Pałac Klasycystyczny

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

STRONA W BUDOWIE

Pałac Klasycystyczny
Pałac Klasycystyczny
Pałac Velthusena
Nazwa niemiecka Wolkenhauersche Haus
Wcześniejsze nazwy Velthusensche Haus
Lokalizacja Staromłyńska 13
Projektant Carl Philipp Christian von Gontard [1]
Data budowy 1778-1780
[ Zobacz Pałac Klasycystyczny na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 13 z dnia 14 czerwca 1954[2]

Geolokalizacja: 53.426631,14.554404

Pałac Klasycystyczny, a właściwie Pałac Velthusena nazywany tak od nazwiska pierwszego właściciela, Georga Christiana Velthusena; dwukondygnacyjna kamienica kupiecka, położona na narożniku ulic Staromłyńskiej i Łaziebnej. Budynek pałacu zniszczony podczas bombardowania alianckiego w w nocy 20/21 kwietnia 1943 roku, został odbudowany w latach 1959-1962 z przeznaczeniem na szkołę muzyczną.

Historia

Z dokumentu dotyczącego roztrzygnięcia sporu przeora Teyno z kościoła św. Jakuba z plebanem Johannem, proboszczem kościoła św. Piotra i Pawła, o granice parafii dowiadujemy się, że przyszła parcela pałacu Velthusena w 1268 roku położona była naprzeciw zabudowań Heinricha v. Schonenwerdera usytuowanych na przeciwległym narożniku przy drodze przęcławskiej, przebiegającej po osi ulicy Staromłyńskiej w kierunku Bramy Młyńskiej. [3]
Najstarsza wzmianka o jednej z parcel, na której mieszczą się zabudowania obecnego pałacu Velthusena pochodzi z roku 1569, w którym książę Barnim XI wydał przywilej zezwalający Johannowi Eichornowi na założenie w Szczecinie stałej oficyny drukarskiej i prowadzenie jej przez 12 lat, a także na zbudowanie młyna papierniczego. Zakład drukarski i zabudowania mieszkalne przetrwały w tym miejscu do września 1713 roku, gdyż wskutek intensywnego ostrzału artyleryjskiego przez oblegające miasto wojska saskie i rosyjskie, uległy całkowitemu zniszczeniu [4] Ciągłość trwania oficyny drukarskiej w tym miejscu wynika m. in. z analizy informacji genealogicznych i powiązań rodzinnych spadkobierców i zarządzających drukarnią Johanna Eichorna: Andreasa Kellnera, Margarethy Kellner, Samuela Kellnera, Georga Goetze i Daniela Starcke. [5]

Zabudowa parceli na przełomie XVII/ XVIII wieku

Z katastru szwedzkiego spisanego w latach 1706-1707 wynika, że do początku XVIII wieku na czterech osobnych parcelach polożonych w kwartale Młyńskim przy narożniku u zbiegu ulicy Młyńskiej (Mühlen Straße) i Małej Tkackiej (Kleine Wollweberstraße) wznosiły się dwa domy mieszczańskie - kamienica Marii Elisabeth Evers, wdowy po ostatnim właścicielu oficyny drukarskiej Danielu Starcku (parcela nr 225) [6], i kamienica należąca jeszcze w 1659 roku do Emanuela Maya, a po 1704 zakupiona przez kupca winnego Samuela Bartza (Barthsa), pochodzącego z Barlinka (parcela nr 226), natomiast wzdłuż ulicy Małej Tkackiej dwie budy - dom wdowy po szewcu Wilhelmie Pegelowie (parcela nr 262), i dom wdowy po piwowarze Jacobie Dommerze (parcela nr 263). [7]

