wyżej dom Bremera w 1777 r. był w posiadaniu tajnego radcy v. Borcka, a w 1784 należał już do kupca Toussainta, który był również właścicielem dwóch kamienic przyległych do siebie na narożniku ulicy Staromłyńskiej (In Saltzfass Nr. 131 /1721/ i Mühlenstraße Nr. 132 /1721/. Po ich przebudowie przez Toussainta na dwupiętrową rezydencję, budynek po 1800 roku wykazywany był pod adresem Luisenstraße 742. Nabyty w 1838 roku przez władze wojskowe został przebudowany na służbowe mieszkanie dowodzącego 2. Korpusem Armii. [11] M. in. w latach 1842-1848 mieszkał tu generał-leutnant Friedrich Heinrich von Wrangel.
W 1839 zainstalowano w budynku podwójne okna, a na terenie pobliskiego bastionu nr IV zbudowano należącą do rezydencji lodownię. W kolejnych latach odremontowano stojącą na podwórzu stajnię, położono na podwórzu nowy bruk, a dach budynku pokryto ocynkowaną blachą. W pomieszczeniach mieszkalnych wymieniono tapety i położono nowy parkiet. Od strony Placu Królewskiego wybudowano oszklony balkon, a z obu stron budynku ułożono chodnik z granitowych płyt. W 1853 r. nad wejściem od strony ulicy Staromłyńskiej założono żelazne zadaszenie, natomiast w 1864 zainstalowano gazowe oświetlenie.
W latach 1874-1889 wojsko przejęło także zabudowania należące do poczty i po przebudowie powstał jeden budynek w obecnym kształcie (Königsplatz 2 i Luisenstraße 1). W dawnej siedzibie komendantury zlikwidowano wjazd od strony placu, a budynek obniżono i pokryto mansardowym dachem, podobnie jak w przyległym budynku od strony Placu Żołnierza.[12]
Zniszczony podczas wojny budynek, a w szczególności jego część od strony ulicy Staromłyńskiej odbudowano w latach 1962-1965, oraz w 1975-1980, z przeznaczeniem na galerię sztuki Muzeum Narodowego i klub pracy twórczej – Klub „13 Muz”.

Przypisy

  1. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków województwa zachodniopomorskiego pod numerem rejestru A-810 zgodnie z decyzją Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie nr Kl.-V-O/19/54 z dnia 18.06.1954 r.
  2. Fredrich C., Die älteren Stettiner Straßennamen in Rahmen der älteren Stadtentwicklung, Stettin 1926, s. 48.
  3. Die älteren Stettiner Straßennamen...op. cit., s. 48.
  4. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2. W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 46.
  5. Plan de la Ville Stettin Anno MDCCXXI, rysunek odręczny wg planu ze zbiorów towarzystwa historycznego - Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, opublikowanego W: M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 340/41.
  6. Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche...op. cit., s. 46;
  7. Matrikelkarten der Landesaufnahme von Schwedisch-Pommern 1692-1709 ze zbiorów Landesarchiv Greifswald, LAG, Rep. 6a, Bd 68, s. 588-589;
    Berghaus H., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern. Berlin-Writzen/O 1875. T. 2,Bd. 8, s. 235.
  8. LAG, Bd 68, s. 588-589; Berghaus H., Geschichte...op. cit., T. 2,Bd. 8, s. 235.
  9. Wydaje się, iż Georg v. Eickstedt sprzedał te budynki Urzędowi Poczty w wyniku ugody spadkobierców po śmierci Ojca w 1784 roku; zob. Freih. v. Eickstedt C.A.L., Familienbuch des dynastischen Geschlechts der von Eickstedt...op. cit., s. 271.
  10. Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks – Eintheilung, or. 1811 r., I. C. D. Jost, Königl. Artillerie Leutnant, [wg:] fotokopii wykonanej w Pracowni Foto – Mikrofilmowej Wojew. Archiwum Państw. w Szczecinie;
    Berghaus H., Geschichte..., T. 2, Bd. 8, s. 235, 242.
  11. Tamże, s. 235.
  12. Berghaus H., Geschichte...op. cit., T. 2, Bd. 9, s. 663-664.

Bibliografia

  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neu bearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin 1926.