Pałac Klasycystyczny: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 28: Linia 28:
 
Na przełomie [[1724]]/[[1725]] tajny radca i dyrektor kamery wojenno-skarbowej Joachim Albrecht von Laurens wykorzystując uzyskaną w międzyczasie pomoc materialową i finansową króla wzniósł na zakupionej od spadkobierców Bartza parceli nowy budynek, który służył jemu i członkom jego rodziny aż do 1746 roku (J.A. von Laurens zm. w 1733). Następnie właścicielem posesji został podkomorzy hr. Friedrich Wilhelm von Eichstädt (Eickstedt), a po nim w 1756 roku posesję kupił za 6500 talarów prezydent rejencji Christian Friedrich von Ramin (zm. w 1762). Jego spadkobiercy mieszkali w niej jeszcze w latach 1762-1778.<br/>
 
Na przełomie [[1724]]/[[1725]] tajny radca i dyrektor kamery wojenno-skarbowej Joachim Albrecht von Laurens wykorzystując uzyskaną w międzyczasie pomoc materialową i finansową króla wzniósł na zakupionej od spadkobierców Bartza parceli nowy budynek, który służył jemu i członkom jego rodziny aż do 1746 roku (J.A. von Laurens zm. w 1733). Następnie właścicielem posesji został podkomorzy hr. Friedrich Wilhelm von Eichstädt (Eickstedt), a po nim w 1756 roku posesję kupił za 6500 talarów prezydent rejencji Christian Friedrich von Ramin (zm. w 1762). Jego spadkobiercy mieszkali w niej jeszcze w latach 1762-1778.<br/>
 
W dniu [[24 stycznia]] [[1778]] roku parcelę za 6100 talarów nabył kupiec Georg Christian Velthusen.
 
