Roman Merzowicz

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Roman Mirza Merzowicz
artysta malarz, pedagog
brak zdjecia
Data urodzenia 31 lipca 1888
Miejsce urodzenia Turka (obwód lwowski)
Data śmierci 14 lutego 1946
Miejsce śmierci Wałcz
Miejsce spoczynku Stary cmentarz komunalny w Wałczu

al. Zdobywców Wału Pomorskiego

Pseudonim Gruzin


Roman Mirza Merzowicz (1888–1946), artysta malarz, pedagog.

Życiorys

Lata młodości i nauki

Urodził się 31 lipca 1888 roku w miejscowości Turka (powiat lwowski). Niektóre źródła podają jako miejsce urodzenia: Komarno, inne: Turek, właściwa nazwa miejscowości: Turka nad Stryjem, obwód lwowski (tak też na krzyżu nagrobnym w Wałczu). Jego rodzicami byli: Aleksander (właściciel ziemski) i Józefa z d. Abrahamowicz. Pochodził ze szlacheckiej rodziny ormiańskiej. Przydomek Mirza podobno oznaczał przynależność do ormiańskiego rodu książęcego. Po ukończeniu niższej szkoły realnej w latach 1904-1906 pobierał nauki w Lwowskiej Szkole Przemysłowej (wydział malarstwa dekoracyjnego) we Lwowie, a następnie studiował (z przerwami) w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych w latach 1906-1917. Malarstwa uczył się w pracowniach: Teodora Axentowicza (1906/1907, 1913/1914, 1916/1917), Stanisława Dębickiego (1911/1912) i Jacka Malczewskiego (1912/1913,1913/1914, 1915/1916).

Autoportret, ok. 1915 r.
Fot. obrazu, Książnica Pomorska w Szczecinie

Służba w Legionach Polskich

R. Merzowicz jako legionista.
Fot. autoportretu, Książnica Pomorska w Szczecinie

W 1914 r. wstąpił do Legionów. Służył jako szeregowy w IV baonie 1. Pułku Piechoty Legionów Polskich, inne źródła podają 2. Pułk Piechoty[1]. Potem został przeniesiony do 5. Pułku Piechoty I Brygady Legionów Polskich. Uczestniczył w walkach na froncie litewsko-ukraińskim. Był czterokrotnie ranny. Ze względu na stan zdrowia trafił do szpitala w Wiedniu (Szpital Garnizonowy nr 1 w filii przy Lazarethgasse)[2]. Powrócił na studia. Następnie wykazany w 6. Pułku Piechoty III Brygady LP, a w 1917 r. odnotowany jako sierżant w Oddziale Sztabowym Komendy Legionów Polskich. Według Dziennika Rozkazów Wojskowych (11 listopada 1918 r.) ze stopnia sierżanta mianowany podporucznikiem prowiantowym. Podczas wojny uczestniczył w wystawach sztuki legionowej. Brał udział w bitwie warszawskiej w 1920 roku. Dostał się do niewoli bolszewickiej, skąd udało mu się uciec. Zdemobilizowany (na własną prośbę) w stopniu porucznika w 1922 r. Rozkazem nr 10 Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII (Toruń, 2 marca 1929 r.) odznaczony Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921.

Okres międzywojenny

Po odzyskaniu niepodległości okresowo gospodarzył we własnym folwarczku w miejscowości Dunajki, kontynuując pracę twórczą[3]. Później pracował jako nauczyciel w szkołach średnich (w 1924 r. w Gimnazjum Matematyczno-Przyrodniczym w Grudziądzu, w roku 1925/26 w Liceum Żeńskim w Katowicach). Osiadł w Grudziądzu, gdzie od września 1926 roku razem z Konstantym Zacharkiewiczem prowadził otwarte kursy rysunku i malarstwa. W 1929 roku zajmował stanowisko profesora rysunków w Korpusie Kadetów nr 3 w Rawiczu[4].

W końcu 1929 r. na skutek kłopotów ze zdrowiem na stałe zamieszkał w Zakopanem (początkowo w wilii „Kmicic”, potem w Domu Zdrowia Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych „Warszawianka”, następnie w willi „Irusia”, a w ostatnim okresie w pensjonacie „Pan Tadeusz”). W Zakopanem poznał Marię Orłowską (1892–1972), działaczkę niepodległościową, członkinię POW, animatorkę kultury, z którą zawarł (ok. 1931 roku?) związek małżeński. W okresie międzywojennym był członkiem Związku Oficerów Rezerwy, Związku Inwalidów Wojennych, Związku Strzeleckiego.

Autoportret, ok. 1925 r.
Fot. obrazu, Książnica Pomorska w Szczecinie
Portret żony Marii Merzowiczowej, ok. 1931 r.
Książnica Pomorska w Szczecinie

Okres II wojny światowej

Podczas II wojny światowej Merzowiczowie mieszkali w Zakopanem. Roman Merzowicz brał udział w konspiracji (przyjął pseudonim Gruzin). Został aresztowany przez Gestapo w 1940 r. za nielegalną działalność i posiadanie radia. Dokonano także rekwizycji jego obrazów i ruchomości. Latem 1944 roku wziął udział w jedynej jawnej wystawie, którą w ramach łagodzenia kursu pozwoliły zorganizować władze Generalnego Gubernatorstwa w Zakopanem[5]. W ekspozycji, która trwała w dniach 2-16 lipca 1944 r. wzięło udział 14 malarzy (oprócz R. Merzowicza uczestniczyli: Stanisław Barabasz, Wiktor Berg, Stanisław Gałek, Stanisław Kamocki, Karol Kłosowski, Tadeusz Koniewicz, Tadeusz Kurek, Zofia Lipińska, Zenon Pokrywczyński, Mieczysław Szopiński, Ziemowit Szuman, Franciszek Wójcik) oraz rzeźbiarz Eugeniusz Żarkowski. Według zachowanego katalogu Roman Merzowicz zaprezentował na niej 7 obrazów[6]. Recenzję z wystawy opublikował „Nowy Głos Lubelski”[7].

Legitymacja członkowska Związku Polskich Artystów Plastyków w Krakowie. Zdjęcie z archiwum prywatnego rodziny Orłowskich

Okres powojenny

Podanie o pracę R. Merzowicza. Koszalin 30.07.1945 r., Archiwum Państwowe w Koszalinie. Oddział w Szczecinku

Po wojnie w 1945 roku zanotowany jako członek Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków (ZZPAP) w Zakopanem. Dzięki rekomendacji Stanisława Jarockiego (1887-1966), scenografa, wówczas pracownika Wydziału Kultury i Sztuki UW w Szczecinie, Roman Merzowicz został zatrudniony od 1 sierpnia 1945 r. jako obwodowy referent kultury i sztuki w Wałczu przy Pełnomocniku Rządu R.P. na Obwód Wałcz (w innych dokumentach pojawia się funkcja: Kierownik Referatu Kultury i Sztuki Starostwa Powiatowego w Wałczu). Kontynuował pracę twórczą, m.in. malując ścienne dekoracje w Domu Ludowym w Sypniewie[8].

Karta personalna Romana Merzowicza, Archiwum Państwowe w Koszalinie. Oddział w Szczecinku

Roman Mirza Merzowicz zmarł w Wałczu 14 lutego 1946 r. Został pochowany na cmentarzu przy alei Zdobywców Wału Pomorskiego [9]. Jest wspominany w panteonie wybitnych mieszkańców miasta, czasem mylnie jako urodzony w tym mieście[10].

Autoportret, ok. 1945 r.
Fot. obrazu, Książnica Pomorska w Szczecinie

Twórczość

Grób Romana Merzowicza na cmentarzu w Wałczu.
Fot. Marlena Jakubczyk

Zajmował się głównie malarstwem olejnym i akwarelą. Już jako student ASP w Krakowie otrzymywał wyróżnienia i pochwały za swe prace. W niepodległej Polsce corocznie wyjeżdżał na plenery w różne regiony Polski. Tworzył pejzaże (przedstawiające Tatry, Pomorze i Kurpie, Krzemieniec i okolice) oraz portrety, m.in. był twórcą wielu portretów legionistów, górali oraz autoportretów.

W sporządzonym przez żonę wykazie obrazów (spis liczący łącznie 227 prac znajduje się w zasobach Sekcji Rękopisów w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie; przy niektórych jest informacja o ówczesnych właścicielach prac; ponadto dokumentacja zawiera 41 czarno-białych fotografii obrazów) pojawiają się też pejzaże dalmatyńskie (ok.1931 r.). W zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu znajduje się obraz Romana Merzowicza zatytułowany "Ranni legioniści w bitwie pod Lwowem w 1918". Wiele obrazów poświęcił tematyce zakopiańskiej, m.in. obraz „Stary kościół w Zakopanem” (1931 r.), przedstawiający górali w zakopiańskich strojach idących na mszę do drewnianego kościoła pw. Matki Bożej Częstochowskiej (tzw. "starego") w Zakopanem przy ulicy Kościeliskiej.

Swoją twórczość prezentował zarówno na wystawach zbiorowych, jak i indywidualnych. W 1939 roku przez krótki czas mieszkał (jak wynika z dokumentów rodzinnych) z żoną w Krzemieńcu (ul. Zaułek Bessera). Przypuszczalnie był to Wakacyjny Kurs Rysunku, związany z trzymiesięcznym stypendium udzielanym niezamożnym artystom przez Zjednoczenie Organizacji Społecznych (ZOS) w porozumieniu ze Związkiem Polskich Artystów Plastyków[11].

Z inicjatywą organizowania Wakacyjnych Kursów Rysunku w Krzemieńcu i fundowania stypendiów wystąpiło grono pedagogiczne Liceum Krzemienieckiego, a organizacją działalności stypendialnej oraz opieką nad stypendystami zajmował się z ramienia ZOS Stanisław Sheybal (1891-1976), artysta fotografik, nauczyciel Liceum, animator życia artystycznego w Krzemieńcu w latach 1927-1939, red. naczelny pisma „Życie Krzemienieckie”. Śladem kontaktów z S. Sheybalem jest notka w spisie obrazów (znajdującym się w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie), że jedna z akwarel autorstwa Merzowicza znalazła się w zbiorach profesora (obraz w spisie pod nr 124, cyt. „Cyrla akw. ma p. Sheybal, Krzemieniec”). Według tego spisu, w Krzemieńcu powstało piętnaście obrazów. Praca „Dworek w Krzemieńcu” obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu. Jeden z krzemienieckich obrazów R. Merzowicza pokazano na wystawie „Kolonia artystyczna w Krzemieńcu”, Kazimierz Dolny, 11 lipca15 września 2010 r.[12] Obrazy Romana Merzowicza znajdują się w zbiorach muzeów oraz zbiorach prywatnych. Dwa portrety Marii Merzowiczowej obecnie w zasobach Sekcji Zbiorów Ikonograficznych Książnicy Pomorskiej w Szczecinie. Wystawy pośmiertne: Zakopane (1953), Szczecin (1962), zorganizowane zostały z inicjatywy żony. Afisze tych wystaw i częściowa dokumentacja pracy artystycznej R. Merzowicza znajduje się w archiwaliach rodziny Merzowiczów w zasobach Sekcji Rękopisów Książnicy Pomorskiej w Szczecinie.

Wystawy

Indywidualne

  • 1923 - Warszawa (Salon Czesława Garlińskiego);
  • 1953 - Zakopane (Gmach Prezydium MRN), przeniesiona następnie do Szczecina, Koszalina, Słupska i Wałcza[13];
  • 1962 - Szczecin (Klub "13 Muz"),(czerwiec-lipiec)

Udział w wystawach zbiorowych

  • 1916 – Kraków (wystawa dzieł sztuki „Legiony Polskie”);
  • 1923 – Lwów (Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych - wystawa prac artysty malarza Mariana Strońskiego i Romana Merzowicza;
  • 1925 – Grudziądz (wystawa prac autorów pomorskich);
  • 1926 – Katowice;
  • 1932 – Kraków (wystawa prac Adama Bunscha, Wandy Chełmońskiej i Romana Merzowicza);
  • 1934 - Lwów (Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych - wystawa wiosenna), Zakopane;
  • 1936 – Zakopane;
  • 1937- Lwów (Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych), wystawa prac Adama Bunscha, Feliksa Lachowicza. Władysława Lama, Romana Merzowicza;
  • 1938 – Zakopane;
  • 1944 – Zakopane (2-16 lipca 1944 r.);
  • 2002 - Warszawa ("Henryk Jan Józefski. Polityk, artysta malarz", Muzeum Niepodległości, 18.09.-31.12.);
  • 2010 – Kazimierz Dolny (Galeria Letnia, wystawa „Kolonia artystyczna w Krzemieńcu”).

Nagrody, odznaczenia

Wzmianka pochwalna na wystawie uczniów ASP, 1912 r.[14]; Medal brązowy i nagroda pieniężna za prace na wystawie studentów ASP, 1914[15]; Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921[16].

Przypisy

  1. 2 Pułk Piechoty Legionów. W: Unionpedia [online]. Dostęp 28.08.2020.
  2. Lista chorych, rannych, zabitych i zaginionych legionistów do kwietnia 1915 roku. W: Wojskowe Biuro Historyczne [online]. Dostęp 28.08.2020.
  3. List do Waleriana Krycińskiego (1852-1929), nauczyciela malarstwa.
  4. 14. Rawickie Mosty Sztuki. W: calameo [online]. Dostęp 28.08.2020.
  5. Krzysztof Woźniakowski, W kręgu jawnego piśmiennictwa literackiego Generalnego Gubernatorstwa (1939-1945), Kraków 1997, s. 27. Autor podał mylną datę otwarcia wystawy.
  6. Kunstausstellung polnischer Maler in Zakopane = Wystawa polskich malarzy w Zakopanem. W: Małopolska Biblioteka Cyfrowa [online]. Dostęp 28.08.2020.
  7. Tamarski, Wystawa malarzy polskich w Zakopanem. „Nowy Głos Lubelski” 1944 (R.V), nr 157, s.3. W: Biblioteka Cyfrowa UMCS [online]. Dostęp 28.08.2020.
  8. AP Szczecin, UWS, sygn. 4961. Sprawozdanie Pełnomocnika RP na Okręg Pomorza Zachodniego Wydziału Kultury i Sztuki za czas 1.8.1945-31.8.1945, cyt. za: Pionierskie lata kultury: materiały z sesji popularnonaukowej odbytej w Szczecinie 13 V i 28 X 1985. Oprac. K. Kozłowski. Szczecin 1986, s. 91.
  9. Marlena Jakubczyk, Roman Merzowicz Mirza. W: Muzeum Ziemi Wałeckiej [online]. Dostęp 28.08.2020.
  10. Zapal świeczkę. „Super Pojezierze”. Weekendowe wydanie „Pojezierza Wałeckiego” 2014 nr 9 (31 października), s. 10 [online]. Dostęp 28.08.2020.
  11. Stanisław Sheybal, Wspomnienia 1891-1970. Kraków 1984, s.265, 267.
  12. Kolonia artystyczna w Krzemieńcu. W: W Kazimierzu Dolnym. pl [online]. Dostęp 28.08.2020.
  13. Informacje o wystawie: „Tygodnik Demokratyczny” 1953 (25.07.), „Tygodnik Powszechny” 1953 nr 10, „Ilustrowany Kurier Polski” 1953 16.07.), „Echo krakowskie” 1953 (z 11.04.), „Dziennik Łódzki” 1953 (26.03.), „Kurier Szczeciński” 1953 (5-6.07.)
  14. Akta Romana Merzowicza w Archiwum ASP w Krakowie
  15. Tamże
  16. Rozkaz nr 10 Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII, Toruń, 2.03.1929 r.


Bibliografia

  1. Archiwum Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.
  2. Archiwum Państwowe Koszalin, Oddział w Szczecinku. Zespół nr 161. Starostwo Powiatowe w Wałczu z lat 1945-1950. Akta personalne pracowników urzędów administracyjnych powiatu wałeckiego. Akta osobowe M.N.O. sygn. 96, s. 331-338.
  3. Archiwum Państwowe w Szczecinie, Oddział w Międzyzdrojach. Zespół nr 65/356. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie, sygn. II/4247, Mirza Merzowicz Roman.
  4. Archiwum rodzinne Merzowiczów. Sekcja Rękopisów Książnicy Pomorskiej w Szczecinie.
  5. Bal Irena. Merzowicz (Mirza) Roman. W: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy. Pod red. Janusza Derwojeda. T. 5. Warszawa 1993, s. 494.
  6. Merzowicz-Mirza Roman. W: Blisko Polski.pl [online]. Dostęp 18.05.2020.
  7. Marlena Jakubczyk, Roman Merzowicz Mirza. W: Muzeum Ziemi Wałeckiej [online]. Dostęp 28.08.2020.
  8. Tamarski, Wystawa malarzy polskich w Zakopanem. „Nowy Głos Lubelski” 1944 (R.V), nr 157, s.3. W: Biblioteka Cyfrowa UMCS [online]. Dostęp 28.08.2020.
  9. Wacława Milewska, Maria Zientara. Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy, 1914-1918. Wydawnictwo Arkady 1999.
  10. Materiały do dziejów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 1895-1939. Oprac. Józef E. Dutkiewicz, Jadwiga Jeleniewska-Ślesińska, Władysław Ślesiński, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, s. 343-344.
  11. List Romana Merzowicza do Waleriana Krycińskiego (z 6 kwietnia 1923 r.). W: Polona [online]. Dostęp 18.08.2020, tu także katalog wystawy.
  12. Roman Merzowicz-Mirza. W: Wikipedia [online]. Dostęp 18.05.2020.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Cecylia Judek