Jakub Kowalenko

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jakub Kowalenko
urzędnik państwowy, działacz polityczny
brak zdjecia
Jakub Kowalenko, ok. 1971.
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny
Data urodzenia 13 listopada 1889
Miejsce urodzenia Krasne, pow. Biełgorod nad Dońcem, gubernia kurska
Data śmierci 10 lipca 1977
Miejsce śmierci Warszawa
Miejsce spoczynku Cmentarz Północny na Wólce Węglowej, Warszawa
kw. E-IV-2, rząd 1, grób 14


Jakub Kowalenko (1889-1977) - działacz PPS, pionier, pracownik administracji na Pomorzu Zachodnim

Życiorys

Maria Kowalenko (1896-1984).
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny.
Jakub Kowalenko z wnukami, dziećmi Heleny Czirindy, ok.1952.
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny.

Urodził się 28 listopada 1889 roku w miejscowości Krasne[1], powiat Białogród (obecnie: Biełgorod nad Dońcem, gubernia kurska). Jego rodzicami byli: Anisia (z d. Sobyleuska) i Iłarion Kowalenko (w ankiecie personalnej J. Kowalenki prawdopodobnie z 1947 roku widnieją imiona: Hilary i Anna). Podawał, że matka była Polką, a ojciec narodowości ukraińskiej. Ojciec był robotnikiem kolejowym. Miał rodzeństwo: dwóch braci i dwie siostry.

Ukończył pięć klas gimnazjum starego typu. Po ukończeniu kursu pracował w latach 1906-1911 jako telegrafista kolejowy w Charkowie. Służbę wojskową odbywał w latach 1911-1918 w 2. Zaamurskiej Brygadzie Kolejowej. Podczas służby wojskowej ukończył w Charbinie specjalny kurs służby ruchu na kolei, po czym został pomocnikiem zawiadowcy na stacji Siaochodzy, gdzie pracował do wybuchu I wojny światowej. Po wybuchu wojny 2 Zaamurska Brygada Kolejowa została powołana na front jako wojsko techniczne. Kowalenko pracował w wojsku jako dyżurny ruchu, a potem – zwiadowca stacji.

W 1918 roku, jako pracownik antonowieckiej kolei wąskotorowej na stacji Chinocze (powiat Sarny), został sekretarzem komunistycznej jaczejki utworzonej w tej miejscowości (przez towarzyszy Bitowta, Szulaka i Bobowicza, jak podawał w życiorysie) [2]. Po zakończeniu wojny kontakt z partią się urwał, a Kowalenko pracował na stacjach kolei wąskotorowej w miejscowościach Antonówka, Włodzimierzec, Dąbrówka jako zawiadowca stacji i rewizor.

Podczas wojny polsko-sowieckiej w 1920 roku trafił do aresztu śledczego - jak napisał w swoim życiorysie w dniu 15 czerwca 1955 roku w Żaganiu - za przekonania polityczne[3]. Wyjaśniał w nim: Po zajęciu tych terenów w maju 1920 r. przez wojsko polskie ja wraz z tow. Bitowtem, Szulakiem i Bobowiczem zostałem aresztowany pod zarzutem propagandy przeciwko ówczesnemu rządowi i rzekomemu wykolejeniu pociągu w czasie odwrotu wojsk polskich. Po dwumiesięcznym śledztwie z braku dowodów został zwolniony. Początkowo zatrudnił się jako robotnik fizyczny przy eksploatacji lasów, a następnie jako dniówkowy w gminie Włodzimierzec. W 1921 roku otrzymał pracę jako kancelista w gminie Kisorycze w powiecie Sarny.

W latach 1929-1939 pełnił funkcję sekretarza gminnego w gminach Antonówka, Włodzimierzec, Bielska-Wola. Aktywnie działał w Związku Zawodowym Pracowników Samorządowych, był członkiem Ligi Morskiej, PCK, Straży Pożarnej. W 1929 roku zawarł związek małżeński z Marią Piotrowską (1896-1984)[4]. Wraz z żoną wychowywał jej córkę, Helenę Czirindę. W swym powojennym życiorysie pisał: Pracując w różnych gminach powiatu sarneckiego (…) ludność gminy Bielska-Wola w 1935 roku wybrała mnie na stanowisko wójta gminy, jednak przez ówczesnego Starostę ob. Kowalewskiego Stanisława a byłego podsekretarza Stanu w Ministerstwie Rolnictwa i Ref. Rolnych nie zostałem zatwierdzony, a jednocześnie wszczęto przeciwko mnie dochodzenie za działalność polityczną z okresu 1918-1920 pod zarzutem, że rozdałem dla mieszkańców wsi Chinocze inwentarz żywy, zapasy zboża i inne rzeczy, które znajdowały się wówczas w majątku Chinocze własność braci Podhorskich i do roku 1939 byłem pod obserwacją policji[5].

Jesienią 1939 roku po wkroczeniu Armii Czerwonej na Kresy Wschodnie pracował jako inspektor gospodarczy w Urzędzie Skarbowo-Finansowym w Rafałówce, w dawnym powiecie sarneńskim (okres od 15 września 1939 do 22 czerwca 1941). W 1940 roku wysłano go do Lwowa na trzymiesięczny kurs zawodowo-polityczny. Po napaści Niemiec na ZSRR był do początku 1942 roku bez pracy, a potem zatrudnił się jako manipulant[6] w składzie drzewa w Rafałówce. Pracę tę wykonywał do 29 września 1943 roku, po czym przedostał się z żoną do Warszawy, gdzie oboje zamieszkali z rodziną pasierbicy. Według informacji wnuczki, pomagał żonie prowadzić sklep warzywny. Podczas powstania warszawskiego, wyrzucony wraz z żoną dnia 17 sierpnia 1944 roku z mieszkania przez Niemców, znalazł się w obozie przejściowym w Pruszkowie. Wywożeni z żoną na roboty do Niemiec, na stacji Magdalenka oboje zbiegli z transportu i do wyzwolenia mieszkali w Radomsku[7].

Po wyzwoleniu zgłosił się do dyspozycji Ministerstwa Ziem Odzyskanych. Od maja 1945 do 1952 roku pracownik administracji państwowej na Pomorzu Zachodnim (Sławno, Kołobrzeg, Koszalin). Od 1953 roku w Żegiestowie, gdzie pełnił funkcję dyrektora administracyjnego w sanatorium, a następnie powrócił do pracy w administracji państwowej w Żaganiu. Po przejściu na emeryturę przeniósł się do Warszawy, gdzie zmarł 10 lipca 1977 roku. Pochowany na Cmentarzu Północnym na Wólce Węglowej w Warszawie (kwatera E-IV-2, rząd 1, grób 14).

Praca w administracji na Pomorzu Zachodnim i w Żaganiu

Laurka z życzeniami imieninowymi od pracowników Powiatowego Związku Samopomocy Chłopskiej w Sławnie.
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny.
Dyplom Srebrnej Odznaki Gryfa Pomorskiego dla Jakuba Kowalenki, 1948.
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny.
Maria Kowalenko.
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny.
Laurka z Żegiestowa, 1953.
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny.
Jakub Kowalenko w Żaganiu, ok. 1955.
Z archiwum Rosy Ładosz-Sarny.


Należał do grupy operacyjnej wysłanej z Piły do Sławna przez Leonarda Borkowicza. Według M. Żukowskiego, ekipa składająca się z 35 osób (w tym przedstawiciele Ministerstwa Aprowizacji i Handlu, Przemysłu, Rolnictwa i Reform Rolnych) dotarła do miasta wieczorem 3 maja 1945 roku. Obowiązki pełnomocnika pełnił Józef Czarnecki, a zastępcy od 21 czerwca Jakub Kowalonko. Utworzono kilka referatów: Ogólno-Administracyjny (kierował nim Kowalonko)[8].

W okresie 23 maja 1945 - 15 listopada 1948 roku był zastępcą Pełnomocnika Rządu RP, a następnie wicestarostą powiatu Sławno. W dniu 15 września 1945 roku wybrano go na przewodniczącego tymczasowego Powiatowego Komitetu PPS w Sławnie[9].

We wrześniu 1945 roku wszedł w skład tymczasowej rady doradczej miasta Sławno. W składzie rady byli: Tadeusz Gabrysiewicz, Julian Kubiński - PPR, Władysław Lonatowski - Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa, Jakub Kowalenko - PPS, Franciszek Meyza - kupiectwo, Jan Sawka - kupiectwo, Marian Słowikowski - rzemiosło, Henryk Treczke - Spółdzielnia Spożywców, Józef Ulatowski - SD i Bolesław Wojtczal - SD. Funkcjonowanie rady nie jest jednak bliżej znane[10].

W kwietniu 1948 roku decyzją WK PPS w Szczecinie powołano komisaryczny PK PPS w Sławnie. Partią kierował nadal J. Kowalenko. Na jego zastępców wybrano: Antoniego Szymańskiego i Natalię Szymańską. I sekretarzem Powiatowego Komitetu został Czesław Zieleniewski[11], którego wkrótce odwołano ze względu na jego niezależność, samodzielność, a przede wszystkim niechęć do zjednoczenia PPS z PPR. Tymczasem nowy skład władz powiatowych PPS przystąpił do czystek w partii, co oznaczało pozbycie się, jak to określono, „prawicowego śmiecia”[12].

Decyzją Ministerstwa Ziem Odzyskanych (z dn. 7 czerwca 1948 roku) Kowalenko jako wicestarosta sławieński został powołany do Szczecińskiej Komisji Klasyfikacyjno-Szacunkowej, która miała zajmować się wykonaniem art. 24 dekretu z dnia 6 grudnia 1946 roku o przekazywaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańsk (Dz.U.RP nr 35, poz.195 z dn. 30 maja 1947 roku).

Udzielał się też w Powiatowym Komitecie Opieki Społecznej. Żona Maria z Piotrowskich Kowalenko działała w Sławnie w Lidze Kobiet (pełniła funkcję przewodniczącej Powiatowego Zarządu). Musiał być lubiany, gdyż w archiwum domowym (obecnie w zbiorach wnuczki) zachowały się liczne laurki imieninowe (imieniny obchodził 1 maja) z podpisami współpracowników oraz przedstawicieli miejscowych instytucji i przedsiębiorstw.

W okresie poprzedzającym zjednoczenie PPR i PPS J. Kowalenko (wraz z Henrykiem Schmitem, Antonim Trzeszczakowskim, Marianem Koniecznym i Antonim Szymańskim) reprezentował interesy PPS w utworzonym w Sławnie tymczasowym Komitecie Zjednoczonej Partii[13], co wskazuje na jego aprobatywny stosunek do procesu zjednoczenia PPS z PPR. Kowalenko potwierdził ten fakt, podając w życiorysie z dnia 15 czerwca 1955 roku, że za realizowanie wytycznych PPR we współpracy z PPS władze wojewódzkie PPS w Szczecinie dążyły do wyrzucenia go z partii. Zamiar ten udaremniono, usuwając ze stanowiska sekretarza wojewódzkiego PPS oraz posła na Sejm Eugeniusza Przetacznika (1907-1989), który nie chciał się podporządkować dyrektywom PPR.

Jak świadczą dokumenty z teczki Jakuba Kowalenki[14], na przełomie lat 1948 i 1949, po anonimowym doniesieniu, Wojewódzki Inspektor PPS Konrad Żółtowski prowadził przeciwko niemu dochodzenie w sprawie nadużyć władzy. Po przesłuchaniu wielu świadków (ich zeznania znajdują się w aktach) wewnątrzpartyjne śledztwo z braku dowodów zostało umorzone.

W okresie 16 listopada 1948 - 30 lipca 1949 roku pełnił funkcję starosty powiatu Sławno. Przenosząc Kowalenkę do Kołobrzegu, gdzie od 12 września 1949 roku powierzono mu funkcję p.o. starosty powiatu kołobrzeskiego, Wojewoda Szczeciński pisał o jego zdolnościach organizacyjnych i takcie[15]. Kilka miesięcy później w uzasadnieniu wniosku awansowego do Ministra Administracji Publicznej (z dnia 24 grudnia 1949 roku) Wojewoda Szczeciński pisał: (...) usprawnił pracę w starostwie, które uchodziło za jedno ze słabszych administracyjnie. Poza pracą zawodową poświęca się pracy społecznej. Cieszy się dużym autorytetem i popularnością wśród miejscowej ludności[16].

Od 1 czerwca 1950 do 1 kwietnia 1952 roku pełnił funkcję przewodniczącego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Koszalinie. Wskutek problemów zdrowotnych (operacja wrzodu żołądka) po rekonwalescencji przeniesiono go do Żegiestowa, gdzie od 1953 roku był dyrektorem administracyjnym Sanatorium Dyrekcji Państwowych Uzdrowisk w Żegiestowie. W tym czasie udzielał się jako wykładowca szkoły politycznej, był członkiem Egzekutywy Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR. Wskutek choroby żony (zawał serca) i opinii lekarzy, że tamtejszy klimat jest dla niej niewskazany, poprosił o przeniesienie go do pracy w administracji państwowej w innym regionie.

W okresie 10-30 września 1954 roku pracował w Wydziale Organizacyjnym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Zielonej Górze, a 29 września 1954 roku został powołany na stanowisko przewodniczącego Powiatowej Rady Narodowej w Żaganiu w województwie zielonogórskim (po Antonim Bielaku, który zrezygnował z funkcji ze względu na stan zdrowia). W charakterystyce służbowej (z dnia 4 grudnia 1954 roku), przygotowanej przez Prezydium WRN w Zielonej Górze i podpisanej przez zastępcę przewodniczącego Prezydium WRN, Jana Kaleńczuka, podkreślono, że (...) ma b. dobre podejście do ludzi, zwłaszcza [umie] przekonywać chłopów indywidualnych o wyższości gosp. zespołowej. Przez okres pobytu na terenie pow. Żagańskiego dał się poznać jako dobry organizator, cieszący się autorytetem wśród miejscowego społeczeństwa[17]. Kowalenko w swym życiorysie z dnia 15 czerwca 1955 roku pisał, że dopomógł chłopom w zorganizowaniu 36 spółdzielni produkcyjnych. W grudniu 1954 roku Prezydium WRN złożyło wniosek o nadanie mu Srebrnego Krzyża Zasługi. W dniu 3 listopada 1956 roku Kowalenko został na fali „odwilży” odwołany ze swego stanowiska. W 1957 roku przeszedł na emeryturę. Do 1960 roku mieszkał w Kożuchowie, po czym wrócił z żoną do Warszawy. Pomagał pasierbicy Helenie Czirindzie Ładoszowej w prowadzeniu kiosku RSW „Książka-Prasa-Ruch”.

Odznaczenia, wyróżnienia

  • 1948 – Srebrna Odznaka Gryfa Pomorskiego;
  • 1952 – Dyplom Honorowy Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego;
  • 1954 – Dyplom Honorowy Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Narodowego;
  • 1955 – Medal 10-lecia Polski Ludowej;
  • 1955 – Złoty Krzyż Zasługi;
  • 1973 – Medal za Długoletnie Pożycie Małżeńskie.

Ciekawostka

Pasierbica Jakuba Kowalenki, Helena Czirinda (1915-2008) - towarzyszka życia Henryka Ładosza(1902-1979), spikera i recytatora, była przyjaciółką Natalii Gałczyńskiej (1908-1976), żony poety Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego (1905-1953). Helena Czirinda i Henryk Ładosz byli serdecznie zaprzyjaźnieni z Gałczyńskimi i innymi członkami grupy literackiej "Kwadryga" (m.in. z Aleksandrem Maliszewskim (1901-1978), Włodzimierzem Słobodnikiem (1900-1991), Stanisławem Marią Salińskim (1902-1969).

