Stettiner Adreßbuch

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 00:20, 9 wrz 2011 autorstwa Schulz (dyskusja | edycje) (Utworzył nową stronę „'''Z dziejów szczecińskiej książki adresowej''' '''Najstarsza księga adresowa miasta Szczecin [1917]''' Jak pisze Otto Altenburg w opublikowanym w Monatsblätte...”)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Z dziejów szczecińskiej książki adresowej


Najstarsza księga adresowa miasta Szczecin [1917]

Jak pisze Otto Altenburg w opublikowanym w Monatsblätter artykule [ ], za najstarszą książkę adresową miasta Szczecin do 1928 roku uważano wydane sto lat wcześniej (1829) dzieło zatytułowane: „Die Wohnungsnachweisungen aller offentl. Institute, Hausbesitzer, Beamten, Kaufleute, Künstler und Gewerbtreibenden, in alphabetischer Ordnung. Herausgegeben von Moritz Böhm Erstes Jahrgang Stettin, 1829 Verlag von M. Böhme Kleine Domstraße Nr. 784“ [Wykaz siedzib wszystkich publicznych zakładów, właścicieli domów, urzędników, kupców, artystów i trudniących się drobnym rzemiosłem, w alfabetycznym porządku. Wydane przez Moritza Böhme Kleine Domstraße Nr. 784]. Pod podanym adresem Kleine Domstraße Nr. 784 (narożnik ulicy Bollenstraße [Koński Kierat] i Kleine Domstraße [Mariacka]), M. Böhme prowadził sprzedaż książek i księgarnię muzyczną. Od 1857 roku księgarnia zmieniła adres na Roßmarktstraße 11. Z treści zamieszczonej w niej przedmowy wynika, że był to „pierwszy rocznik powszechnego spisu mieszkań w Szczecinie”. „Spis mieszkań” zawierał w alfabetycznym porządku wykaz usytuowania wszystkich publicznych instytucji oraz miejsce zamieszkania właścicieli mieszkań, urzędników, kupców, artystów i rzemieślników. Całość zawiera 3180 pozycji. Jak widzimy, wydanie to nie obejmuje jeszcze wszystkich mieszkańców. Brakuje jeszcze bezrobotnych, robotników dniówkowych, żeglarzy itp. To ograniczenie utrzymywało się także przez kolejne lata, zmieniony został tylko tytuł. Przykładowo w 1834 roku brzmiał on „Allgemeine Adreßuch von Stettin auf das Jahr 1834”. Jak już wspomniano do tej pory jako najstarszy znano tylko „Spis mieszkań” z 1829 roku. Otto Altenburg w swoim artykule twierdził, że jest w posiadaniu starszej siostrzanej publikacji tego wydania, które zawdzięcza nie wymienionej z nazwiska osobie, pochodzącej ze starej, szacownej szczecińskiej rodziny, żyjącej od dłuższego czasu poza Szczecinem. Tytuł tej książeczki brzmiał: „Verzeichniß aller Stettinschen Eigenthümer mit Innbegriff des Lastadie wie auch der Ober- und neuen Wieck nebst alphabetischen Register. Stettin 1817, gedruckt bei Carl Wilhelm Struck“ [Spis wszystkich szczecińskich właścicieli włącznie z Łasztownią jak również Górnym i Nowym Wikiem wraz z alfabetycznym wykazem. Szczecin 1817, drukowane u Karla Wilhelma Strucka]. Co prawda firma wydawcy nie jest tu podana, jednak wydawcą i jednocześnie drukarzem tej książeczki, wydanej w formacie oktawy [arkusz wydawniczy podzielony na 8 kartek], zapewne był sam Struck. Chodzi tu o Georga Karla Wilhelma Strucka, który od 1809 do 1829 roku był właścicielem, założonej w 1577 przez Georga Rhete oficyny wydawniczej przy ulicy Kleine Domstraße i będącej w rękach tej rodziny do końca XVIII wieku. Spadkobiercą po śmierci Strucka był jego siostrzeniec Johann Franz Valentin Hessenland, którego nazwisko ta szczecińska oficyna nosiła do 1945 roku, do czasu zawieszenia działalności [ ]. Jak widać w tytule brakuje Dolnego Wiku. W 1817 na tym podmiejskim osiedlu nie było jeszcze zabudowanych ulic. Przede wszystkim obowiązywał zakaz ponownej odbudowy zniszczonych w czasie oblężenia budynków mieszkalnych, a szczególnie odnosiło się to do przedmieść. Na odbudowę Dolnego Wiku nie dawał zezwolenia oczywiście zarząd wojskowy z uwagi na bezpieczeństwo twierdzy. Pozbawieni mieszkań mogli się osiedlać na Nowym Wiku, na terenie byłej plantacji miejskiej (Ratsplantage). [ ] Ważne jest, że autor tego opracowania ujął właścicieli nowopowstającego Nowego Wiku (południowy kraniec dzisiejszej ulicy Kolumba i płn. strona ul. Dąbrowskiego). Łącznie spis budynków właściwego miasta zawiera w sumie 1183 policyjnych numerów, w kilku miejscach znajdujemy podział numeracji budynków na „a”, „b”; Nr. 1182 został podzielony czterokrotnie („a-d”). Do tego dochodzi 269 domów na Łasztowni, oraz w sumie 145 na Górnym i Nowym Wiku, także z rozbiciem na „a-b”, względnie „a-d”. W sumie liczba wykazanych domów w 1817 roku zamyka się liczbą ok. 1600 budynków. Alfabetyczny wykaz właścicieli i najemców podaje ich status lub wykonywany zawód, numer posesji oraz nazwę ulicy. Omawiany tu spis z 1817 roku ma szczególne znaczenie dla poznania nazw ulic, placów, pojedynczych domów i dziedzińców. Przykładowo na pierwszych stronach znajdujemy zanikłą z czasem ulicę „Küterstraße” (obecnie południowa część ulicy Siennej, dawniej część dolnej ulicy Beutlerstraße). Niegdyś domy tej ulicy od nr 38 do 44 należały również do Kolegium Jageteufla, położonego przy Kleine Domstraße (założone przez burmistrza Otto Jageteufla w 1399 roku). Bez dopisku „Straße” występuje „Haveling” [port], część nabrzeża Bollwerk, która położona była na lewym brzegu Odry powyżej mostu Długiego. Ulica „am der holländischen Windmühle” [przy holenderskim młynie] obejmująca numery od 489 do 495 oraz 1182 „b”, „c”, „d”; została tak nazwana od usytuowanego tam młyna [wiatraka], który stał w miejscu przyszłego budynku Rosengarten 1 jeszcze w 1838 r. [ ]. Około 10 lat później ta miejscowa nazwa została zmieniona na „am Zimmerplatz”, ale już w 1834 roku spotykamy tu nazwę „kleine Parade Platz” [narożnik Dworcowej i Pl. Niepodległości]. Podobnie jak z nazwą wspomnianego „wiatraka”, jest z nazwą „am Schloß” [przy zamku] dla budynków od nr 650 do 655. Wkrótce tą miejscową nazwę zlikwidowano, a budynki zaliczono do ulicy Fuhrstraße. To samo jest z nazwą miejscową „Hinterm Schloß” [na tyłach zamku] dla budynków od nr 832 do 838. Należały one do obszaru ulicy Große Ritterstraße, i były tak wykazywane także w późniejszych księgach adresowych do czasu ich rozbiórki w 1852 roku. W miejscu powstałego w 1830 roku placu „St. Marien Platz” (dodatek „świętości” dla placu z czasem gdzieś się zawieruszył), spotykamy jeszcze nazwę „Marien Kirchhof” [cmentarz Mariacki], która pozwala nam w sposób jasny zrozumieć pierwotne użytkowanie terenu leżącego wokół dawnej kolegiaty Mariackiej. Natomiast przy kościele Piotra i Pawła istniała ulica o nazwie „Petri-Kirchenstraße”, przy której leżały tylko dwa domy nr 1182a i 1183. Jej nazwa kilka lat później została zastąpiona przez „am Petrikirchhof”, co prawda tylko na krótki czas. Zamiast późniejszej nazwy Hackstraße najstarsza książka adresowa zawiera stare określenie „in der Hack”, które na długo ostało się w tradycji ludowej dawnych mieszkańców Szczecina. Nazwa ta następuje po całkiem podobnej „Hinter der Nikolaikirche” dla budynków od nr 948 do 954, które kilka lat później należały już do placu Neuenmarkt [Nowy Rynek]. Oprócz tego znajduje się tam jeszcze jedna ulica o nazwie „Kirchenstraße” (kolejna jest na Łasztowni), która obejmuje cztery budynki od nr 955 do 958, również położone blisko kościoła św. Mikołaja (który stał na dzisiejszym Nowym Rynku do 1811 roku) [ ]. Owa „Kirchenstraße” stanowiła północną stronę Nowego Rynku, do której te budynki rzeczywiście zostały później zaliczone. Ulice „Nagelstraße” (część ulicy Kleine Oderstraße pomiędzy Baum- i Fischerstraße), „Löcknitzerstraße” (część ulicy Fischerstraße), i „an der grünen Linde“ (część nabrzeża Bollwerk położona poniżej klasztoru Panieńskiego przy ulicy Junkerstraße) zawierały od 2 do 5 domów, jednak jako nazwy dla tej części miasta zachowały się aż do połowy XIX wieku. Podobnie nazwa „am Frauenthor” dla położonej na północ od ulicy Junkerstraße części ulicy Frauenstraße z numeracją od nr 1165 do 1171. Na Łasztowni dla budynków od nr 89 do 100 (jak już wcześniej wspomniano numeracja na Łasztowni liczona była osobno), trafiamy na nazwę „bei der Stadtwaage” [przy wadze miejskiej]. Waga określana jako Raths- względnie tylko Stadtwaage [waga rady miejskiej lub po prostu waga miejska] posiadała policyjny numer 91. Ta część domów w późniejszym czasie była przyporządkowana Placowi Ciesielskiemu (Zimmerplatz). Natomiast budynki od nr 101 do 111 w 1817 roku nosiły nazwę „am Königlichen Holzhof” [przy królewskim składzie drewna]; później należały do ulicy Pladrinstraße. Na terenie Górnego i Nowego Wiku mimo istniejącej już siatki ulic brak było nazw ulic czy choćby nazw miejscowych. Poza kilkoma posiadającymi jeszcze średniowieczny wygląd ulicami, placami, czy nawet częściami miasta, istniała jeszcze pewna liczba pojedynczych budowli i domów, które warto wymienić. W długim rzędzie na placach „am Berliner Tor” i „am grünen Paradeplatz” stało 21 kazamatów, z czego bezpośrednio przy Bramie Berlińskiej wyróżniono pierwszy i drugi areszt, wartownię i pomieszczenie pisarza bramnego. Podobne zabudowania były w pobliżu innych bram, do których przed Bramą Anklamską (późniejsza brama Królewska) dochodzi jeszcze tzw. Klingenhaus (policyjny numer 831) [ ]. W 1834 roku zabudowania te zostały wymienione jako zburzone. Usytuowane przy Placu Królewskim budynki od nr 816 do 823 określane nazwą „Prediger- und Professorenhäuser” [domy kaznodziei i profesorskie], były własnością Fundacji Mariackiej (Marienstift). W spisie z 1817 w ten sposób określono tylko dwa budynki o numerach policyjnych 774 i 775 przy ulicy Kleine Domstraße, podczas gdy nr 776 (należący do tzw. podwójnego gimnazjum, czyli połączonej Raths-Schule ze Stettiner Marienstiftsgymnasium), nosił jeszcze starą nazwę „Auditorium” [audytorium]. Na rogu ulicy Luisenstraße [Staromłyńska] i rynku Roßmarkt [plac Orła Białego] pod nr 756 stał budynek „Fontainen-Haus” nazwany tak od usytuowanego przy nim zbiornika wody, który zasilał studnię [fontanna] na Rynku Końskim (Roßmarkt). Przy ulicy Heilige-Geist-Thor wykazany został pod nr 225 Kleine Schützenhaus, a pod nr 229 Große Schützenhaus. Bardzo starym obiektem był usytuowany przy ulicy Fuhrstraße (Elendshof, nr 631-638) [Dziedziniec Ubogich], pierwotnie przeznaczony dla przejezdnych podróżnych, cudzoziemców, także bezdomnych biedaków, chorych itp., a od 1830 roku przemianowany na Johannishof [Dziedziniec Świętego Jana]. Często wymienionym określeniem były tzw. „Fleischscharren” [stragany mięsne], a także Brodscharren” [stragany z pieczywem]. przykładowo przy ulicy Frauenstraße [Panieńska], na targu Fischmarkt [Targ Rybny], na rynku Krautmarkt [Rynek Warzywny], czy po drugiej stronie Odry na terenie Schiffbaulastadie [Łasztownia Stoczniowa]. Były to stragany sprzedażne sprzedawców mięsa („buden der Knochenhauer) i piekarzy, które wkrótce nie wytrzymały konkurencji i upadły. W obrębie twierdzy dla ogrodów nie było za dużo miejsca. Spis wykazuje przy ulicy Pladrin [tuż przy kanale Zielonym] pod numerem 121 „Salingres Gartenhaus” [altana w ogrodach Salingera], a na Górnym Wiku pod numerem policyjnym 63 i 94a „Velthusens Garten” [ogrody Velthusena]. Właścicielami tych założeń ogrodowych przez dłuższy czas byli czołowi przedstawiciele najbogatszych kupców. Pomiędzy oboma ogrodami Velthusena znajdujemy „Visitirhaus” (Oberwiek, numer policyjny 68). Przy ulicy Mönchenstraße [Grodzka] budynek nr 603 nosił jeszcze nazwę Raths-Schule [szkoła rady miejskiej]; było to dawne Rats-Lyzeum [Liceum rady miejskiej], określane także nazwą „Große Ratsschule”, które jak wiemy od 1805 roku było w tym czasie jeszcze połączone z innym gimnazjum [ze Szczecińskim Gimnazjum Fundacji Mariackiej (Stettiner Marienstiftsgymnasium)]. Przy „Am der holländischen Windmühle” nasz spis z 1817 roku wymienia pod numerem 495 „Kleine Baraque”, późniejszy „Armenhaus” [Dom Ubogich] przy placu „Kleine Paradeplatz”. Mimo pełnego rozkwitu gospodarczego nie brakuje jednak również „pustych miejsc”. Wymienione są przy ulicy „Hinter der Nikolaikirche” nr 954, czy przy ulicy Kirchenstraße nieopodal nr 955, 956, a także przy ulicy Frauenstraße od nr 928 do 931. Były to puste miejsca powstałe po pożarze kościoła św. Mikołaja [ ]. Książka adresowa z 1817 pokazuje nam również zmiany jakie zaszły w spisach mieszkańców. Niewiele rodzin z tego okresu przetrwało do wydania kolejnych wydań, jak np. rodzina kupca J.P. Degnera z ulicy Beutlerstraße nr 60 (artykuły żelazne), czy kupca C.H. Homanna (produkcja alkoholi) z ulicy Große Dom Straße nr 668. Przy tej samej ulicy znajdowała się istniejąca do dzisiaj księgarnia wydawcy pierwszej książki adresowej C.W. Strucka (dzisiaj to firma wydawnicza Hessenland). Tu też, pod nr 795, mieszkał budowniczy organów Georg Friedrich Grüneberg, nazywany później organmistrzem budowy organów i instrumentów muzycznych. Rodzina ta i ich zakład budowy organów wnieśli wiele do rozwoju zawodu i jego znaczenia w życiu gospodarczym naszego miasta. Poza tym w najstarszej książce adresowej występuje wielu szynkarzy, właścicieli lokali o nazwie „Tabagie” [ ], restauratorów i właścicieli zajazdów. W spisie spotykamy również właściwych oberżystów (właścicieli gospód). Oprócz tego znajdujemy tu takich rzemieślników, jak: wytwórcy grzebieni, beczek, krzeseł, części ubrań i guzików, tkanin, gorzelników, [Wraker-badacz] jakości towaru, kramarzy [drobnych kupców], płócienników, garbarzy, białoskórników, czynowników, igielników, przędzarzy tytoniu [ ] i in. Spis uświadamia nam, jakie zawody w miarę upływu czasu dominowały w naszym mieście. Tą różnorodność zanikających zawodów uzupełniają członek rady opiekuńczej (Pupillenrat), dworski urzędnik skarbowy (Hoffiskal), bakałarz (prowadzący lekcje obok nauczyciela), stróż nocny, a na koniec kat.

Księgi adresowe wydane w latach 1829-1856

W dniu 15.01.1928 roku ukazał się w „Stettiner General Anzeiger” artykuł dr Grotefenda [ ]. pod tytułem „ Z dziejów szczecińskiej książki adresowej” (Aus der Geschichte des Stettiner Adreßbuche). Autor nawiązuje do faktu wydania kolejnej księgi adresowej, towarzyszącej szczecinianom od 100 lat. Z tej okazji przedstawia nam jej pierwsze wydanie na rok 1829, które znajduje się w zasobach Archiwum Państwowego w Szczecinie. Przy okazji wspomina, że jest mu również znane wcześniejsze wydanie na rok 1817, o którym szerzej pisze Otto Altenburg w roczniku Monatsblätter z 1928 r. Podobnie jak książka adresowa z 1817 r. wydano ją w formacie oktawy. Zawiera 3180 pozycji wymienionych w kolejności alfabetycznej, z których można wyodrębnić tylko 1980 nazwisk. Przy okazji dr Grotefend analizuje zmiany w obecności niektórych popularnych szczecińskich nazwisk, jakie zaszły przez ostatnie 100 lat. Łącznie spis budynków właściwego miasta zawiera w sumie 1186 policyjnych numerów, tylko w kilku miejscach znajdujemy podział numeracji budynków na „a-b”. W spisie ujęto również 276 domów na Łasztowni, 145 na Górnym Wiku, także z rozbiciem na „a-b”, a nawet w niektórych przypadkach „a-g”, opisanych pod wspólnym adresem „Oberwiek”, 23 budynki w Fort Preußen [Fort Prusy] oraz 56 parceli na Dolnym Wiku, także z rozbiciem na „a-b”, „a-c”. Przeglądając dokładnie spis dochodzimy do wniosku, że z nieznanych powodów nie wszystkie numery zostały w nim ujęte. Następnie dr Grotefend opisuje jak kształtowały się losy kolejnych wydań książki adresowej. Wygląda na to, ze książka - mimo zapowiedzi w przedmowie - miała początkowo ukazywać się tylko co dwa lata, bowiem egzemplarz z 1833 roku ma wewnątrz zapis: 3. rocznik. Istnienia egzemplarzy z lat 1830-1832 niestety nie udało się potwierdzić. Od 1834 książka wychodzi co roku. We wspomnianym małym formacie była kontynuowana aż do 1856 roku, z kilkoma wewnętrznymi poprawkami. I tak np. 4. rocznik (1834) oprócz wykazu nazwisk przynosi także wykaz ulic w porządku alfabetycznym wraz z obowiązującą dla nich zaliczaną dla całego Szczecina numeracją katastralną. Do tego dochodzi lista kolejnych numerów wraz z odnoszącymi się do nich nazwami ulic i nazwiskami właścicieli domów. Umieszczono tu także podział na dzielnice miasta, a na koniec w alfabetycznym porządku przegląd kupców, artystów i rzemieślników różnych zawodów, tym razem wraz z nazwiskami. Od 1835 roku księga adresowa w wykazie poszczególnych ulic podaje oprócz nazwisk właścicieli także nazwiska pozostałych mieszkańców kolejnych budynków mieszkalnych. W tym samym roku prawdopodobnie zmieniła się także osoba opracowująca tekst; w każdym bądź razie jest to, według karty tytułowej z 1835 roku: „[osoba] mieszkająca u Friedricha Friese przy Pelzerstraße 802”. Była to jednak sytuacja przejściowa, gdyż już w następnych latach, aż do 1847 roku, jako edytor określony został urzędnik registratury policyjnej Quinius, a jako wydawca Księgarnia F. H. Morin (później Leon Saunier). Wymieniony urzędnik policyjny dostarczał do książki adresowej bliższych szczegółów o siedzibach poszczególnych urzędów. Równolegle wraz z wzrostem ludności Szczecina (1817-21680 mieszkańców, 1827-27560, 1837-32105, a w 1847-43330 mieszkańców), rośnie objętość i zawartość książki adresowej. W 1837 roku wydawca podaje m. in. rozporządzenia policyjne dotyczące rzemiosła. Od następnego roku książka ukazała się nakładem własnym edytora Quiniusa, który dodał do niej wyciągi z pruskiej taryfy pocztowej; jego następcą od 1848 roku jako edytor i wydawca został urzędnik registratury policyjnej Lemcke.

Księgi adresowe jako wydawnictwo urzędowe [1857-1943]

Do tej pory wydawanie książki adresowej uważane było za całkowicie prywatne przedsięwzięcie, natomiast od 1857 roku to się zmieniło. Odtąd wydawane było w większym formacie jako wydawnictwo urzędowe, przy czym początkowo nie do końca było oczywiste, jakie urzędowe miejsce wchodzi w rachubę. Obowiązująca aż do 1943 roku kolejna numeracja roczników była liczona od tego „pierwszego rocznika” z 1857 roku. Wydawcą był księgarz Friedrich Nagel. Z tym też rokiem ustalono nową numerację domów, każda ulica rozpoczyna się od nr 1. Stara numeracja katastralna została przyporządkowana nowej poprzez umieszczenie jej obok w nawiasie kwadratowym [klamra]. Zrealizowano to jednak tylko w roczniku 1857, toteż w przypadku niezbyt dokładnego ujęcia starej numeracji w poprzednich wydaniach należy sięgać po towydanie. Jednak już wtedy nie ujęto wszystkich nazwy ulic w alfabetycznym porządku, tylko te wewnątrz poszczególnych części miasta; alfabetycznie uporządkowane nazwy wszystkich ulic dla całego Szczecina nastąpiło dopiero od 1867 roku. Dołączono informacje o urzędach, cechach rzemieślniczych, stowarzyszeniach itp., także taryfę pocztową, zarządzenia policyjne jak również doskonały wykaz miejscowości i folwarków, w tym także oddzielne gospodarstwa, obwodu rejencyjnego Szczecin. Nowością w księdze była także obszerna część handlowa. W 1876 roku księgarnia Friedrich Nagel (L. Rühe) dodaje wykaz mieszkańców wówczas samodzielnego miasta Grabowo, jak również miejscowości Bredow [Drzetowo], Züllchow [Żelechowa], Bollinken [Bałdynko], Frauendorf [Golęcino], Herrenwiese [Golęcino] i Gotzlow [Gocław]. Od 1875 r. znikła adnotacja „wydawnictwo urzędowe”. natomiast w 1880 roku spotykamy równolegle dwie różne księgi adresowe: jedną określoną jako „zestawiona na podstawie listy urzędowej Królewskiej Dyrekcji Policji” i wydanej w wydawnictwie Księgarnia Otto Brander (Große Domstraße 8 [Farna]). Kosztowała ona wraz z planem miasta 4,50 ówczesnej marki. Ta druga była podobnie zatytułowana (Stettiner Adreß- und Geschäftshandbuch”) i była opisana jako „zestawiona według urzędowych źródeł i na podstawie bezpośrednich spisów”). Jej wydawcą byli H. Dannenberg i Friedrich Nagel. Kosztowała tylko 3,75 marki. Księga adresowa Brandera znikła już po roku, i w 1881 pojawia się już tylko księga Nagela określona jako „zestawiona według urzędowych źródeł”. W 1891 roku otrzymuje skromny tytuł „Stettiner Adreßbuch”; a od 1898 r. jako wydawca określany jest Paul Niekammer („Adress und Geschäfts-Handbuch für Stettin nach amtlichen Quellen zusammengestellt”). W 1909 roku Wydawnictwo August Scherl (Verlag August Scherl In Berlin, Deutsche Adreßbuch-Gesselschaft m. b. H.) obejmuje wydawnictwo także szczecińskiej księgi adresowej, której nadano tytuł „Adressbuch für Stettin und Umgebung unter Benutzung amtlicher Quellen”, który po I wojnie światowej zmieniono na „Stettiner Adressbuch unter Benutzung amtlicher Quellen”, zachowując dotychczasowy wygląd i format. Szczecińska książka adresowa po raz ostatni została wydana w 1943 roku. Ze strony tytułowej wynika, że wydano ją z okazji 700 lat uzyskania praw miejskich („700 Jahre Stettin 1243-1943. Stettiner Adreßbuch 1943”).

Jan Iwańczuk

--Schulz 00:20, 9 wrz 2011 (CEST)