W dniu [[24 stycznia]] [[1778]] roku parcelę za 6100 talarów nabył kupiec Georg Christian Velthusen.
* '''Georg Christian Velthusen''' (ur. w 1742 w Wismarze, zm. 1803 w Szczecinie), mimo braku powiązania z potomkami uchodźcow z Francji był członkiem kolonii francuskiej. W 1769 roku został przyjęty w poczet kupców szczecińskich. Co prawda w 1771 nie posiadał jeszcze własnego domu w Szczecinie, ale w 1774 r. wydzierżawił trzy składy drewna na terenie [[Nowe Miasto|Górnego Wiku]], które ciągnęły się od wyspy [[Wyspa Jaskółcza|''Rahmsinsel'']] w górę do obecnej ulicy [[Ulica Potulicka|Potulickiej]], a nastepnie po dokupieniu okolicznych działek przekształcił je w ogród zwany potem ogrodami Sacka. <ref>Po jego śmierci ogród zakupił w 1823 roku [http://sedina.pl/wordpress/index.php/2006/06/10/johann-august-von-sack-1/ Johann August von Sack] i stąd pojawiająca się tu nazwa [http://sedina.pl/wordpress/index.php/2006/06/17/johann-august-von-sack-2/ Ogrody Sacka]] (''Sackschen Garten''). Obecnie jest to fragment obszaru przyległego do ulicy [[Ulica Krzysztofa Kolumba|Krzysztofa Kolumba]] i tereny dworca [[Szczecin Główny|„Szczecin Główny”]] wokół parowozowni, ktorego budowę rozpoczęto tu w 1841 roku.</ref> Jako kupiec zajmujący się eksportem drewna i wina potrzebował rezydencji w mieście, zakupił zatem 28 sierpnia 1776 roku za 4000 talarów dom na narożniku ulicy [[Ulica Koński Kierat|''Roßmarktstraße'']] i [[Ulica Farna|''Große Domstraße'']]. Gdy natrafiła mu się oferta większej i dogodniej położonej parceli przy obecnej ulicy Staromłyńskiej nr 13, sprzedał dotychczasową 12 września 1778 roku za 4100 talarów senatorowi Hübnerowi (który posiadał ją do 1797 r.). Ponieważ nowy dom, wystarczający dotychczasowym właścicielom, nie odpowiadał kupcowi tej miary co Velthusen, pożyczył 19 lipca 1778 r. od swego teścia burmistrza [[Świnoujście|Świnoujścia]] Castnera 2160 talarów na rozudowę domu. Powstała nowa budowla - frontowy budynek z dachem mansardowym oraz boczna oficyna z dwuspadowym dachem.    
+
* '''Georg Christian Velthusen''' (ur. w 1742 w Wismarze, zm. 1803 w Szczecinie), mimo braku powiązania z potomkami uchodźcow z Francji był członkiem kolonii francuskiej. W 1769 roku został przyjęty w poczet kupców szczecińskich. Co prawda w 1771 nie posiadał jeszcze własnego domu w Szczecinie, ale w 1774 r. wydzierżawił trzy składy drewna na terenie [[Nowe Miasto|Górnego Wiku]], które ciągnęły się od wyspy [[Wyspa Jaskółcza|''Rahmsinsel'']] w górę do obecnej ulicy [[Ulica Potulicka|Potulickiej]], a nastepnie po dokupieniu okolicznych działek przekształcił je w ogród zwany potem ogrodami Sacka. <ref>Po jego śmierci ogród zakupił w 1823 roku [http://sedina.pl/wordpress/index.php/2006/06/10/johann-august-von-sack-1/ Johann August von Sack] i stąd pojawiająca się tu nazwa [http://sedina.pl/wordpress/index.php/2006/06/17/johann-august-von-sack-2/ Ogrody Sacka]] (''Sackschen Garten''). Obecnie jest to fragment obszaru przyległego do ulicy [[Ulica Krzysztofa Kolumba|Krzysztofa Kolumba]] i tereny dworca [[Szczecin Główny|„Szczecin Główny”]] wokół parowozowni, ktorego budowę rozpoczęto tu w 1841 roku.</ref> Jako kupiec zajmujący się eksportem drewna i wina potrzebował rezydencji w mieście. Stąd też 28 sierpnia 1776 roku zakupił za 4000 talarów dom na narożniku ulicy [[Ulica Koński Kierat|''Roßmarktstraße'']] i [[Ulica Farna|''Große Domstraße'']]. Gdy natrafiła mu się oferta większej i dogodniej położonej parceli przy obecnej ulicy Staromłyńskiej nr 13, sprzedał dotychczasową 12 września 1778 roku za 4100 talarów senatorowi Hübnerowi (który posiadał ją do 1797 r.). Ponieważ nowy dom, wystarczający dotychczasowym właścicielom, nie odpowiadał kupcowi tej miary co Velthusen, pożyczył 19 lipca 1778 r. od swego teścia burmistrza [[Świnoujście|Świnoujścia]] Castnera 2160 talarów na rozudowę domu. Powstała nowa budowla - frontowy budynek z dachem mansardowym oraz boczna oficyna z dwuspadowym dachem.
 +
 
 
===Zmiany własnościowe parceli w XIX i XX wieku===
 
===Zmiany własnościowe parceli w XIX i XX wieku===
 
Kolejni właściciele zmieniali się dość często:
 
Kolejni właściciele zmieniali się dość często:

Wersja z 20:03, 23 cze 2015

STRONA W BUDOWIE

Pałac Klasycystyczny
Pałac Klasycystyczny
Pałac Velthusena
Nazwa niemiecka Wolkenhauersche Haus
Wcześniejsze nazwy Velthusensche Haus
Lokalizacja Staromłyńska 13
Projektant Carl Philipp Christian von Gontard [1]
Data budowy 1778-1780
[ Zobacz Pałac Klasycystyczny na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 13 z dnia 14 czerwca 1954[2]

Geolokalizacja: 53.426631,14.554404

Pałac Klasycystyczny, a właściwie Pałac Velthusena nazywany tak od nazwiska pierwszego właściciela, Georga Christiana Velthusena; dwukondygnacyjna kamienica kupiecka, położona na narożniku ulic Staromłyńskiej i Łaziebnej. Budynek pałacu zniszczony podczas bombardowania alianckiego w w nocy 20/21 kwietnia 1943 roku, został odbudowany w latach 1959-1962 z przeznaczeniem na szkołę muzyczną.