Przypisy

  1. W akcie zgonu widnieje jako miejsce urodzenia miejscowość Białogród.
  2. Tak podał w ankiecie personalnej, wypełnionej w Koszalinie, dnia 2 grudnia, prawdopodobnie w 1950 roku. Archiwum Państwowe w Zielonej Górze. Zespół archiwalny nr 1498, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Żaganiu, sygn. 4501.
  3. Teczka Jakuba Kowalenki. Archiwum Państwowe w Koszalinie, Zespół archiwalny nr 907. Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koszalinie, sygn.18554, s. 5-6.
  4. Maria Kowalenko (urodzona 15 września 1896 roku w miejscowości Skorodne, zmarła 6 września 1984 roku w Warszawie), córka Ludwiki (z domu Szlama) i Jakuba Piotrowskich, działaczka Ligi Kobiet.
  5. Archiwum Państwowe w Zielonej Górze. Zespół archiwalny nr 1498, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Żaganiu, sygn. 4501 (ortografia cytatu została uwspółcześniona).
  6. W ankiecie personalnej, wypełnionej w Żaganiu 15 czerwca 1955 roku podał, że pracował jako manipulant w składzie drzewa w Nadleśnictwie w Kowlu.
  7. Tak w ankiecie personalnej J. Kowalenki
  8. Marek Żukowski, Powstanie i działalność organów władzy ludowej w Sławnie w latach 1945-1946. W: Sławno i Ziemia Sławieńska. Historia i Kultura. T. 1, red. Wojciech Łysiak. Poznań 2002, s. 215–229, (pomyłka w nazwisku Kowalenki występuje konsekwentnie w całym tekście).
  9. Marek Żukowski, „Oczyszczanie” szeregów Polskiej Partii Socjalistycznej na terenie powiatu sławieńskiego. W: Historia i kultura Ziemi Sławieńskiej. T. 2, red. Włodzimierz Rączkowski, Jan Sroka. Sławno 2003, s.177. J. Kowalenko w życiorysie z dnia 15 czerwca 1955 roku podawał, że na funkcję przewodniczącego Komitetu Powiatowego PPS został w Sławnie wybrany 22 czerwca 1945 roku i funkcję tę sprawował do marca 1948 roku.
  10. Stefan Żurawski, 50 lat Rady Miejskiej w powojennym Sławnie. „Dorzecze. Czasopismo sympatyków Ziemi Sławieńskiej” 1997, nr 7, s. 6.
  11. Marek Żukowski, „Oczyszczanie” szeregów Polskiej Partii Socjalistycznej... Op. cit., s. 185.
  12. Marek Żukowski, „Oczyszczanie” szeregów Polskiej Partii Socjalistycznej... Op. cit., s. 185.
  13. Marek Żukowski, „Oczyszczanie” szeregów Polskiej Partii Socjalistycznej... Op. cit., s. 187.
  14. Archiwum Państwowe w Koszalinie. Zespół archiwalny nr 907, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koszalinie, Teczka Jakuba Kowalenki, sygn.18554.
  15. Archiwum Państwowe w Zielonej Górze. Zespół archiwalny nr 1498, Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Żaganiu, sygn. 4501.
  16. Jw.
  17. Jw.


Bibliografia

  1. Archiwum Państwowe w Koszalinie, Teczka Jakuba Kowalenki. Zespół archiwalny nr 907. Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koszalinie, sygn.18554;
  2. Archiwum Państwowe w Koszalinie, Teczka Jakuba Kowalenki. Zespół archiwalny nr 907. Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Koszalinie, Referat ds. Działaczy Ruchu Robotniczego, sygn. 1978;
  3. Archiwum Państwowe w Zielonej Górze, Teczka Jakuba Kowalenki. Zespół nr 1498. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Urząd Powiatowy w Żaganiu, sygn. 4501;
  4. Archiwum rodziny Ładoszów;
  5. Żukowski Marek, Powstanie i działalność organów władzy ludowej w Sławnie w latach 1945–1946. W: Sławno i Ziemia Sławieńska. Historia i Kultura. T. 1, red. Wojciech Łysiak. Poznań 2002, s. 215-229;
  6. Żukowski Marek, „Oczyszczanie” szeregów Polskiej Partii Socjalistycznej na terenie powiatu sławieńskiego. W: Historia i kultura Ziemi Sławieńskiej. T. 2, red. Włodzimierz Rączkowski, Jan Sroka. Sławno 2003, s.177-196. (Dostęp 27.10.2021).
  7. Żurawski Stefan, 50 lat Rady Miejskiej w powojennym Sławnie. „Dorzecze. Czasopismo sympatyków Ziemi Sławieńskiej” 1997, nr 7, s. 6. (Dostęp 27.10.2021).




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Cecylia Judek