Wyciąg z katastru szwedzkiego z lat 1706-1707

  • Dom nr 225 - szczytowa kamienica kupiecka należy do wdowy po drukarzu Danielu Starcku i położona jest w kwartale Młyńskim przy Rynku Końskim na narożniku ulicy Młyńskiej i Małej Tkackiej. Po obu stronach, tj. od strony ulicy Młyńskiej oraz od strony ulicy Małej Tkackiej otacza go parcela kupca Samuela Bartza. Dwukondygnacyjny dom z mieszkalno-gospodarczym skrzydłem usytuowanym wzdłuż ulicy Małej Tkackiej, posiada od frontu dwie średniej wielkości sklepione piwnice oraz średniej wielkości sień przejazdową na wąskie podwórze położone wzdłuż granicy z działką kupca Bartza. Na dwóch piętrach mieści się jedna kuchnia, trzy izby i jedna alkowa, ponad którymi położone są na całej długości trzy grożące zawaleniem i wymagające naprawy poddasza. W skrzydle od strony Małej Tkackiej mieszczą się dwie izby i jedna alkowa i trzy piwnice mieszkalne, za które pobiera się od 6 do 8 groszy miesięcznie. Na podwórzu mieści się stajnia na 4 konie i skład na drewno opałowe, a w zachodniej części podwórza wspólna studnia z sąsiednią parcelą Bartza. W wykazie podatków dom ujęto jako dom kupiecki na pełnych prawach własnościowych. [8];
  • Dom nr 226 - szczytowa kamienica kupiecka należy do kupca winnego Samuela Bartza (Barthsa) i położona jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Młyńskiej. Z jednej strony przylega do niej parcela kupca Georga Hindricka Höyera, a z drugiej drukarza Daniela Starcka, natomiast od strony ulicy Małej Tkackiej graniczy z parcelami szewca Wilhelma Pegelowa i browarnika Jacoba Dommera. Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada sporej wielkości sień z umieszczonym w niej kotłem i instalacją do warzenia piwa. Na dwóch piętrach od frontu mieszczą się trzy izby, a od strony wąskiego podwórza dwie zniszczone izby i dwie alkowy. Ponad nimi położone są na całej długości trzy sporej wielkości i będące w dobrym stanie poddasza przeznaczone do przechowywania zboża. Pod domem mieszczą się trzy sklepione piwnice i jedna niesklepiona. Na podwórzu usytuowana jest suszarnia ze sklepioną piwnicą posiadająca palenisko dla suszarni, stajnia dla dwóch koni i kolejna sporej wielkości. Ponad suszarnią i obiema stajniami mieściły się dwa poddasza. Na granicy z parcelą Starcka położona była wspólna studnia. Po zachodniej stronie zabudowań Starcka od strony ulicy Małej Tkackiej połozony jest dwukondygnacyjny przejazd bramny, w którym mieści się jedna izba, dwie alkowy, sień, kuchnia, a ponad nimi trzy poddasza. W wykazie podatków dom ujęto jako dom kupiecki na pełnych prawach własnościowych. Jest w dobrym stanie i dobrze przystosowany do uprawiania mieszczańskiego i kupieckiego. [9];
  • Dom nr 262 - należy do wdowy po piwowarze Jacobie Dommerze i położony jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Małej Tkackiej. Z jednej strony przylega do niego parcela kupca Georga Hindricka Höyera, a z drugiej szewca Wilhelma Pegelowa. Od północy graniczy z działką kupca Samuela Bartza. Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada jedno poddasze i piwnicę pod całym domem. W wykazie podatków został ujęty jako pół budy (1/4 domu). Inne nieruchomości tu nie występują. [10];
  • Dom nr 263 - należy do wdowy po szewcu Wilhelmie Pegelowie i położony jest w kwartale Młyńskim przy ulicy Małej Tkackiej. Z jednej strony przylega do niego parcela piwowara Jacoba Dommera, a z drugiej otacza ją działka kupca Samuela Bartza. Dwukondygnacyjny dom szczytowy posiada jedno małe poddasze i dwie piwnice pod domem, w tym jedną mieszkalną, którą wdowa wynajmuje za 8 groszy miesięcznie. W wykazie podatków został ujęty jako cała buda (1/2 domu). Inne nieruchomości tu nie występują [11].

Zabudowania w czasach Fryderyka Wilhelma i Fryderyka II (1713-1785)

Po oblężeniu miasta przez wojska saskie i rosyjskie działka Bartza i jej otoczenie uległa cakowitemu zniszczeniu. Konsekwencją tego były liczne puste place przede wszystkim na terenie kwartału Młyńskiego. Nie pomogła interwencja u samego króla Fryderyka Wilhelma I, który już w 1721 roku na pismo spadkobierców zmarłego w międzyczasie kupca Bartza w sprawie pustych placów udzielił odmownej odpowiedzi. Sekretarz Jakob Pesser, kurator dzieci zmarłego w protokole z lustracji w dniu 24 kwietnia 1722 roku zaznaczył, że jego podopieczni nie posiadają żadnych pieniędzy na odbudowę. Z kolei w wykazie domów Szczecina z 20 października 1722 roku czytamy: „Samuel Bartes dwa puste miejsca (Wüste Stelle), szerokość parceli od frontu 59 stóp 6 cali, natomiast na tyłach 63 stóp 6 cali, długości parceli 171 stop 3 cale. Ujęcie wody w oficynie. Dwa okna piwniczne od strony ulicy Młyńskiej, piwnice także od strony ulicy Małej Tkackiej”. [12] Stan ten spowodował, że parcela została wystawiona do sprzedaży.
Na przełomie 1724/1725 tajny radca i dyrektor kamery wojenno-skarbowej Joachim Albrecht von Laurens wykorzystując uzyskaną w międzyczasie pomoc materialową i finansową króla wzniósł na zakupionej od spadkobierców Bartza parceli nowy budynek, który służył jemu i członkom jego rodziny aż do 1746 roku (J.A. von Laurens zm. w 1733). Następnie właścicielem posesji został podkomorzy hr. Friedrich Wilhelm von Eichstädt (Eickstedt), a po nim w 1756 roku posesję kupił za 6500 talarów prezydent rejencji Christian Friedrich von Ramin (zm. w 1762). Jego spadkobiercy mieszkali w niej jeszcze w latach 1762-1778.
W dniu 24 stycznia 1778 roku parcelę za 6100 talarów nabył kupiec Georg Christian Velthusen.

  • Georg Christian Velthusen (ur. w 1742 w Wismarze, zm. 1803 w Szczecinie), mimo braku powiązania z potomkami uchodźcow z Francji był czlonkiem kolonii francuskiej. W 1769 roku został przyjęty w poczet kupców szczecińskich. Co prawda w 1771 nie posiadał jeszcze własnego domu w Szczecinie, ale w 1774 r. wydzierżawił trzy składy drewna na terenie Górnego Wiku

Zmiany własnościowe parceli w XIX i XX wieku

Kolejni właściciele zmieniali się dość często:

  • 1819-1820 – należał do kupca Karla Friedricha Wernera (za cenę 22000 talarów);
  • 1820-1828 – właścicielem był kupiec z Wrocławia August Gottlieb Lübbert (kupił pałac za 25000 talarów);
  • 1828-1830 – właścicielem był Servière, mieszkaniec Berlina, który nabył parcelę z polecenia kupca Zittelmanna; w tym czasie w budynku mieściło się m.in. biuro 3. Brygady Kawalerii, a także mieszkanie gen. mjr. d-cy 3. Brygady Kawalerii von C. Sandrarta, a w 1829 mieszkał tu von Thadden, główny zarządca lasów;
  • 1830-1838 – parcelę nabył kupiec Friedrich Wilhelm Fraude; w latach 1830-1834 w budynku mieściło się m.in. mieszkanie gen. mjr. d-cy 3. Brygady Kawalerii von C. Sandrarta;
  • 1838-1871 – należał do fabrykanta powozów Augusta Bahra;
  • 1871-1877 – spadkobiercy mistrza kotlarskiego C.E.F. Stävena; księgi adresowe wymieniają fabrykanta powozów Juliusa Behrendta, potem jego spadkobiercę, fabrykanta powozów i mistrza siodlarskiego C.J. Behrendta (kontynującego tradycje „Fabryki Powozów August Bahr”, którego fabryka powozów mieściła się przy Luisenstraße Nr. 13 w podwórzu do 1881 roku);
  • 1877-1920 – właścicielem był radca komisaryczny Eduard Adolf Richard Wolkenhauer i jego spadkobiercy (E.A.R. Wolkenhauer zm. w 1905 roku); od 1872-1880 był tu lokal biurowy firmy „G.(eorg) Wolkenhauer” – „G. Wolkenhauer Stettin”, Große Wollenweberstraße Nr. 13 (1872-81) /do 1871 Nr. 17/, m. in. trudniąca się przewozem fortepianów a także ich produkcją i sprzedażą - po 1880 firma zajmowała parter i I piętro przy Luisenstraße Nr. 13/). W latach 1880 1884 na pierwszym piętrze mieścił sie tu bank „Königliche Rentenbank der Provinz Pommern”, który nastepnie przeniesiono do zabudowań w podwórzu;
  • 1820 1943 – zabudowania zajmował Prowincjonalny Bank Pomorski (Provinzionalbank Pommern (Girozentrale) [13];
  • 1943 (20/21 kwietnia 1943) – pałac zostal zbombardowany przez lotnictwo alianckie;
  • 1943-1959 – pałac pozostaje w ruinie po zniszczeniach wojennych;
  • 1959-1962 – odbudowany z przeznaczeniem na szkołę muzyczną.

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 13 (decyzja Kl.V-0/14/54 z dnia 14 czerwca 1954, nazwa na liście: pałac ob. szkoła muzyczna).

Przypisy

  1. Carl Fredrich, a także Bernhard Saal, wymieniając Karla Gontarda jako projektanta budynku, nie wykluczają jednocześnie jako architektów budowli któregoś z jego uczni, prawdopodobnie Georga Christiana Ungera lub Michaela Philippa Boumanna; por. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 37/ H. 3/4, 1923. Stettin 1923, s. 12, także B. Saal, Alt-Stettin. Eine Stadt preussischen Stiles. Ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Ostsee-Druckerei und Verlag. Stettin 1930, s. 101.
  2. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  3. Zob. PUB II, dok. nr 865 z 23 lipca 1268 r., s. 196 i n.; obecnie w miejscu dawnego domu Heinricha v. Schonenwerdera stoi narożny budynek przy ulicy Staromłyńskiej nr 18 (dawna Luisenstraße Nr. 14-15, a wcześniej Mühlenstraße Nr. 757-756).
  4. Zob. plan z 1721 roku, na którym odpowiednim napisem zaznaczono obszary całkowicie zniszczone podczas bombardowania w czasie wielkiej wojny północnej (durch Bomben ruinirte Plätze).
  5. Zob. G. Mohnike, Die Geschichte der Buchdrucker-Kunst in Pommern. Verlag August Ferdinand Bülow. Stettin 1840, s. 15-17.
  6. Według Fredricha zabudowania drukarni jeszcze w 1659 roku należały do Georga Götzke, natomiast pomiędzy 1663 a 1709 r. do Daniela Starcka i jego spadkobierców; zob. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  7. Zob. Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Band 68 = Stettin, s. 588-589 (dalej: LAGw, Rep. 6a, Bd 68); także C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  8. LAGw, Rep. 6a, Bd 68, s. 591-592.
  9. Tamże, s. 593-595.
  10. Tamże, s. 658 i n.
  11. Tamże, s. 659-661.
  12. C. Fredrich, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.
  13. Zmiany własnościowe na podstawie ksiąg adresowych Szczecina z lat 1829-1943, a także publikacji C. Fredricha w: Monatsblätter, Das Haus Luisenstraße Nr. 13..., op. cit., s. 10.

Bibliografia

  • Mohnike, G., Die Geschichte der Buchdrucker-Kunst in Pommern. Verlag August Ferdinand Bülow. Stettin 1840.
  • Fredrich C., Das Haus Luisenstraße Nr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 37/ H. 3/4, 1923. Stettin 1923.
  • Kohte J., Das Haus in Stettin Luisenstr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 39/ H. 6, 1925. Stettin 1925.
  • Kohte, J., Nochmals das Haus in Stettin Luisenstr. 13. W: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, Jg. 42/ H. 4, 1928. Stettin 1928.
  • Saal B., Alt-Stettin. Eine Stadt preussischen Stiles. Ein Beitrag zur Geschichte des städtischen Wohnhauses. Ostsee-Druckerei und Verlag. Stettin 1930.
  • Landesarchiv Greifswald, Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709: Text- und Beschreibungsbände, Band 68 = Stettin

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk