Stefania Grabowska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stefania Grabowska
aktorka, śpiewaczka, pedagog
brak zdjecia
Data urodzenia 2 stycznia 1903
Miejsce urodzenia Wilno
Data śmierci 20 lutego 1968
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Cmentarz Centralny w Szczecinie

Kw. 38 B, rząd 1, nr grobu 12

Lokalizacja grobu zobacz na mapie
Narodowość polska


Stefania Grabowska (1903–1968), aktorka, śpiewaczka, pedagog

Życiorys

Urodziła się 2 stycznia 1903 r. w Wilnie[1]. Jej rodzicami byli Józef i Józefa (z domu Korbut h. Korczak)[2] Nienartowie. Ojciec był przedsiębiorcą [3]. W 1919 r. Stefania ukończyła w Wilnie gimnazjum (typu ogólnokształcącego) Julii Maciejewiczowej (1863–1937), a w 1921 r. - handlowe kursy buchalteryjne. W tym samym 1921 r. podjęła pracę, jako ekspedytorka w redakcji wileńskiej "Gazety Krajowej", której dyrektorem administracyjnym był Stefan Grabowski. W dniu 1 października 1921 r. w Wilnie, w parafii pw. św. Ducha (obecnie parafia polska) odbył się ich ślub.

Zdjęcie ślubne Haliny Nienartówny, siostry Stefanii

Jej mąż, Stefan Konstanty Grabowski (1883-1943), syn Hieronima i Antoniny z Kulwieciów był spowinowacony z Wacławem Leonem Makowskim (1854-1929)[4], u którego uczył się księgarstwa. Wstąpił do WP (Pułk Legii Akademickiej) w stopniu chorążego w 1919 r. Po wojnie polsko-sowieckiej został administratorem powstałego pisma polskiego „Gazeta Krajowa”. Wkrótce odszedł z gazety i założył Biuro Reklamowe, które współpracowało ze wszystkimi wydawnictwami w Wilnie. Stefan i Stefania Grabowscy prowadzili w Wilnie dom otwarty. Mąż utrzymywał przyjacielskie stosunki z wybitnymi wilnianami np.: Józefem Mackiewiczem (1902-1985) i jego starszym bratem Stanisławem Cat-Mackiewiczem (1896-1966), pisarką i publicystką Heleną Romer-Ochenkowską (1875-1947), Mikołajem Salnickim (1865-1956) - dyrygentem i muzykiem, Witoldem Hulewiczem (1895-1941) - pisarzem i pierwszym kierownikiem programowym Rozgłośni Wileńskiej Polskiego Radia, Markiem Latourem - właścicielem drukarni, Ludwikiem Chomińskim (1890-1958), właścicielem Polskiej Drukarni Nakładowej „Lux”, prawnikiem Witoldem Grabowskim (1898-1966), Wacławem Wincentym Makowskim (1880-1942) - prawnikiem i politykiem oraz jego siostrą Ewą Gulbinową (1891-1950) - nauczycielką, autorką podręczników, instruktorką harcerstwa.

Stefania Grabowska 7.jpg

W małżeństwie ze Stefanem Grabowskim urodziła dwóch synów: Tadeusza (1926–2012) i Mieczysława Jerzego (1928-2001). Tadeusz Grabowski, znany potem jako Tadeusz Zwilnian Grabowski [5], dr nauk humanistycznych, pisarz, dramaturg, literaturoznawca, wykładowca oraz Mieczysław Grabowski (1928–2001) [6], profesor nauk chemicznych, krystalograf, związany z Uniwersytetem Łódzkim. W 1943 r. zmarł Stefan Grabowski i został pochowany w Wilnie [7].

Stefania Grabowska 8.jpg

Po śmierci męża nie przyjęła obywatelstwa radzieckiego i została z młodszym synem Mieczysławem ewakuowana (repatriowana) 18 lutego 1945 r. transportem z Wilna do Łodzi (starszy syn, Tadeusz, został wcielony w 1944 r. do LWP w Wilnie). Dzięki posiadanej legitymacji muzyka, absolwentki konserwatorium, uzyskała specjalne zezwolenie na przewóz pianina, które nadal jest w posiadaniu rodziny. W Łodzi 4 maja 1945 r. otrzymała przydział mieszkania, podjęła pracę jako nauczycielka śpiewu i muzyki, a do matki i brata dołączył starszy syn - Tadeusz.

W 1949 r. S. Grabowska przeniosła się do Szczecina, gdzie kontynuowała pracę pedagogiczną. Konieczność wyjazdu z Łodzi uzasadniała chorobą serca. Zamieszkała w dzielnicy Gumieńce w zniszczonym częściowo domu przy ul. Wierzbowej 74 m.1. Przypuszczalnie prawdziwym powodem wyjazdu z Łodzi było aresztowanie starszego syna, który jeszcze w szkole średniej został członkiem Sodalicji Mariańskiej. Należał do zarządu łódzkiego Sodalicji, współpracował ze znanym mu z Wilna jezuitą, o. Tomaszem Rostworowskim (1904-1974) [8]. Z antymarksistowskim przemówieniem wystąpił na forum Zjazdu Polonistów Polskich w 1948 r.[9] Skazany, część kary odbył w więzieniu we Wronkach. Po uwolnieniu z więzienia Tadeusz Grabowski z żoną, Leokadią z Musiałów Grabowską (1926-2021) - ślub wzięli w więzieniu - zamieszkał w szczecińskim domu matki. Stefania Grabowska 1 marca 1964 r. przeszła na emeryturę. W 1966 r. wykryto u niej nowotwór. Pomimo leczenia m.in. radioterapią kobaltową zmarła w Szczecinie 20 lutego 1968 r. w wieku 65 lat. Pochowana została na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie, numer kwatery 38 B, rząd 1, nr grobu 12.

Aktorka, śpiewaczka

W latach 20. XX w. Stefania Nienartówna występowała w teatrze „Lutnia” i w teatrze na Wielkiej Pohulance w Wilnie. Grała między innymi rolę Jadwigi w „Strasznym Dworze” Stanisława Moniuszki. Mąż sprzeciwiał się dalszej aktorskiej karierze żony, ale wspierał jej edukację muzyczną. Będąc mężatką i matką dwóch synów wstąpiła do Konserwatorium Muzycznego w Wilnie. Studia muzyczne ukończyła w 1933 r. w klasie śpiewu solowego. Klasę prowadził prof. Bazyli Karmiłow. Przedmiotem dodatkowym była gra na fortepianie. Na dyplomie nr 28 (z dn. 15 września 1933 r.), które podpisał dyrektor, Adam Wyleżyński oraz nauczyciele: Konstancja Święcicka, Zofia Wyleżyńska, Sylwester Czosnowski, dr Tadeusz Szeligowski, Magdalena Jacobi-Pawłowiczowa, Michał Józefowicz, a także sekretarz, Ludwika Dowgiałłowa podano jej oceny: solfeż – dobry, śpiew solowy – bardzo dobry, historia muzyki – dobry, teoria muzyki – dobry, instrumentacja – bardzo dobry, dodatkowa gra na fortepianie – dobry. W okolicznościowym druku pt. „Dziesięciolecie Konserwatorium Muzycznego w Wilnie 1923–1933” (Wilno 1933) jej nazwisko występuje w spisie i fotografiach absolwentów (s. 12).

Obdarzona lirycznym sopranem Stefania brała udział w audycjach ogólnopolskich Polskiego Radia wraz ze Stanisławem Szpinalskim (1901–1957), z Tadeuszem Szeligowskim (1896–1963) oraz wybitnym akompaniatorem Samuelem Mule Chonesem, zamordowanym przez Niemców w Ponarach w 1941 r. Występowała też na koncertach organizowanych przez Klub Muzyczny w Wilnie oraz Towarzystwo Muzyki Współczesnej. Specjalizowała się w modernistycznych pieśniach polskich oraz francuskich[10]. W czasie wojny uczyła śpiewu i muzyki. Współpracowała z filharmonią. Podczas okupacji sowieckiej wstąpiła w 1944 r. do Związku Zawodowego Muzyków i Sztuki Litewskiej SSR (nie wiadomo, czy dobrowolnie).

Nauczycielka

Po doświadczeniach pedagogicznych w okresie wojny S. Grabowska podjęła w Łodzi pracę (od 3 września 1945 r.) w Wydziale Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego Łódzkiego jako instruktorka (z tej pracy wkrótce zrezygnowała), a jednocześnie zatrudniła się w Ludowym Instytucie Muzycznym (obecnie: Polski Instytut Muzyczny). Od września 1947 r. do września 1949 r. prowadziła klasę fortepianu na Wydziale Pedagogicznym w Wyższej Szkole Muzycznej w Łodzi (co poświadczyła stosownym pismem z dn. 29 sierpnia 1949 r. prof. Helena Kijeńska-Dobkiewiczowa, prorektor). Udzielała też prywatnych lekcji śpiewu. Jedną z jej uczennic była wówczas początkująca w sztuce wokalnej Teresa Żylisówna, znana później jako światowej sławy śpiewaczka Teresa Żylis-Gara (1930–2021)[11] . W 1948 r. Stefania Grabowska otrzymała orzeczenie Głównej Komisji Weryfikacyjnej Związku Zawodowego Muzyków RP, przyznające jej pełne prawa członkowskie i wykonywanie zawodu bez ograniczeń (orzeczenie podpisali: Jerzy Jasieński i Mieczysław Drobner).

W 1949 r. S. Grabowska przeniosła się do Szczecina, gdzie kontynuowała pracę pedagogiczną. Zwolnienie na własną prośbę i konieczność wyjazdu z Łodzi argumentowała kłopotami zdrowotnymi (serce). Dyrekcja Ludowego Instytutu Muzycznego w Łodzi wydała jej zaświadczenie (dn. 25 czerwca 1949 r.), potwierdzające okres zatrudnienia w prowadzonych przez Ludowy Instytut Muzyczny szkołach: od 1 września 1945 do 30 czerwca 1946 r. w wydziale śpiewu solowego, a od 1 września 1946 r. do końca roku szkolnego 1948/49 w wydziale fortepianowym, gdzie ob. Grabowska Stefania wykazywała się wielkim zamiłowaniem do pracy pedagogicznej ku zupełnemu zadowoleniu dyrekcji szkół.

W Szczecinie Stefania Grabowska podjęła pracę od 15 marca 1950 r. jako kontraktowa nauczycielka muzyki w 11-letniej Szkole Ogólnokształcącej stopnia podstawowego i licealnego (dyr. Paweł Tomaszewski). Uczyła też śpiewu w otwartej w marcu 1946 r. przez Wacława Piotrowskiego (1876–1958) prywatnej Szkole Muzycznej im. Fryderyka Chopina. Po upaństwowieniu szkoły kontynuowała pracę w latach 1950–1963 w Państwowej Szkole Muzycznej II stopnia w Szczecinie, prowadzonej wówczas przez Antoniego Huebnera (1904–2000)[12]. Jej uczniami byli m.in.: Jacek Nieżychowski (1924–2009) oraz Czesława Gospodarek z domu Cieślak (1938–2011), znana potem pod scenicznym pseudonimem Violetta Villas. W zachowanej w jej teczce osobowej[13] notatce, zatytułowanej „Poufne” (z dn. 20 kwietnia 1952 r.) napisano (podpis nieczytelny) w rubryce „Opinia zawodowa”: bardzo sumienna, uczy dobrze ku zadowoleniu dyrekcji, robi dobre postępy; w rubryce „Opinia społeczno-polityczna” napisano: społecznie jest czynna, chętnie podejmuje obowiązki społeczne, politycznie mało uświadomiona; w rubryce „Opinia moralno-etyczna” napisano: bardzo dobra; w rubryce „Opinia ogólna” - bardzo dobra, odpowiednia organizatorka i bardzo życzliwa.

Zdjęcie rodzinne. Od lewej: Czesław Kluk, Stefania Grabowska, za nią – jej syn, Tadeusz, obok jego żona, Leokadia. Przed Stefanią – wnuczki: Ewa i Sylwia. Pierwszy z prawej: drugi syn, Mieczysław Grabowski. Szczecin Gumieńce, ok. 1962 r.
Zaświadczenie o pracy w szkole muzycznej, Szczecin 1954
Absolwenci Szkoły Muzycznej im. F. Chopina w Szczecinie ze swoimi nauczycielami,
Stefania Grabowska (wśród siedzących, druga od lewej), 25 sierpnia 1955
Nagrobek Stefanii Grabowskiej na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie. Fot. C. Judek, 2022

O Stefanii Grabowskiej

Audycje wokalne p.S.Grabowskiej. P.Stefanję Grabowską znamy już z licznych koncertów jako utalentowana śpiewaczkę estradową, przyczem jej głos i poczucie muzykalności zawsze zapewniały jej niezawodne powodzenie. Znamy ją również z mikrofonu jako wykonawczynię pieśni polskich, a jak się dowiadujemy, przygotowuje obecnie do radja nowy koncert pieśni regionalnych. Nadmienić należy, że p. Grabowska wielokrotnie śpiewała na koncertach dobroczynnych, dorzucając bezinteresownie swoją cegiełkę na cele filantropijne.

[art.podp.j.k.] „Przegląd Artystyczny 1936 (R.VII) nr 1, s. 15-16

Wspomnienia Adama Grabowskiego, wnuka (syna Mieczysława Jerzego Grabowskiego)

…Czesław Kluk ożenił się z siostrą babci Stefanii, Janiną Nienart i miał z nią dwie córki nb. uczyły się grać po wojnie w Łodzi u prof. Z. Romaszkowej (…),. Ja z uwagi na to, że nie miałem dziadków żywych traktowałem Czesia jak dziadka i przesiadywałem u niego w pokoju na Wierzbowej słuchając różnych opowieści. Czesław we wrześniu 1939 r był w Lidzie w jednostce lotniczej jako personel naziemny. W 1945 r repatriowany z rodziną, ale od razu pojechał na tereny uzyskane do Szczecina i tam był jednym z pierwszych pionierów Szczecina z bronią w ręku. Wspomnienia Czesława z tego okresu zdobyły nawet w jakiejś gazecie nagrodę, Czesław był słabo wykształcony - stolarz z zawodu, pewnie Tadeusz [Grabowski]- mu pomagał w pisaniu tekstu. Czesław wyszukał dom wolny na Wierzbowej, ale nie miał dokumentów na zajęcie domu, stąd namawiał szwagierkę czyli S.G. do wystąpienia o tę nieruchomość. Dom z ogrodem, zrujnowana ściana przednia od ulicy przez czołg albo wybuch. Sam to naprawił, dom nieco przerobił. Babcia tam zamieszkała na dole domu, góra przeszła do Tadeusza [Grabowskiego] (…). Babcia miała jeszcze jedną siostrę, Halinę (o niej później) i brata Stanisława, który pozostał w Wilnie i tam zmarł.

Dziadek, Stefan Konstanty Grabowski urodził się 18.02.1885 roku we Władysławowie (obecnie Kudirkos Naumiestis, Litwa). Jego ojciec, Hieronim [Grabowski] był urzędnikiem miejskim - sekretarzem miasta (pochodził z rodziny szlacheckiej podupadłej po wydarzeniach powstania styczniowego), matka Antonina pochodziła z rodziny ziemiańskiej Kulwieciów z Kretkompii. Dziadek, Stefan Grabowski zmarł 23.08.1943 roku w Wilnie i jest pochowany razem ze swoją matką, Antoniną na cmentarzu antokolskim św. Piotra i Pawła w Wilnie. Dziadek Stefan ukończył gimnazjum w Kownie, ale przeniósł się do Wilna, gdzie uczył się zawodu księgarza u Wacława Makowskiego - znanego w Wilnie księgarza i działacza polskiego. Makowscy są spowinowaceni z Grabowskimi przez siostry, jedna wyszła za Makowskiego, druga za Grabowskiego dwa pokolenia wstecz, ale pamięć w rodzinach została. Stefan miał przejąć od Wacława biznes, ale tak się nie stało, oczywiście znał się zatem z Wacławem Makowskim juniorem, znanym politykiem, ministrem sprawiedliwości, konstytucjonalistą itd. Makowski bywał u Stefanostwa Grabowskich, oni bywali u niego w Warszawie. Po I wojnie dziadek był w Wilnie, ale wstąpił do WP (Pułk Legii Akademickiej) w stopniu chorążego w 1919 roku, po wojnie polsko-sowieckiej 1920 r. z uwagi na zawód bliski literackiemu zajął się organizowaniem polskich wydawnictw i tak wszedł do zarządu Gazety Krajowej, gdzie spotkał Ochenkowską, Chomińskiego, współpracował z redaktorami ze „Słowa Wileńskiego” czyli Mackiewiczami, przyjaźnił się do końca swego życia z Józefem Mackiewiczem (…). Mój dziadek miał poglądy piłsudczykowskie, nie lubił ND [Narodowa Demokracja], chleb, bułki, chałki przynosili dziadkom żydowscy kupcy. Miał dobre kontakty w diecezji wileńskiej, z okna domu przy Garbarskiej 1 widział Katedrę. Dom narożny z ul. Mickiewicza, tam też miał swoje Biuro Reklamowe. Załatwiał akwizycję ogłoszeń dla wszystkich gazet wileńskich, drobne druki ulotne, druki okazjonalne np. o przedstawieniach, koncertach , wydawał rocznik m. Wilna. Współpracował z drukarnią Latoura i przyjaźnił się z nim. Ewa Gulbinowa to Makowska z domu, siostra Wacława jr, chrzestna Tadeusza Grabowskiego. Oczywiście miał dobry kontakt z Nienartami, którzy też mieli swoje układy. Babcia była sporo młodsza od dziadka. A jej siostra Halina wyszła za mąż za Michała Galińskiego, kapitana WP oficera 1 ppleg, legionistę o pseud "Granat" i adiutanta marszałka Józefa Pisłudskiego (znane zdjęcie na moście w 1926 r przewrót majowy, Michał jest obok Marszałka). To chrzestny mojego ojca. Wierny marszałkowi do ostatnich swoich dni. 1 ppleg stacjonował w Wilnie, ale Michał był oddelegowywany do Sulejówka. Z muzykami to znała się babcia, przez konserwatorium, przez koncerty np. ze Szpinalskim, z Chonesem, z Romaszkową, z Hulewiczem z Radia, z Tchórzem i Mikołajem Salnickim z Konserwatorium i Szeligowskim. Mam nuty z dedykacją dla mojego ojca od Salnickiego. Mój ojciec uczył się w Wilnie w konserwatorium i też znał tych ludzi. W czasie wojny grał na organach w kościele św. Ducha i stamtąd się znał z Kazimierzem Sobolewskim, późniejszym profesorem Akademii Muzycznej w Łodzi. Babcia Stefania po wojnie uczyła w Łodzi grać na fortepianie p. Gzelę, późniejszego rektora Akademii Muzycznej w Łodzi. A moja wiedza to wspomnienia mojego ojca Mieczysława, trochę zdjęć i zapisków, trochę własnych badań (…). Mam trochę dokumentów, np. tych kartek z Polskiego Radia jest kilkanaście, afisze koncertowe, kartki z podziękowaniami. Babcia trochę tego zbierała. Ciekawa jest publikacja w Przeglądzie Artystycznym wyd . Warszawa - Wilno-Lwów rok VII nr 1 z 1936 roku gdzie na str 15 jest umieszczona fotografia SG i informacja o "audycjach wokalnych p. S. Grabowskiej" (…). Ja wspominam babcię bardzo ciepło, była już na emeryturze, bywaliśmy corocznie na wakacjach w Szczecinie na Wierzbowej, ogród, cmentarz centralny to tereny naszych (ja, mój brat, Sylwia [Grabowska, córka Tadeusza], sąsiad Sławek) zabaw. Babcia z różami i jabłkami, grała na gitarze i śpiewała różne piosenki, kopa jajek na Wielkanoc, mówiliśmy na nią babcia Funia... Lubię Szczecin, kojarzy mi się zawsze rodzinnie.

Przypisy

  1. W wyszukiwarce miejsca pochówku na szczecińskim Cmentarzu Centralnym, jako datę urodzin Stefanii Grabowskiej podano 1 lutego 1903 r. Stefania Grabowska. (Data dostępu 17.08.2022).
  2. . Także Korybut, obie wersje nazwiska pojawiają się w dokumentach S. Grabowskiej w jej teczce osobowej (Zespół Państwowych Szkół Muzycznych im. F. Nowowiejskiego w Szczecinie).
  3. Przypuszczalnie na potrzeby nowych władz S. Grabowska podowała w późniejszych życiorysach, że był on kasjerem.
  4. Wacław Leon Makowski (1854-1929), księgarz, wydawca, współpracownik Elizy Orzeszkowej, działacz Związku Księgarzy Polskich i Koła Wileńskiego.
  5. Biogram Tadeusza Zwilniana Grabowskiego. Stowarzyszenie Pisarzy Polskich Oddział Warszawa [online]. (Dostęp: 7.05.2022).
  6. Magdalena Małecka, Ojciec polskiej krystalografii białek. „Kronika Uniwersytetu Łódzkiego”, 4.12.2017 r. [online]. (Dostęp: 7.05.2022 r.)
  7. Według relacji wnuka, dziadek oczekiwał, że syn Tadeusz będzie poetą, a Mieczysław - pianistą.
  8. O. Tomasz Rostworowski (1904-1974), jezuita, kaznodzieja, profesor Gimnazjum oo. Jezuitów w Wilnie, po II wojnie św.- pierwszy duszpasterz akademicki w Łodzi, a także krajowy moderator Sodalicji Mariańskich Akademików. Aresztowany w 1950 r., przebywał do 1956 r. w więzieniach warszawskich (przy ul. Koszykowej, gdzie znajdował się Areszt Wewnętrzny Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i na Mokotowie) oraz we Wronkach, zob. https://lodz.jezuici.pl/zasluzeni-duszpasterze/tomasz-rostworowski.
  9. Tadeusz Zwilnian Grabowski. W: Wikipedia [online].
  10. Informacje od wnuka, Adama Grabowskiego.
  11. Teresa Żylis-Gara, Warto dobrze zaśpiewać; Lepiej śpiewać bosko. Z Teresą Żylis-Garą rozmawia Maciej Kucharski. Ruch Muzyczny [online]. (Dostęp: 20.04.2022r.)
  12. Minister Kultury i Sztuki przyznał z dniem 01.12.1951 kwalifikacje zawodowe do nauczania śpiewu solowego w państwowych średnich szkołach muzycznych.
  13. Teczka osobowa „Stefania Grabowska”. Zespół Państwowych Szkół Muzycznych im. F. Nowowiejskiego w Szczecinie


Bibliografia

  1. Dziesięciolecie Konserwatorium Muzycznego w Wilnie 1923-1933. Wilno 1933;
  2. Grabowski Tadeusz Zwilnian, Grabowska Stefania. W: Encyklopedia Szczecina. Suplement 1. Red. nacz.: Tadeusz Białecki. Szczecin 2003, s. 86-87;
  3. Teczka osobowa „Stefania Grabowska”. Zespół Państwowych Szkół Muzycznych im. F. Nowowiejskiego w Szczecinie;
  4. Rozmowy z Sylwią Grabowską, wnuczką (córką Tadeusza Zwilniana Grabowskiego);
  5. Uzupełnienia Adama Grabowskiego (syna Mieczysława Jerzego Grabowskiego).




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Cecylia Judek