Komendant Wojenny Szczecina (1945)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Komendant Wojenny Szczecina (1945) – w okresie wojny i okupacji nieprzyjacielskiego terenu, na podstawie przepisów IV Konwencji haskiej (z 18 października 1907), zdobywca terenu wprowadza władzę wojskową w postaci komendantury wojennej, której mogą podlegać lokalne władze cywilne. Komendant wojenny był zobowiązany zarządzać podległym sobie obszarem i znajdującymi się na nim ludźmi (także cywilami) zgodnie z Działem III regulaminu praw i zwyczajów wojny lądowej. Głównym jego zadaniem było zaprowadzenie ładu i porządku na bezpośrednim zapleczu frontu[1]. Do obowiązków komendanta należało zapewnienie bezpieczeństwa ogólnego, sprawnej komunikacji i łączności, zwalczanie szpiegostwa, dywersji i sabotażu. Miał pomagać w zaopatrzeniu ludności w żywność, opał i środki sanitarne oraz w organizowaniu administracji cywilnej (której pozostawał zwierzchnikiem).

Pierwsza siedziba główna komendantury mieściła się przy Małopolskiej 15, a ostatecznie została ulokowana w gmachu obecnego Urzędu Miasta.

Radziecki Komendant Wojenny Szczecina formalnie objął swoje obowiązki 26 kwietnia 1945. Był nim oficer Armii Radzieckiej, płk. Aleksander Fiedotow. Dowodził on rejonami, których komendy znajdowały się:

  1. ulica Stanisława Dubois 8/9
  2. ulica Piotra Skargi 19
  3. ulica Kaszubska 33
  4. ulica Kołłątaja 15[2]
  5. Pogodno było obszarem zamkniętym i brak danych o siedzibie komendanta rejonowego[3].

Władza komendanta wojennego Szczecina nie obejmowała całego terytorium tzw. Wielkiego Szczecina, ponieważ zarówno na północy, w Policach i na południu, w Dąbiu, Podjuchach i Zdrojach, działali niezależni komendanci wojenni. Podobnie przedstawiała się sytuacja portu szczecińskiego, który ze względu na swą specyfikę i znaczenie został wydzielony z ogólnych struktur wojskowych[4].

1 lipca 1945 Kwatera Główna Radzieckich Władz Okupacyjnych w Berlinie powiadomiła prezydenta Piotra Zarembę od decyzji ostatecznego przekazania miasta władzom polskim[5]. Przekazywanie władzy polskim organom administracji wojskowej i cywilnej miało szczególne nasilenie w okresie od 5 lipca do 9 lipca 1945:

  • 5 lipca 1945 o godz. 18.00 w ówczesnej siedzibie radzieckiego Komendanta Wojennego Szczecina (dzisiaj Urząd Miasta), nastąpiło oficjalne przekazanie władzy administracyjnej w cywilne ręce polskie. Płk. A. Fiedotow formalnie przestał pełnić swoje funkcje - radziecka komendantura wojenna jakoby przestała zarządzać Szczecinem, ale faktycznie władze polskie nie były w pełni suwerenne[6]..
  • Z 6 lipca na 7 lipca 1945 płk. A. Fiedotow miał przekazać władzę wojskową w Szczecinie Wojsku Polskiemu[7], jednak Piotr Zaremba w swoich zapiskach z 7 lipca stwierdza, że „to jeszcze nie nastąpiło” i przesuwa ten moment na 8 lipca.
  • Nie później niż 8 lipca 1945 dowódcą garnizonu wojsk radzieckich w Szczecinie został mianowany ppłk. Lebiediew[8].
  • 8 lipca 1945 do Szczecina wkroczyły oddziały 16 Brygady Pancernej[9].

Pierwszym dowódcą polskiego garnizonu (nazywany był też pierwszym polskim komendantem wojennym Szczecina) był Wsiewołod Jakowlewicz Gorczakow[10][11] (mniej prawdopodobne, że mjr Adam Gorczakow)[12][13] Od 28 kwietnia 1945 był on zastępcą dowódcy ds. liniowych 16 Dnowsko-Łużyckiej Brygady Pancernej, której pododdziały zaczęły wchodzić do Szczecina około 8 lipca 1945[14].

Na podstawie wspomnień Piotra Zaremby przyjmuje się, że pierwsze polskie wojska znalazły się w Szczecinie 8 lipca 1945, i były to pododdziały 16 brygady pancernej[15]. Być może jednak trzon tej wyczerpanej walkami jednostki (po walkach operacji praskiej brygada utraciła ok. 66% stanów i w maju liczyła ok. 400 żołnierzy) znalazł się w Szczecinie dopiero 14 lipca 1945). W Szczecinie brygada odpoczywała i uzupełniała siły (rozkazem z września 1945 miała liczyć ponad 680 żołnierzy „czasu pokoju”) - stała się zaczątkiem polskiego garnizonu w Szczecinie[16].

Ocena okupacji radzieckiej

Artykuły Konwencji Haskiej wyraźnie stwierdzały i stwierdzają, że okupant nie ma prawa dopuszczać do rabunków i niszczenia oraz wywożenia mienia (mienia ludności, urządzeń przemysłowych itp.), a wszelkie rekwizycje powinny być przeprowadzane na rozkaz dowództwa i za odpowiednim pokwitowaniem. Art. 55 Konwencji podkreśla, że Państwo okupujące uważać się będzie jedynie za administratora i użytkownika gmachów publicznych, nieruchomości, lasów i rolnych gospodarstw, należących do państwa nieprzyjacielskiego, a znajdujących się w kraju okupowanym. Państwo to powinno ochraniać wartość tych majątków i rządzić nimi zgodnie z zasadami użytkowania. Niestety, dostępne źródła jednoznacznie stwierdzają, że radziecka komendantura wojenna zasad tych nie przestrzegała i większość z nich została złamana. Naruszano prawa ludności cywilnej, planowo wywożono do ZSRR majątek komunalny, prywatny i urządzenia przemysłowe, wiele przy tym niszcząc. Typowe było też bezprawnie darmowe korzystanie, nawet po przejęciu terenów przez administrację polską, z dostaw prądu, wody i gazu. Władze radzieckie nie zlikwidowały także przejawów bandytyzmu i złodziejstwa ze strony oficerów i żołnierzy wojsk okupacyjnych. Wbrew oficjalnej propagandzie tamtego okresu administracja radziecka nie była też przyjazna wobec Polaków i ich administracji. Ponadto „radzieccy” nie wykonywali postanowień konferencji międzynarodowych i opóźniali przekazanie wielu kluczowych obszarów w ręce polskie. To dotyczyło m.in. Polic, ujścia Odry ze Świnoujściem oraz portu w Szczecinie, który w rekach radzieckich pozostawał do maja 1954[17], a dopiero 11 stycznia 1955 oddano Polsce obszar strefy wolnocłowej[18].

Przypisy

  1. ↑ Białecki, Tadeusz. Pierwsze lata polskiego Szczecina (1949 – 1949). W: Dzieje Szczecina - 1945-1990. T.4. Red. Tadeusz Białecki, Zygmunt Silski. Szczecin: Wyd. 13 Muz, 1998. ISBN 83-908898. s. 52.
  2. ↑ Ogłoszenie niemieckiego Zarządu Miejskiego Szczecina w „Freises Deutchland”, biuletyn niemieckiego Zarządu Miasta z 12 maja 1945r. W: Zaremba, Piotr. Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1977. s. 110
  3. ↑ Cyt.: Dzielnica Pogodno, gdzie w willach mieściła się kwatera marsz. Konstantego Rokossowskiego oraz zamieszkiwała kadra i żołnierze, stanowiła rejon IV. Wyraźnie odcinał się on od pozostałych, gdyż odgrodzono go szlabanami i stały tu posterunki wartownicze. W: Techman, Ryszard. Armia radziecka w gospodarce morskiej Pomorza Zachodniego w latach 1945 – 1956. [online]. Poznań: 2003. s. 103 – 177. [Przeglądany10 kwietnia 2013]. Dostępny w: Centrum Dialogu PRZEŁOMY. Armia radziecka w gospodarce morskiej Szczecina. Załącznik – plik pdf: http://www.przelomy.muzeum.szczecin.pl/attachments/187_III.pdf.
  4. ↑ tamże.
  5. ↑ Białecki, Tadeusz. Pierwsze lata polskiego Szczecina (1949 – 1949). poz. cyt. s. 57.
  6. ↑ Zaremba, Piotr. Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1977. s. 66.
  7. ↑ Encyklopedia Szczecina. T.1. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000. ISBN 83-87341-45-2. s. 455.
  8. ↑ Zaremba, Piotr. Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950. dz. cyt. s. 67.
  9. ↑ Białecki, Tadeusz. Pierwsze lata polskiego Szczecina (1949 – 1949). poz. cyt. s. 57.
  10. ↑ Karbowski, Andrzej. Pierwszy komendant. „Kurier Szczeciński – Kultura”. 5 lipca 2012. s. 2.
  11. ↑ Wikipedia: ppłk Wsiewołod Gorczakow (Гoрчаков). Tu zdjęcie Gorczakowa.
  12. ↑ ...jak podano m.in. w Encyklopedii Szczecina – patrz: Encyklopedia Szczecina. T.1. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000. ISBN 83-87341-45-2. s. 455.
  13. ↑ Ten oczywisty błąd rzeczowy poprawiono w drugim, jednotomowym wydaniu tej encyklopedii – patrz Encyklopedia Szczecina. Wydanie jubileuszowe z okazji 70-lecia polskiego Szczecina [Wydanie II]. Szczecin: Szczecińskie Towarzystwo Kultury, 2015. ISBN 978-83-942725-0-0. s. 282.
  14. ↑ P. Zaremba zanotował 8.07, że wieczorem zjadł obiad z mjr Gorczakowem i jego oficerami „daleko za miastem”. 9 lipca zanotował: Całe przedpołudnie objazd miasta i urzędów z nowym komendantem wojennym, oficerem polskim w rosyjskim mundurze i polską rogatywką. „Książę Gorczakow – major Virtuti Militari, urodzony w Gdańsku z polskiej matki[...]", a w przypisach: Mjr A. Gorczakow, pierwszy polski komendant wojskowy Szczecina. Dobrze mówił po polsku[...]. W: Zaremba, Piotr. Wspomnienia prezydenta Szczecina 1945-1950. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1977. s. 67-68
  15. ↑ Białecki, Tadeusz. Pierwsze lata polskiego Szczecina (1949 – 1949). poz. cyt. s. 57.
  16. ↑ Wikipedia: Początków śladów polskiego garnizonu należy doszukiwać się wraz z wejściem do Szczecina pododdziałów 16 Brygady Pancernej. Nastąpiło to 14 lipca 1945. W: Garnizon Szczecin
  17. ↑ Hutnikiewicz, Alina. Polskie Pomorze Zachodnie. W: Pomorze Zachodnie przez Wieki. Red. Piskorski, Jan, M. Szczecin: Wyd. Zamek Książąt Pomorskich, 1999. ISBN 83-910291-0-7. s. 369 – 378
  18. ↑ Techman, Ryszard. Armia radziecka w gospodarce morskiej Pomorza Zachodniego... dz. cyt.


Bibliografia

  • Encyklopedia Szczecina. T.1. Red. Tadeusz Białecki. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, 2000. ISBN 83-87341-45-2. s. 455.
  • Białecki, Tadeusz. Pierwsze lata polskiego Szczecina (1949 – 1949). W: Dzieje Szczecina - 1945-1990. T.4. Red. Tadeusz Białecki, Zygmunt Silski. Szczecin: Wyd. 13 Muz, 1998. ISBN 83-908898. s. 52 - 58.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



Autor opracowania: Wojciech Banaszak


Źródło: „https://pomeranica.pl/wiki/index.php?title=Komendant_Wojenny_Szczecina_(1945)&oldid=247392”