Historia

Z dokumentu dotyczącego roztrzygnięcia sporu przeora Teyno z kościoła św. Jakuba z plebanem Johannem, proboszczem kościoła św. Piotra i Pawła, o granice parafii dowiadujemy się, że przyszła parcela pałacu Velthusena w 1268 roku położona była naprzeciw zabudowań Heinricha v. Schonenwerdera usytuowanych na przeciwległym narożniku przy drodze przęcławskiej, przebiegającej po osi ulicy Staromłyńskiej w kierunku Bramy Młyńskiej. [3]
Najstarsza wzmianka o jednej z parcel, na której mieszczą się zabudowania obecnego pałacu Velthusena pochodzi z roku 1569, w którym książę Barnim XI wydał przywilej zezwalający Johannowi Eichornowi na założenie w Szczecinie stałej oficyny drukarskiej i prowadzenie jej przez 12 lat, a także na zbudowanie młyna papierniczego. Zakład drukarski i zabudowania mieszkalne przetrwały w tym miejscu do września 1713 roku, gdyż wskutek intensywnego ostrzału artyleryjskiego przez oblegające miasto wojska saskie i rosyjskie, uległy całkowitemu zniszczeniu [4] Ciągłość trwania oficyny drukarskiej w tym miejscu wynika m. in. z analizy informacji genealogicznych i powiązań rodzinnych spadkobierców i zarządzających drukarnią Johanna Eichorna: Andreasa Kellnera, Margarethy Kellner, Samuela Kellnera, Georga Goetze i Daniela Starcke. [5]

Zabudowa parceli na przełomie XVII/ XVIII wieku

Z katastru szwedzkiego spisanego w latach 1706-1707 wynika, że do początku XVIII wieku na czterech osobnych parcelach polożonych w kwartale Młyńskim przy narożniku u zbiegu ulicy Młyńskiej (Mühlen Straße) i Małej Tkackiej (Kleine Wollweberstraße) wznosiły się dwa domy mieszczańskie - kamienica Marii Elisabeth Evers, wdowy po ostatnim właścicielu oficyny drukarskiej Danielu Starcku (parcela nr 225) [6], i kamienica należąca jeszcze w 1659 roku do Emanuela Maya, a po 1704 zakupiona przez kupca winnego Samuela Bartza (Barthsa), pochodzącego z Barlinka (parcela nr 226), natomiast wzdłuż ulicy Małej Tkackiej dwie budy - dom wdowy po szewcu Wilhelmie Pegelowie (parcela nr 262), i dom wdowy po piwowarze Jacobie Dommerze (parcela nr 263). [7]

Wyciąg z katastru szwedzkiego z lat 1706-1707

  • Dom nr 225 - szczytowa kamienica kupiecka należy do wdowy po drukarzu Danielu Starcku i położona jest w kwartale Młyńskim przy Rynku Końskim na narożniku ulicy Młyńskiej i Małej Tkackiej. Po obu stronach, tj. od strony ulicy Młyńskiej oraz od strony ulicy Małej Tkackiej otacza go parcela kupca Samuela Bartza. Dwukondygnacyjny dom z mieszkalno-gospodarczym skrzydłem usytuowanym wzdłuż ulicy Małej Tkackiej, posiada od frontu dwie średniej wielkości sklepione piwnice oraz średniej wielkości sień przejazdową na wąskie podwórze położone wzdłuż granicy z działką kupca Bartza. Na dwóch piętrach mieści się jedna kuchnia, trzy izby i jedna alkowa, ponad którymi położone są na całej długości trzy grożące zawaleniem i wymagające naprawy poddasza. W skrzydle od strony Małej Tkackiej mieszczą się dwie izby i jedna alkowa i trzy piwnice mieszkalne, za które pobiera się od 6 do 8 groszy miesięcznie. Na podwórzu mieści się stajnia na 4 konie i skład na drewno opałowe, a w zachodniej części podwórza wspólna studnia z sąsiednią parcelą Bartza. W wykazie podatków dom ujęto jako dom kupiecki na pełnych prawach własnościowych. [8];
  • Dom nr 226 - szczytowa kamienica kupiecka należy do kupca winnego Samuela Bartza (Barthsa) i położona jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Młyńskiej. Z jednej strony przylega do niej parcela kupca Georga Hindricka Höyera, a z drugiej drukarza Daniela Starcka, natomiast od strony ulicy Małej Tkackiej graniczy z parcelami szewca Wilhelma Pegelowa i browarnika Jacoba Dommera. Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada sporej wielkości sień z umieszczonym w niej kotłem i instalacją do warzenia piwa. Na dwóch piętrach od frontu mieszczą się trzy izby, a od strony wąskiego podwórza dwie zniszczone izby i dwie alkowy. Ponad nimi położone są na całej długości trzy sporej wielkości i będące w dobrym stanie poddasza przeznaczone do przechowywania zboża. Pod domem mieszczą się trzy sklepione piwnice i jedna niesklepiona. Na podwórzu usytuowana jest suszarnia ze sklepioną piwnicą posiadająca palenisko dla suszarni, stajnia dla dwóch koni i kolejna sporej wielkości. Ponad suszarnią i obiema stajniami mieściły się dwa poddasza. Na granicy z parcelą Starcka położona była wspólna studnia. Po zachodniej stronie zabudowań Starcka od strony ulicy Małej Tkackiej połozony jest dwukondygnacyjny przejazd bramny, w którym mieści się jedna izba, dwie alkowy, sień, kuchnia, a ponad nimi trzy poddasza. W wykazie podatków dom ujęto jako dom kupiecki na pełnych prawach własnościowych. Jest w dobrym stanie i dobrze przystosowany do uprawiania mieszczańskiego i kupieckiego. [9];
  • Dom nr 262 - należy do wdowy po piwowarze Jacobie Dommerze i położony jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Małej Tkackiej. Z jednej strony przylega do niego parcela kupca Georga Hindricka Höyera, a z drugiej szewca Wilhelma Pegelowa. Od północy graniczy z działką kupca Samuela Bartza. Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada jedno poddasze i piwnicę pod całym domem. W wykazie podatków został ujęty jako pół budy (1/4 domu). Inne nieruchomości tu nie występują. [10];
  • Dom nr 263 - należy do wdowy po szewcu Wilhelmie Pegelowie i położony jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Małej Tkackiej. Z jednej strony przylega do niego parcela piwowara Jacoba Dommera, a z drugiej otacza ją działka kupca Samuela Bartza. Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada jedno małe poddasze i dwie piwnice pod domem, w tym jedną mieszkalną, którą wdowa wynajmuje za 8 groszy miesięcznie. W wykazie podatków został ujęty jako cała buda (1/2 domu). Inne nieruchomości tu nie występują [11].

Zabudowania w czasach Fryderyka Wilhelma i Fryderyka II (1713-1785)

Po oblężeniu miasta przez wojska saskie i rosyjskie działka Bartza i jej otoczenie uległa cakowitemu zniszczeniu. Konsekwencją tego były liczne puste place przede wszystkim na terenie kwartału Młyńskiego. Nie pomogła interwencja u samego króla Fryderyka Wilhelma I, który już w 1721 roku na pismo spadkobierców zmarłego w międzyczasie kupca Bartza w sprawie pustych placów udzielił odmownej odpowiedzi. Sekretarz Jakob Pesser, kurator dzieci zmarłego w protokole z lustracji w dniu 24 kwietnia 1722 roku zaznaczył, że jego podopieczni nie posiadają żadnych pieniędzy na odbudowę. Z kolei w wykazie domów Szczecina z 20 października 1722 roku czytamy: „Samuel Bartes dwa puste miejsca (Wüste Stelle), szerokość parceli od frontu 59 stóp 6 cali, natomiast na tyłach 63 stóp 6 cali, długości parceli 171 stop 3 cale. Ujęcie wody w oficynie. Dwa okna piwniczne od strony ulicy Młyńskiej, piwnice także od strony ulicy Małej Tkackiej”. [12] Stan ten spowodował, że parcela została wystawiona do sprzedaży.
Na przełomie 1724/1725 tajny radca i dyrektor kamery wojenno-skarbowej Joachim Albrecht von Laurens wykorzystując uzyskaną w międzyczasie pomoc materialową i finansową króla wzniósł na zakupionej od spadkobierców Bartza parceli nowy budynek, który służył jemu i członkom jego rodziny aż do 1746 roku (J.A. von Laurens zm. w 1733). Następnie właścicielem posesji został podkomorzy hr. Friedrich Wilhelm von Eichstädt (Eickstedt), a po nim w 1756 roku posesję kupił za 6500 talarów prezydent rejencji Christian Friedrich von Ramin (zm. w 1762). Jego spadkobiercy mieszkali w niej jeszcze w latach 1762-1778.
W dniu 24 stycznia 1778 roku parcelę za 6100 talarów nabył kupiec Georg Christian Velthusen.

  • Georg Christian Velthusen (ur. w 1742 w Wismarze, zm. 1803 w Szczecinie), mimo braku powiązania z potomkami uchodźcow z Francji był członkiem kolonii francuskiej. W 1769 roku został przyjęty w poczet kupców szczecińskich. Co prawda w 1771 nie posiadał jeszcze własnego domu w Szczecinie, ale w 1774 r. wydzierżawił trzy składy drewna na terenie Górnego Wiku, które ciągnęły się od wyspy Rahmsinsel w górę do obecnej ulicy Potulickiej, a nastepnie po dokupieniu okolicznych działek przekształcił je w ogród zwany potem ogrodami Sacka. [13] Jako kupiec zajmujący się eksportem drewna i wina potrzebował rezydencji w mieście. Stąd też 28 sierpnia 1776 roku zakupił za 4000 talarów dom na narożniku ulicy Roßmarktstraße i Große Domstraße. Gdy natrafiła mu się oferta większej i dogodniej położonej parceli przy obecnej ulicy Staromłyńskiej nr 13, sprzedał dotychczasową 12 września 1778 roku za 4100 talarów senatorowi Hübnerowi (który posiadał ją do 1797 r.). Ponieważ nowy dom, wystarczający dotychczasowym właścicielom, nie odpowiadał kupcowi tej miary co Velthusen, pożyczył 19 lipca 1778 r. od swego teścia burmistrza Świnoujścia Castnera 2160 talarów na rozudowę domu. Powstała nowa budowla - frontowy budynek z dachem mansardowym oraz boczna oficyna z dwuspadowym dachem.

Zmiany własnościowe parceli w XIX i XX wieku

Kolejni właściciele zmieniali się dość często:

  • 1819-1820 – należał do kupca Karla Friedricha Wernera (za cenę 22000 talarów);
  • 1820-1828 – właścicielem był kupiec z Wrocławia August Gottlieb Lübbert (kupił pałac za 25000 talarów);
  • 1828-1830 – właścicielem był Servière, mieszkaniec Berlina, który nabył parcelę z polecenia kupca Zittelmanna; w tym czasie w budynku mieściło się m.in. biuro 3. Brygady Kawalerii, a także mieszkanie gen. mjr. d-cy 3. Brygady Kawalerii von C. Sandrarta, a w 1829 mieszkał tu von Thadden, główny zarządca lasów;
  • 1830-1838 – parcelę nabył kupiec Friedrich Wilhelm Fraude; w latach 1830-1834 w budynku mieściło się m.in. mieszkanie gen. mjr. d-cy 3. Brygady Kawalerii von C. Sandrarta;
  • 1838-1871 – należał do fabrykanta powozów Augusta Bahra;
  • 1871-1877 – spadkobiercy mistrza kotlarskiego C.E.F. Stävena; księgi adresowe wymieniają fabrykanta powozów Juliusa Behrendta, potem jego spadkobiercę, fabrykanta powozów i mistrza siodlarskiego C.J. Behrendta (kontynującego tradycje „Fabryki Powozów August Bahr”, którego fabryka powozów mieściła się przy Luisenstraße Nr. 13 w podwórzu do 1881 roku);
  • 1877-1920 – właścicielem był radca komisaryczny Eduard Adolf Richard Wolkenhauer i jego spadkobiercy (E.A.R. Wolkenhauer zm. w 1905 roku); od 1872-1880 był tu lokal biurowy firmy „G.(eorg) Wolkenhauer” – „G. Wolkenhauer Stettin”, Große Wollenweberstraße Nr. 13 (1872-81) /do 1871 Nr. 17/, m. in. trudniąca się przewozem fortepianów a także ich produkcją i sprzedażą - po 1880 firma zajmowała parter i I piętro przy Luisenstraße Nr. 13/). W latach 1880 1884 na pierwszym piętrze mieścił sie tu bank „Königliche Rentenbank der Provinz Pommern”, który nastepnie przeniesiono do zabudowań w podwórzu;
  • 1820 1943 – zabudowania zajmował Prowincjonalny Bank Pomorski (Provinzionalbank Pommern (Girozentrale) [14];
  • 1943 (20/21 kwietnia 1943) – pałac zostal zbombardowany przez lotnictwo alianckie;
  • 1943-1959 – pałac pozostaje w ruinie po zniszczeniach wojennych;
  • 1959-1962 – odbudowany z przeznaczeniem na szkołę muzyczną.

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 13 (decyzja Kl.V-0/14/54 z dnia 14 czerwca 1954, nazwa na liście: pałac ob. szkoła muzyczna).

Przypisy

  1. Carl Fredrich, a także Bernhard Saal, wymieniając Karla Gontarda jako projektanta budynku, nie wykluczają jednocześnie jako architektów budowli któregoś z jego uczni, prawdopodobnie Georga Christiana Ungera lub Michaela Philippa Boumanna; por. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 37/ H. 3/4, 1923. Stettin 1923, s. 12, także B. Saal, Alt-Stettin. Eine Stadt preussischen Stiles. Ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Ostsee-Druckerei und Verlag. Stettin 1930, s. 101.
  2. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  3. Zob. PUB II, dok. nr 865 z 23 lipca 1268 r., s. 196 i n.; obecnie w miejscu dawnego domu Heinricha v. Schonenwerdera stoi narożny budynek przy ulicy Staromłyńskiej nr 18 (dawna Luisenstraße Nr. 14-15, a wcześniej Mühlenstraße Nr. 757-756).
  4. Zob. plan z 1721 roku, na którym odpowiednim napisem zaznaczono obszary całkowicie zniszczone podczas bombardowania w czasie wielkiej wojny północnej (durch Bomben ruinirte Plätze).
  5. Zob. G. Mohnike, Die Geschichte der Buchdrucker-Kunst in Pommern. Verlag August Ferdinand Bülow. Stettin 1840, s. 15-17.
  6. Według Fredricha zabudowania drukarni jeszcze w 1659 roku należały do Georga Götzke, natomiast pomiędzy 1663 a 1709 r. do Daniela Starcka i jego spadkobierców; zob. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  7. Zob. Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Band 68 = Stettin, s. 588-589 (dalej: LAGw, Rep. 6a, Bd 68); także C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  8. LAGw, Rep. 6a, Bd 68, s. 591-592.
  9. Tamże, s. 593-595.
  10. Tamże, s. 658 i n.
  11. Tamże, s. 659-661.
  12. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  13. Po jego śmierci ogród zakupił w 1823 roku Johann August von Sack i stąd pojawiająca się tu nazwa Ogrody Sacka] (Sackschen Garten). Obecnie jest to fragment obszaru przyległego do ulicy Krzysztofa Kolumba i tereny dworca „Szczecin Główny” wokół parowozowni, ktorego budowę rozpoczęto tu w 1841 roku.
  14. Zmiany własnościowe na podstawie ksiąg adresowych Szczecina z lat 1829-1943, a także publikacji C. Fredricha w: Monatsblätter, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.

Bibliografia

  • Mohnike, G., Die Geschichte der Buchdrucker-Kunst in Pommern. Verlag August Ferdinand Bülow. Stettin 1840.
  • Fredrich C., Das Haus Luisenstraße Nr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 37/ H. 3/4, 1923. Stettin 1923.
  • Kohte J., Das Haus in Stettin Luisenstr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 39/ H. 6, 1925. Stettin 1925.
  • Kohte, J., Nochmals das Haus in Stettin Luisenstr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 42/ H. 4, 1928. Stettin 1928.
  • Saal B., Alt-Stettin. Eine Stadt preussischen Stiles. Ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Ostsee-Druckerei und Verlag. Stettin 1930.
  • Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Band 68 = Stettin

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk