Wczesnośredniowieczne kaptorgi z Pomorza: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(Utworzono nową stronę " {{AutorP|dr Anna Bogumiła Kowalska}} {{RedaktorP|Sylwia Wesołowska}} Kategoria:Pomeranica Kate...")
 
 
(Nie pokazano 7 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
__NOTOC__
{{Pomnik infobox
|pomnik_nazwa        = Kaptorgi z Pomorza
|pomnik_grafika      = Skarb z Piaskow.JPG
|grafika_opis        = Kaptorgi ze [[Skarb z Piasków-Dramina|skarbu w Piaskach]], fot. G. Solecki
|autor                =
|lokalizacja          = [[Muzeum Narodowe w Szczecinie]]
|data_powstania      = 2. poł. [[X wiek]]u
|materiał            =
}}


'''Kaptorgi''' - zabytki archeologiczne ze zbiorów [[Muzeum Narodowe w Szczecinie|Muzeum Narodowego w Szczecinie]].


==Opis==
W terminologii archeologicznej „kaptorga” to niewielki pojemnik wykonany najczęściej z metali kolorowych – srebra, brązu, rzadziej cyny, który był elementem kolii lub odrębną zawieszką.
Odkrywane są przede wszystkim w skarbach, rzadziej na cmentarzyskach. Ta specyficzna ozdoba słowiańska, rozpowszechniona w okresie od [[X wiek|X]] do [[XIII wiek]]u, przyjmowała postać trapezu lub prostokąta, stąd w nomenklaturze archeologicznej wzięły się określania: kaptorga trapezowata lub kaptorga prostokątna.
Jej nazwę badacze wywodzą z języka tureckiego, ale w nauce polskiej przejęta została z Rusi, gdzie w [[XIV wiek|XIV]] stuleciu panował zwyczaj przytraczania niewielkich pojemniczków metalowych do pasa.
Badania nad pochodzeniem kaptorg trwają od dawna.
Ze względu na charakter zdobienia ich powierzchni wizerunkami zwierząt, gryfami, a także motywem drzewa życia oraz występowanie w kontekście dirhamów arabskich w skarbach wczesnośredniowiecznych długo uważano, że są wyrobami orientalnymi lub wykonywanymi pod silnym wpływem sztuki orientalnej. Hipoteza o muzułmańskim pochodzeniu kaptorg miała także związek z tradycyjnymi w tym kręgu kulturowym pudełkami wieszanymi na szyi, w których umieszczane były karteczki z cytatami z Koranu. <br />
Część kaptorg srebrnych odkrywanych w pomorskich skarbach miała przedostać się na Pomorze z Bizancjum lub z obszarów europejskich objętych władztwem karolińskim. W literaturze przedmiotu istnieją bowiem opinie o związkach tych przedmiotów z zachodnioeuropejską sztuką preromańską i romańską.
Badacze wskazują, że źródłem inspiracji tworzenia tych niewielkich pojemników mogły być ich duże odpowiedniki – relikwiarze popularne w kulturze średniowiecza. W Bizancjum natomiast noszono zawieszone na szyjach małe sakiewki z metalowych drucików skrywające różnego rodzaju amulety. Na tej podstawie uważa się, że również Słowianie nosili w katorgach różnego rodzaju drobiazgi, w tym naturalne, jak ziarna zbóż, wosk czy kawałeczki kości oraz wytwarzanych przez człowieka, jak fragmenty tkanin lub szklane paciorki.
Umieszczanie takich przedmiotów w kaptorgach i noszenie na szyi miało związek z systemem wierzeń przyjętym przez Słowian i wiarą w apotropaiczną moc różnego rodzaju amuletów. Ornamentowanie powierzchni sprawiało, że były także atrakcyjnym elementem zdobniczym stroju. Odrębną kwestią jest charakter ornamentu i zawarte w nim treści symboliczne. <br />
Kaptorgi pomorskie cechuje wyjątkowo bogate zdobnictwo techniką filigranu i granulacji oraz ornamentyką plastyczną – motywami liniowymi, kolistymi i girlandowymi, a także stylizowanymi figurkami koni. Niektóre z nich są na tyle wyraziste, że można dopatrzyć się na nich siodeł i ozdobnych czapraków nasuniętych na końskie zady.
Największą na Pomorzu kolekcję fragmentów srebrnych kaptorg odkryto w Łupawie (pow. słupski), w skarbie z końca XI – początku [[XII wiek]]u. Wszystkie reprezentują typ prostokątny. Wśród około 100 fragmentów blisko 20 zdobi filigran i motywy zoomorficzne, na pozostałych widoczne są guzki i ziarnina. Nie ma wśród nich katorgi zachowanej w całości. <br />
[[Plik:Skarb z Lupawy.jpg|200px|right|thumb|Skarb z Łupawy, fot. G. Solecki]]
Dużą kolekcję tych specyficznych ozdób znamy z miejscowości Piaski (w literaturze często jako Piaski-[[Dramino]], [[Powiat kamieński|pow. kamieński]]). [[Skarb z Piasków-Dramina|Skarb]] z 2. połowy [[X wiek]]u zawierał około 40 tych przedmiotów typu prostokątnego, zachowanych w całości lub we fragmentach. Wszystkie są bogato zdobione filigranem, guzkami i ziarniną, a także motywami zoomorficznymi. <br />
Dziewięć ułamków srebrnych kaptorg prostokątnych pochodzi ze skarbu w [[Pękanino (powiat sławieński)|Pękaninie]] ([[Powiat sławieński|pow. sławieński]]). Na niektórych zachowanych fragmentach widoczne są ozdobne guzki i filigran. Skarb datowany jest na XI stulecie.
Wśród ozdób ze skarbu z [[Sulino (powiat stargardzki)|Sulina]] ([[Powiat stargardzki|pow. stargardzki]]) datowanym na X–[[XI wiek]] znajdowały się cztery katorgi prostokątne wykładane guzkami i filigranem. <br />
Trzy podobne egzemplarze wyróżniono w depozycie z [[Widuchowa|Widuchowej]] ([[Powiat gryfiński|pow. gryfiński]]) datowanym na koniec X wieku.
Dwie kaptorgi tego samego typu wystąpiły też wśród ozdób ze skarbu w [[Wicimice|Wicimicach]] ([[Powiat gryficki|pow. gryficki]]), jedna z nich nie była w ogóle ozdobiona. Skarb ukryto najpewniej również pod koniec X wieku. <br />
Kaptorgi prostokątne są znacznie częstsze niż trapezowate. Spektakularnym odkryciem jest kolia złożona z takich kaptorg i jednej trapezowatej oraz zawieszki krzyżowej, w grobie kobiecym w Dziekanowicach w Wielkopolsce. Najwięcej – 5 sztuk – kaptorg trapezowatych znaleziono w skarbie z miejscowości Chełm Drezdeński na Ziemi Lubuskiej.
==Bibliografia==
*Duczko W. 2016. Status i magia. Ozdoby elit z Bodzi. W: A. Buko (red.), Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego. Warszawa, 131–153.
*Kowalska A.B. 2012. Wprowadzenie w problematykę kulturową zabytków wczesnośredniowiecznych. W: K. Kowalski, D. *Kozłowska-Skoczka (red.), Zaginione–Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich. Szczecin, 315–324.
*Kóčka-Krenz H. 1993. Biżuteria północno-zachodniosłowiańska we wczesnym średniowieczu. Poznań.   




Linia 10: Linia 57:
[[Kategoria:Pomeranica - Archeologia]]
[[Kategoria:Pomeranica - Archeologia]]
[[Kategoria:Pomeranica - Muzealnictwo]]
[[Kategoria:Pomeranica - Muzealnictwo]]
[[Kategoria:Pomeranica - Zabytki]]
[[Kategoria:Szczecin]]
[[Kategoria:Szczecin]]
[[Kategoria:Dramino]]
[[Kategoria:Piaski Wielkie]]
[[Kategoria:Pękanino (powiat sławieński)]]
[[Kategoria:Sulino (powiat stargardzki)]]
[[Kategoria:Widuchowa]]
[[Kategoria:Wicimice]]
[[Kategoria:Pomeranica zredagowane 2017]]
[[Kategoria:Pomeranica zredagowane 2017]]
[[Kategoria:Pomeranica - Zabytki]]

Aktualna wersja na dzień 15:29, 16 mar 2018

Kaptorgi z Pomorza
Kaptorgi z Pomorza
Kaptorgi ze skarbu w Piaskach, fot. G. Solecki
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania 2. poł. X wieku
Wymiary {{{wymiary}}}


Kaptorgi - zabytki archeologiczne ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

W terminologii archeologicznej „kaptorga” to niewielki pojemnik wykonany najczęściej z metali kolorowych – srebra, brązu, rzadziej cyny, który był elementem kolii lub odrębną zawieszką.

Odkrywane są przede wszystkim w skarbach, rzadziej na cmentarzyskach. Ta specyficzna ozdoba słowiańska, rozpowszechniona w okresie od X do XIII wieku, przyjmowała postać trapezu lub prostokąta, stąd w nomenklaturze archeologicznej wzięły się określania: kaptorga trapezowata lub kaptorga prostokątna.

Jej nazwę badacze wywodzą z języka tureckiego, ale w nauce polskiej przejęta została z Rusi, gdzie w XIV stuleciu panował zwyczaj przytraczania niewielkich pojemniczków metalowych do pasa. Badania nad pochodzeniem kaptorg trwają od dawna. Ze względu na charakter zdobienia ich powierzchni wizerunkami zwierząt, gryfami, a także motywem drzewa życia oraz występowanie w kontekście dirhamów arabskich w skarbach wczesnośredniowiecznych długo uważano, że są wyrobami orientalnymi lub wykonywanymi pod silnym wpływem sztuki orientalnej. Hipoteza o muzułmańskim pochodzeniu kaptorg miała także związek z tradycyjnymi w tym kręgu kulturowym pudełkami wieszanymi na szyi, w których umieszczane były karteczki z cytatami z Koranu.

Część kaptorg srebrnych odkrywanych w pomorskich skarbach miała przedostać się na Pomorze z Bizancjum lub z obszarów europejskich objętych władztwem karolińskim. W literaturze przedmiotu istnieją bowiem opinie o związkach tych przedmiotów z zachodnioeuropejską sztuką preromańską i romańską. Badacze wskazują, że źródłem inspiracji tworzenia tych niewielkich pojemników mogły być ich duże odpowiedniki – relikwiarze popularne w kulturze średniowiecza. W Bizancjum natomiast noszono zawieszone na szyjach małe sakiewki z metalowych drucików skrywające różnego rodzaju amulety. Na tej podstawie uważa się, że również Słowianie nosili w katorgach różnego rodzaju drobiazgi, w tym naturalne, jak ziarna zbóż, wosk czy kawałeczki kości oraz wytwarzanych przez człowieka, jak fragmenty tkanin lub szklane paciorki. Umieszczanie takich przedmiotów w kaptorgach i noszenie na szyi miało związek z systemem wierzeń przyjętym przez Słowian i wiarą w apotropaiczną moc różnego rodzaju amuletów. Ornamentowanie powierzchni sprawiało, że były także atrakcyjnym elementem zdobniczym stroju. Odrębną kwestią jest charakter ornamentu i zawarte w nim treści symboliczne.

Kaptorgi pomorskie cechuje wyjątkowo bogate zdobnictwo techniką filigranu i granulacji oraz ornamentyką plastyczną – motywami liniowymi, kolistymi i girlandowymi, a także stylizowanymi figurkami koni. Niektóre z nich są na tyle wyraziste, że można dopatrzyć się na nich siodeł i ozdobnych czapraków nasuniętych na końskie zady.

Największą na Pomorzu kolekcję fragmentów srebrnych kaptorg odkryto w Łupawie (pow. słupski), w skarbie z końca XI – początku XII wieku. Wszystkie reprezentują typ prostokątny. Wśród około 100 fragmentów blisko 20 zdobi filigran i motywy zoomorficzne, na pozostałych widoczne są guzki i ziarnina. Nie ma wśród nich katorgi zachowanej w całości.

Skarb z Łupawy, fot. G. Solecki

Dużą kolekcję tych specyficznych ozdób znamy z miejscowości Piaski (w literaturze często jako Piaski-Dramino, pow. kamieński). Skarb z 2. połowy X wieku zawierał około 40 tych przedmiotów typu prostokątnego, zachowanych w całości lub we fragmentach. Wszystkie są bogato zdobione filigranem, guzkami i ziarniną, a także motywami zoomorficznymi.

Dziewięć ułamków srebrnych kaptorg prostokątnych pochodzi ze skarbu w Pękaninie (pow. sławieński). Na niektórych zachowanych fragmentach widoczne są ozdobne guzki i filigran. Skarb datowany jest na XI stulecie.

Wśród ozdób ze skarbu z Sulina (pow. stargardzki) datowanym na X–XI wiek znajdowały się cztery katorgi prostokątne wykładane guzkami i filigranem.

Trzy podobne egzemplarze wyróżniono w depozycie z Widuchowej (pow. gryfiński) datowanym na koniec X wieku.

Dwie kaptorgi tego samego typu wystąpiły też wśród ozdób ze skarbu w Wicimicach (pow. gryficki), jedna z nich nie była w ogóle ozdobiona. Skarb ukryto najpewniej również pod koniec X wieku.

Kaptorgi prostokątne są znacznie częstsze niż trapezowate. Spektakularnym odkryciem jest kolia złożona z takich kaptorg i jednej trapezowatej oraz zawieszki krzyżowej, w grobie kobiecym w Dziekanowicach w Wielkopolsce. Najwięcej – 5 sztuk – kaptorg trapezowatych znaleziono w skarbie z miejscowości Chełm Drezdeński na Ziemi Lubuskiej.

Bibliografia

  • Duczko W. 2016. Status i magia. Ozdoby elit z Bodzi. W: A. Buko (red.), Bodzia. Elitarny cmentarz z początków państwa polskiego. Warszawa, 131–153.
  • Kowalska A.B. 2012. Wprowadzenie w problematykę kulturową zabytków wczesnośredniowiecznych. W: K. Kowalski, D. *Kozłowska-Skoczka (red.), Zaginione–Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich. Szczecin, 315–324.
  • Kóčka-Krenz H. 1993. Biżuteria północno-zachodniosłowiańska we wczesnym średniowieczu. Poznań.





Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska