Erwin Ackerknecht

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Monobook icon.svg.png Ten artykuł jest w trakcie opracowywania. Prosimy nie edytować strony do czasu zniknięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.


Erwin Ackerknecht
historyk literatury, filozof, pedagog, bibliotekarz
brak zdjecia
Data urodzenia 15 grudnia 1880
Miejsce urodzenia Baiersbronn
Data śmierci 24 stycznia 1960
Miejsce śmierci Ludwigsburg
Lata działalności 1902-1960
Narodowość niemiecka


Erwin Ackerknecht (1880-1960), niemiecki historyk literatury, filozof, pedagog i bibliotekarz. W latach 1907-1945 dyrektor Biblioteki Miejskiej w Szczecinie (niem. Stadtbibliothek/Stadtbücherei Stettin, obecnie Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie), w latach 1946-1954 dyrektor Niemieckiego Narodowego Muzeum Literatury im. Schillera w Marbach (niem. Deutsches-Schiller-Nationalmuseum, obecnie – Deutsches Literaturarchiv Marbach

Życiorys

Erwin Ackerknecht przyszedł na świat 15 grudnia 1880 roku w Baiersbronn (Badenia-Wirtembergia). Ojciec Julius Ackerknecht (1856-1932), nauczyciel gimnazjalny (Friedrich-Eugens-Realschule in Stuttgart), później profesor neofilolog, metodyk nauczania języka francuskiego, nagradzany autor opracowań na temat znaczenia fonetyki i pisma fonetycznego dla nauczania języka francuskiego osób niemieckojęzycznych. Matka – Sophie zd. Henes (1857-1932) – siostrzenica profesora filozofii i historii z Uniwersytetu w Tybindze, Alberta Schweglera. Urodzony w 1883 r. brat Erwina – Eberhard Ackerknecht(zmarł w 1968 r.) – profesor anatomii weterynaryjnej, autor wielu opracowań z dziedziny anatomii funkcjonalnej zwierząt domowych. Jako pierwszy opisał u zwierząt organ, nazwany od jego nazwiska organem Ackerknechta (niem. Ackerknecht-Organ, łac. Organum orobasale). Upamiętniając go, od 2002 roku Wydział Medycyny Weterynaryjnej Uniwersytetu w Lipsku przyznaje nagrodę im. Ackerknechta (Ackerknecht-Preis) za wybitne osiągnięcia w nauczaniu.

Erwin Ackerknecht rozpoczął edukację w szkole podstawowej (Volksschule) w Waiblingen, a kontynuował w Karls-Gymnasium w Stuttgarcie. W 1895 r. zdał tradycyjny egzamin wstępny - Landexamen i został przyjęty do niższego seminarium (Niedere Seminar) w Blaubeuren. W latach 1899-1904 studiował na Uniwersytecie w Tybindze (Eberhard Karls Universität Tübingen) filozofię, historię i teologię. Już na początku studiów zainteresował się psychologią, a w szczególności psychologią przestrzeni, niewidomych i dzieci, czego wyrazem była współpraca z czasopismem „Zeitschrift für Psychologie und Physiologie der Sinnesorgane” [1]. W 1901 roku napisał na wydziale filozoficznym nagrodzoną pracę pt. „Psychologischen Raumtheorien seit Kant”. Podczas studiów należał do stowarzyszenia studenckiego AMV Stochdorphia Tübingen[2]. W grudniu 1902 roku uzyskał tytuł doktora filozofii na podstawie pracy doktorskiej „Die Theorie der Lokalzeichen. Ihr Verhältnis zur empiristischen und nativistischen Lösung des psychologischen Raumproblems” (wydana w Tybindze w 1904 r.), w 1904 roku zdał egzamin państwowy z teologii.

Przez rok (1904-1905) pracował jako naukowy pracownik pomocniczy w Kaiser-Wilhelm-Bibliothek w Poznaniu (dzisiejsza Biblioteka Uniwersytecka).

Okres szczeciński

Do Szczecina przybył w 1905 roku. 11 marca rozpoczął pracę na stanowisku bibliotekarza pomocniczego w Stadtbibliotek Stettin przy Grüne Schanze 8 (dziś ul. Dworcowa 8). Od 1907 r. do 1945 r. (z przerwą w latach 1933-1939) pełnił funkcję dyrektora, kształtując jej humanistyczny, naukowy i regionalny charakter. Do 1945 r. księgozbiór biblioteki zwiększył się do około 200 tys. tomów z początkowych 20 tys. (1905). Książki pochodziły z bibliotek szkolnych, kościelnych, urzędów, związków i stowarzyszeń. Systematycznie powiększał księgozbiór o literaturę naukową i piękną. Wzrosła też liczba czytelników, którzy z każdym rokiem mogli korzystać z coraz bardziej różnorodnej palety usług: nowych czytelni (m.in. czytelni czasopism i otwartej w 1913 roku czytelni muzycznej ze zbiorem płyt gramofonowych), pomieszczeń do pracy, katalogów, obszernego studyjnego zbioru książek ilustrowanych.

W latach 1912-1919 Ackerknecht organizował na Pomorzu sieć bibliotek ludowych. Dzięki anonimowej wpłacie 5 tys. marek rozpoczął w 1912 roku tworzenie Fundacji na Rzecz Bibliotek Ludowych (Volksbüchereistiftung). W 1913 roku powołał Państwowy Ośrodek Metodyczny dla Bibliotek Ludowych Pomorza (Staatliche Beratungstelle für das Volksbüchereiwesen der Provinz Pommern) oraz Stowarzyszenie Bibliotek Pomorskich (Verband Pommerscher Büchereien), zrzeszające prawie 800 bibliotek prowincji. Plany rozbudowy biblioteki miejskiej w centralną bibliotekę ludową dla miasta i prowincji pomorskiej pokrzyżowała I wojna światowa. W jej trakcie jako wolontariusz kierował Pomorskim Związkiem Prowincji na rzecz Dostarczania Literatury do Szpitali Polowych i na Front (Pommerschen Provinzialverband zur Verbreitung von Lesestoff im Felde und in den Lazaretten).

Ackerknecht rozwijał szczecińską bibliotekę według własnej idei jednolitego, synergicznie działającego organizmu, składającego się z wielu ściśle współpracujących części. Według niego taki sposób działania instytucji - poprzez bliską współpracę, powiązanie administracyjne, przestrzenne i personalne, wzmacnia i zwielokrotnia efekty działania pojedynczych instytucji. Konsekwentnie realizował tę ideę, otwierając 20 stycznia 1919 roku (na mocy ustaleń z 1912 r. w sprawie fundacji bibliotek ludowych) na parterze Biblioteki Miejskiej Centralę Bibliotek Ludowych (Volksbüchereizentrale) ze zbiorem 3 tys. tomów. Na miejscu oferowała czytelnie gazet i czasopism, czytelnię dla młodzieży (Jugendbucherei) i dla dzieci (Kinderlesehalle) – m.in. z popołudniami bajek i teatrzykiem cieni. W tym samym „roku otwarć” („Jahr der Gründungen”) z biblioteki miejskiej wyodrębniono bibliotekę ludową – Volksbücherei. Wraz z pozostającą w tym samym budynku Stadtbücherei miały tworzyć całość, ale oferować inny księgozbiór i inne usługi. Z czasem Stadtbücherei miała docelowo przekształcić się w bibliotekę naukową (Studienbücherei), a do swoich zadań włączyć ochronę zbiorów i zachowanie ich dla przyszłych pokoleń. W tym samym budynku, również ramach Centrali, powstał Uniwersytet Ludowy (Volkshochschule). Wszystkimi przedsięwzięciami kierował Erwin Ackerknecht.

Służąca szerokim wyborem literatury wszystkim kręgom Szczecina Volksbücherei prowadziła wykłady powiązane w cykle dla zorganizowanych grup oraz niedzielne odczyty na aktualne tematy dla okazjonalnych słuchaczy. Do 1945 roku powstało osiem filii Volksbücherei, po jednej w każdej dzielnicy Szczecina. Wraz z przyłączaniem do miasta kolejnych przedmieść (1939) otwarto następne 32 oddziały. Ich księgozbiór liczył ok. 80 tys. tomów. Przy gromadzeniu nowego księgozbioru brany był pod uwagę plan wykładów Volkshochschule.

We współpracy z biblioteką ludową i biblioteką miejską oraz z prelegentami (artystami, naukowcami), Volkshochschule wydawała pomoce naukowe dla słuchaczy szkoły, wśród nich omówienia literatury przedmiotowej i zeszyty do samodzielnych ćwiczeń, zapisy wykładów. Na terenie miasta otwierano również oddziały uniwersytetu ludowego, najczęściej w czytelniach Volksbücherei.

W kolejnych latach oferta Volksbücherei i Volkshochschule wzbogacała się sukcesywnie o różne rodzaje i typy zajęć. Podstawową formę działalności stanowiły wykłady o różnej tematyce, łączone w cykle (również weekendowe i letnie). Organizowano także kursy dla bezrobotnych, szkolenia biblioteczne, imprezy specjalne, takie jak wieczory poetyckie, przedstawienia teatru cieni, wieczory pieśni ludowych czy wspólne kolędowanie oraz wycieczki krajoznawcze i poznawcze (do muzeum, teatru, fabryk), poranne spacery ornitologiczne czy kursy gimnastyki.

Sztandarowym „narzędziem pomocniczym biblioteki ludowej” były dla Ackerknechta godziny głośnego czytania dorosłym (Vorlesestunden), organizowane w latach 1919-1933. Każde ze słynących z wysokiego poziomu literackiego wydarzeń miało swój program i motyw przewodni. Spełniało również kryteria teorii Ackerknechta na temat prawidłowego czytania i odbioru literatury przez ludzkie zmysły. Stawiał on tezę, że oko jest bardzo niestabilne, a wolniej pracujące ucho pozwala lepiej i prawdziwie rozumieć tekst.

Wyrazem poglądów, które głosił przez całe życie – idei oświecenia publicznego i rozwoju intelektualnego, było tworzenie przez Ackerknechta licznych bibliotek i czytelni specjalistycznych w siedzibie biblioteki, a także na terenie Szczecina i prowincji: dla niewidomych, dziecięcych, młodzieżowych, szkolnych, więziennych i szpitalnych. Wspierał je w kampanii walki z niską, „szkodliwą” literaturą brukową i propagował czytelnictwo wartościowych literacko pozycji. Z jego inicjatywy na ulicach miasta pojawiły się automaty do sprzedaży prasy i polecanych książek. Prawdopodobnie były to te same urządzenia, które Stadtbücherei zaprezentowała podczas międzynarodowej wystawy przemysłu książkowego Bugra (Internationale Ausstellung für Buchgewerbe und Graphik) w Lipsku, w 1914 roku.

Dziełem życia Ackerknechta była Pomorska Biblioteka Wędrowna (Landeswanderbücherei, 1923). Poprzez długoterminowe wypożyczenia biblioteka uzupełniała zapotrzebowanie na wartościową lekturę w bibliotekach prowincji i w prywatnych domach, również w miejscowościach nie dysponujących bibliotekami. Oferowała różnorodne zbiory – książki obcojęzyczne i dla niewidomych, bibliotekarską literaturę fachową, książki ilustrowane (m.in. do celów wystawienniczych), gotowe programy wykładów wraz z omawianą literaturą oraz wypróbowane sztuki dla teatrów amatorskich.

