Polonia szczecińska do 1945 r.

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pierwsi Polacy zaczęli przybywać do Szczecina w końcu XIX w. w poszukiwaniu pracy; byli to przede wszystkim Polacy z Wielkopolski, Pomorza Wschodniego oraz Śląska.

Liczebność Polonii jest trudna do oszacowania, nie stanowiła ona jednak dużego skupiska. Tadeusz Białecki podaje, iż w Szczecinie przed I wojną światową przebywało około 3000 Polaków, zaś po 1918 r. już 2000[1]. Edmund Fryka (działacz szczecińskiej Polonii) podaje, że w latach 1914-1922 w Szczecinie mieszkało około 550 Polaków [2]. Z kolei Edward Włodarczyk szacuje, że w podobnym okresie czasowym (1912 r.) liczba ta oscylowała wokół 250 osób [3].

Charakter szczecińskiej Polonii zdominowany był przede wszystkim przez warstwę robotniczą. Polacy w przeważającej mierze pracowali bowiem w stoczniach, fabrykach, cementowniach oraz w drobnych warsztatach rzemieślniczych. Wśród Polonii znajdowały się również osoby o wyższym statusie społecznym, jak: inż. Jan Grzelachowski - właściciel biura handlowego, Kazimierz von Pruszak - dyrektor handlowy jednej ze szczecińskich fabryk, Zygmunt Nowakowski - współwłaściciel fabryki pasów transmisyjnych. Poczuciu tożsamości narodowej szczecińskiej Polonii sprzyjała przynależność do Kościoła rzymskokatolickiego, głównie do parafii św. Jana Chrzciciela, w której pracowali także polscy księża. Nie mniejsze znaczenie posiadały również powstałe organizacje zrzeszające Polaków w mieście, jak powstałe 20 października 1890 r. Towarzystwo Robotników Polsko-Katolickich posiadające charakter religijno-oświatowy oraz charytatywny [4].

Po zakończeniu I wojny światowej znaczna grupa Polonii wyjechała do odrodzonej Polski. Na ich miejsce zaczęli przebywać polscy robotnicy sezonowi. Liczba ludności polskiego pochodzenia ustabilizowała się w 1923 roku, tj. w momencie ustania masowego ruchu migracyjnego. Wśród szczecińskiej Polonii znajdowali się zarówno obywatele niemieccy, polscy optanci (osoby, które po wojnie zrzekły się niemieckiego obywatelstwa, przyjmując polskie, jednak z różnych względów pozostały w Niemczech), jak również bezpaństwowcy. Jednocześnie w Szczecinie żyła nieliczna ludność żydowska polskiego pochodzenia, która ze względu na swoją odrębność religijną była wyobcowana z życia środowiska polonijnego.[5]

W nowych warunkach Polonia podjęła działania zmierzające do utworzenia własnej organizacji, dzięki czemu w 1923 r. powstał miejscowy oddział Związku Polaków w Niemczech, a także wznowiło działalność Towarzystwo Polsko–Katolickie. Wymienione organizacje nie były jednak w stanie zastąpić oficjalnej, polskiej placówki dyplomatycznej, która w randze konsulatu powstała w 1925 r.

W okresie międzywojennym funkcjonowały ponadto takie organizacje polonijne jak:

  • Towarzystwo Śpiewu im. Chopina - powstałe w 1927 r., liczące ok. 30 osób. Dyrygentami byli kolejno: Bruno Suchecki, Stanisław Książyk, Maksymilian Golisz, Aleksander Omieczyński. Do najlepszych wykonawców należały Mirosława Hapanowicz oraz Paulina Kańska.
  • Polskie Towarzystwo Szkolne „Szczecin” - powstałe 10 maja 1930 r. zajmujące się powołaniem oraz finansowaniem mniejszościowej szkoły polskiej. Przewodniczyli jemu: Kazimierz Strzemplewicz, Maksymilian Golisz, Aleksander Omieczyński. Aktywnymi członkami byli również Michał Guzowski, Tomasz Wilczyński, Stanisław Szułcik, Józefa Gilowa. Przy szkole funkcjonował również chór, teatrzyk dziecięcy, drużyna harcerska „Gryf” oraz zuchowa „Wiewiórki”.
  • Towarzystwo Polskich Kobiety - powstałe 5 listopada 1931 r. z inicjatywy Stefanii Lechowskiej, zajmujące się działalnością społeczno-oświatową, liczące około 20 osób.

W szczytowym okresie 1930-1931 liczebność polskich organizacji wynosiła około 200 osób. Począwszy od 1934 r. wraz z dojściem do władzy Adolfa Hitlera stopniowo następował zanik życia organizacyjnego szczecińskiej Polonii, o czym świadczyła stałe spadająca liczba członków poszczególnych organizacji. W 1936 r. do tutejszego oddziału Związku Polaków należało już tylko 10 osób. Dodatkowo w 1938 r. aresztowany został jego prezes Stanisław Borkowski, którego skazano na 15 lat więzienia i wywieziono do obozu w Oranienburgu. W czerwcu 1939 r. został zatrzymany również jego następca - Aleksander Omieczyński. Wraz z jego aresztowaniem, szczecińska Polonia została całkowicie rozbita [6].

Przypisy

  1. T. Białecki, Historia Szczecina. Zarys dziejów miasta od czasów najdawniejszych do 1980 roku. Wrocław – Warszawa 1992, s. 259.
  2. B. Drewniak, Ze wspomnień Edmunda Fryki o szczecińskiej „Polonii” w latach 1914-1918, „Szczecin”, 1958, nr 11/12, s. 103.
  3. E. Włodarczyk, Wielkomiejski rozwój Szczecina 1871-1914, [w:] Dzieje Szczecina 1806 – 1945, t. III, (red.) B. Wachowiak, Szczecin 1994, s. 449.
  4. B. Drewniak, A. Poniatowska, Polonia szczecińska 1890-1939, Poznań 1961.
  5. W. Skóra, Konsulat Rzeczypospolitej Polskiej w Szczecinie w latach 1925-1939, Słupsk 2001.
  6. Encyklopedia Szczecina, t. I, (red.) T. Białecki, Szczecin 1999.


Bibliografia

  • Encyklopedia Szczecina, t. I, (red.) T. Białecki, Szczecin 1999
  • Białecki T., Historia Szczecina. Zarys dziejów miasta od czasów najdawniejszych do 1980 roku. Wrocław – Warszawa 1992
  • Drewniak B., Ze wspomnień Edmunda Fryki o szczecińskiej „Polonii” w latach 1914-1918, „Szczecin”, 1958, nr 11/12
  • Włodarczyk E., Wielkomiejski rozwój Szczecina 1871-1914, [w:] Dzieje Szczecina 1806 – 1945, t. III, (red.) B. Wachowiak, Szczecin 1994
  • Drewniak B., Poniatowska A., Polonia szczecińska 1890-1939, Poznań 1961
  • Skóra W., Konsulat Rzeczypospolitej Polskiej w Szczecinie w latach 1925-1939, Słupsk 2001
  • Grzęda M., Polonia szczecińska na przełomie dwóch epok: 1930-1935, Szczecin 1994



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Lew-Machniak