Działał na rzecz podnoszenia poziomu funkcjonowania bibliotek pomorskich, ich reorganizacji, koordynacji działań i zwiększenia roli społecznej, jako narzędzia oświaty powszechnej. Jako przedstawiciel liberalnej „szkoły szczecińskiej” („Alte Richtung”) angażował się w fundamentalny dla środowiska bibliotekarzy niemieckich, długoletni (ok. 1910-1933) spór o kierunek rozwoju bibliotek (Richtungstreit) z antagonistą Walterem Hofmanem (przedstawiciel „szkoły lipskiej” „Neue Richtung”).

W swojej pracy oświatowej Ackerknecht dużo uwagi poświęcał etosowi zawodu bibliotekarza oraz kształceniu bibliotekarzy. Od 1919 r. wydawał fachowe czasopismo bibliotekarskie „Bildungspflege” (od roku 1921 „Bücherei und Bildungspflege” - kontynuacja wydawanego w latach 1900-1920 pisma „Blätter fur Volksbibliotheken und Lesehallen”, działalność wstrzymano w 1933 r.) W 1921 roku współinicjował utworzenie Stowarzyszenia Niemieckich Bibliotekarzy Ludowych (Verein Deutcher Volksbibliothekare, dziś: Berufsverband Information Bibliothek (BIB). Z jego ramienia, jako przewodniczący naukowej komisji kodyfikacyjnej, zajął się unormowaniem prawa bibliotekarskiego, korzystając przy tym ze wzorców skandynawskich, angloamerykańskich i czechosłowackich. Jako jeden z czterech niemieckich delegatów wziął udział w pierwszym Światowym Kongresie Bibliotek w Rzymie w 1929 roku, wygłaszając referat. Był członkiem Stowarzyszenia Bibliotekarzy Niemieckich (Verein Deutscher Bibliothekare).

W latach 1916-1922 wykładał zarówno w szkole bibliotekarskiej w Berlinie (Büchereischule des Instituts für Erziehung und Unterricht), jak i w założonej 2 listopada 1932 r. Szczecińskiej Państwowej Szkole Bibliotekarskiej (Stettiner Staatliche Büchereischule), której był kierownikiem. Uczono w niej m.in. umiejętności posługiwania się stworzonym przez Ackerknechta specjalnym odręcznym pismem (tzw. druczkiem bibliotekarskim), mającym ułatwić czytelnikom korzystanie z katalogów bibliotecznych. Pracę wykładowcy kontynuował również po II wojnie światowej.

Bibliotekarz, działacz oświatowy i dobry organizator, ale również znawca i miłośnik literatury, sztuki, krytyk literacki, kolekcjoner grafik, przyjaciel twórców i artystów, bardzo aktywnie angażował się w życie kulturalne przedwojennego Szczecina, wpływając na kształtowanie kulturalnego wizerunku miasta. W latach 1914-1922 odegrał znaczącą rolę w reformie niemieckiego kina (Lichtspielreform). Jako współinicjator doprowadził w 1914 roku do otwarcia w Szczecinie jednego z pierwszych w Niemczech, wzorcowego kina miejskiego „Urania”, a jako przewodniczący szczecińskiego Dürer-Gesellschaft i współzałożyciel (1920) oraz stały członek rady artystycznej Stettiner Theatergemeinde zabiegał o propagowanie działań popularyzujących ambitne przejawy sztuki, muzyki i literatury, również w walkę z literaturą brukową.

Narzędziem popularyzacji wartościowej literatury były niezliczone recenzje pióra Ackerknechta, które ukazywały się w bieżącej prasie i czasopismach kulturalnych w Niemczech. Autorzy recenzowanych książek z czasem poszerzali grono jego przyjaciół. Otwarty dom Ackerknechtów w przedwojennym Szczecinie gościł pisarzy takich jak: Heinrich Lilienfein, Herman Hesse, Franz Nabl, Erwin Guido Kolbenheyer, Hans Grimm, Wilhelm Schäfer, Alfons Paquet, Ludwig Klages, Martin Andersen-Nexø i Theodor Heuss.

Pobyt w Szczecinie Ackerknecht wykorzystywał z entuzjazmem na poznawanie regionu w trakcie licznych wędrówek krajoznawczych. Współpracował z czasopismem ornitologicznym „Wandervogels e.V.”. Dalsze podróże odbywał do krajów skandynawskich, które odwiedzał zarówno w celu poznania tamtejszych bibliotek i czerpania inspiracji do zmian w niemieckim bibliotekarstwie, jak również – na zlecenie pruskiego ministerstwa kultury – w celu popularyzacji w skandynawskich bibliotekach niemieckiej literatury pięknej. Wyjazdy zaowocowały wieloma publikacjami z zakresu bibliotekarstwa oraz wieloletnimi przyjaźniami z tamtejszymi bibliotekarzami i twórcami (m.in. z Selmą Lagerlöf, Vernerem von Heidenstamem).

W 1933 r. rozdzielono kierownictwo Volks- i Stadtbücherei, pozostawiając Ackerknechtowi kierowanie tylko biblioteką naukową. W tym samym roku zawieszono wydawanie czasopisma „Bücherei und Bildungspflege”, a rok później (1934) zamknięto Uniwersytet Ludowy i Szkołę Bibliotekarską. Odwołany ze stanowiska dyrektora z powodu „niepewności światopoglądowej” Ackerknecht skoncentrował się na tworzeniu założonego na przełomie lat 1918/19 Pomorskiego Archiwum Biograficznego (Pommersches Biographisches Archiv), powiększaniu naukowego księgozbioru Stadtbücherei oraz na pracy naukowej. Stanowisko dyrektora objął ponownie w 1939 roku. Od 1943 roku zabezpieczał księgozbiór przed zniszczeniami wojennymi, m.in. lokując ok. 50 tys. najcenniejszych zbiorów naukowych (w tym druków ulotnych i pomeraników) w sejfach na terenie miasta i regionu. W 1944 roku dom, w którym mieszkał Ackerknecht został zbombardowany. Większość rękopisów i zbiorów prywatnej biblioteki spłonęło wraz z mieszkaniem.

Lata powojenne

10 marca 1945 roku wraz z żoną opuścił Szczecin i dotarł do Wirtembergii. Osiedlił się w rodzinnym Ludwigsburgu, gdzie rzucił się w wir pracy. Już w 1 października 1945 r. jako urzędnik miejskiego wydziału kultury zajął się organizacją uniwersytetu ludowego (w którym również wykładał) i biblioteki (otwarta w czerwcu 1946 r.). W styczniu 1946 r. został powołany w niepełnym wymiarze godzin na stanowisko kierownika ds. bibliotek ludowych Wirtembergii (Staatliche Volksbüchereistelle fur Württemberg) w Stuttgarcie. Opiekował się również muzeum regionalnym w Ludwigsburgu. Wkrótce zrzekł się stanowiska i 7 października 1946 roku objął funkcję dyrektora Niemieckiego Narodowego Muzeum Schillera w Marbach (Deutsches Schiller-National-Museum; do kwietnia 1954 r.), aktywnie przyczyniając się do powstania tam Niemieckiego Archiwum Literatury (Deutsches Literaturarchiv). Z zaangażowaniem działał jako prezes w Szwabskim Towarzystwie Schillera (Schwabischer Schiller-Verein, dziś: Die Deutsche Schillergesellschaft e.V.), któremu przewodniczył w latach 1948-1954 r. Był członkiem zarządu Goethe-Gesellschaft w Weimarze. Przy jego współudziale i pomocy wznowiła działalność południowoniemiecka szkoła bibliotekarska w Stuttgarcie (Süddeutsche Bibliothekarschule), w której był wykładowcą i członkiem komisji egzaminacyjnej. Działał również w komisji konkursowej niemieckiej cenzury filmowej (Deutsche Filmselbstkontrolle). Od przejścia na emeryturę poświęcił się pracy naukowej i edytorstwu.

Żonaty z Klarą, zd. Pfitzner (1879-1958), z którą miał dwoje dzieci: córkę Ingeborg i syna Erwina Heinza Ackerknechta(1906-1988) – lekarza, etnologa, profesora historii medycyny w Madison (USA) i w Zurychu, działacza lewicowego.

Zmarł w Ludwigsburgu 24 stycznia 1960 roku.

Upamiętnienie

Wielokrotnie upamiętniany i honorowany, m.in. tytułem profesora i honorowego senatora[3] Uniwersytetu w Stuttgarcie(1946). Honorowy członek Stowarzyszenia Niemieckich Bibliotekarzy Ludowych (Verein Deutscher Volksbibliothekare, 1949). Wykształcił wiele pokoleń bibliotekarzy. W 2015 roku umieszczony w spisie ponad 250 niemieckich bibliotekarzy naukowych uznanych za ofiarę narodowosocjalistycznej dyktatury.

W rodzinnym mieście Ludwigsburg nazwano jego imieniem jedną z ulic. 23 kwietnia 2013 roku w kamienicy w Szczecinie, w której mieszkał w latach 1905-1907 (ul. Piłsudskiego 37, wcześniej Friedrich-Karl-Straße), włączonej w miejski szlak turystyczny „Niezwykli szczecinianie i ich kamienice” odsłonięto tablicę ku jego pamięci.

Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie – spadkobierczyni tradycji Stadtbücherei Stettin – upamiętniła postać Erwina Ackerknechta kilkakrotnie. W 2002 roku eksponowano wystawę „Erwin Ackerknecht (1880-1960) – bibliotekarz, humanista”. Zorganizowano także sesję popularnonaukową z udziałem polskich i niemieckich pracowników nauki oraz bibliotekarzy, zakończoną koncertem muzyki kameralnej pt. „Muzyka z salonu Erwina Ackerknechta”. Uczestnicy tych uroczystości odbyli podróż studyjną „Śladami księgozbiorów pomorskich”.

W 2007 roku w serii dedykowanej osobom najbardziej zasłużonym dla rozwoju piśmiennictwa na Pomorzu Zachodnim „Monumenta Pomeranorum”, jako tom drugi ukazała się książka pt. „Erwin Ackerknecht – bibliotekarz, humanista (1880-1960). Wybór pism”, w której opublikowano część dorobku Ackerknechta w oryginale i przetłumaczonego na język polski. Z okazji 110-lecia otwarcia biblioteki w Szczecinie, w dniu 5 października 2015 roku Książnica Pomorska nadała imię Erwina Ackerknechta jednej z sal Czytelni Pomorzoznawczej[4].

Przypisy

  1. Podczas długoletniej współpracy z czasopismem publikował wiele artykułów, później dotyczących również bibliotekarstwa, kształcenia ludowego i uniwersytetów ludowych, a także raportował amerykańskie nowości wydawnicze.
  2. Zob. Erwin Ackerknecht. W: Wikipedia. Die freie Enzyklopädie [online]. [Dostęp 08.12.2020].
  3. Zob. Matthias Imgrund, Auswahl für oder durch den Kunden? Die Auswirkungen des Richtungsstreits auf Bestandsmanagement und Bestandsvermittlung in Öffentlichen Bibliotheken der Gegenwart. Bachelorarbeit. Fachhochschule Köln Cologne University of Applied Sciences, Fakultät für Informations- und Kommunikationswissenschaften, Institut für Informationswissenschaft. Köln 2013, s. 16-17. W: zenodo [online]. (Dostęp 08.12.2020); zob. też: Kategorie:Ehrensenator der Universität Stuttgart. W: Wikipedia. Die freie Enzyklopädie. (Dostęp 08.12.2020).
  4. Zob.Marta Kurzyńska, 110-lecie biblioteki publicznej w Szczecinie. Od Stadtbibliothek do Książnicy Pomorskiej 1905-2015. W: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich Okręg Zachodniopomorski [online]. (Dostęp 08.12.2020).

Publikacje (wybór)

Bibliografia

Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Agnieszka Gnat-Leśniańska