Historia Chojny

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Chojna (dawniej Königsberg in der Neumark) — miasto w powiecie gryfińskim.

Chojna usytuowana jest w południowej części województwa zachodniopomorskiego przy skrzyżowaniu szlaków wiodących ze środkowych Niemiec (Magdeburg) na Pomorze oraz z Wielkopolski do Meklemburgii. Miasto oblewają dwie rzeki – Rurzyca i Sarbica.

Historia

Geneza i rozwój miasta w średniowieczu

Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z 1244 roku. Książę pomorski Barnim I nadał wówczas templariuszom z Rurki wieś Nawodną - południową granicę donacji określono jako usque in Konigkesberge. O początkach miasta wiadomo niewiele, ponieważ nie zachował się akt lokacyjny. Edward Rymar na podstawie analizy materiału źródłowego przedstawił solidnie uargumentowaną hipotezę, wedle której miasto mogło zostać zorganizowane na prawie magdeburskim w latach 30. XIII wieku przez Barnima I, a koloniści, którzy je zasiedlili, pochodzili najpewniej z Prenzlau i ze Stendala. Problem ten nie został jednak do tej pory jednoznacznie rozstrzygnięty.

W niewyjaśnionych dotychczas okolicznościach ziemię chojeńską nabył biskup brandenburski. W latach 1267/1270 przejęli ją od niego - na zasadzie wymiany - margrabiowie brandenburscy, potwierdzając Chojnie jednocześnie prawa miejskie. W ciągu XIII i XIV wieku miasto prężnie się rozwijało. Powstała wówczas parafia, nad którą patronat objęli w 1282 roku templariusze z pobliskiej Rurki; budowane były obwarowania miejskie, zespoły szpitalno-kościelne oraz dom kupca (Cophuse), który z czasem stał się siedzibą rady miejskiej. W drugiej połowie XIV wieku miasto zostało określone jako die hoge feste. W 1290 roku margrabiowe ufundowali w Chojnie klasztor augustianów. Miasto rozwijało się, posiadając duże zaplecze gospodarcze oraz intelektualne. Kupcy chojeńscy uprawiali handel zbożem, skórami i wełną. W XIV wieku odbywały się w mieście trzy doroczne jarmarki oraz dwa cotygodniowe targi. Towary spławiano Rurzycą i Odrą do Szczecina. Część ludności trudniła się rolnictwem. Istniały także cechy rzemieślnicze sukienników, krawców, szewców, rogowników, tkaczy, kowali, płócienników oraz związane z przetwórstwem spożywczym. Rozwoju tego nie zmąciły zatargi i wojny, w których Chojna brała udział. Miasto uczestniczyło aktywnie w wojnie północnej prowadzonej przez margrabiego Waldemara. Na podstawie źródeł historycznych z lat 13161317 można stwierdzić, że zaangażowanie ośrodka w sprawy państwowe było tak duże, że można go uznać nie tylko za główne miasto Nowej Marchii, ale niemalże za stolicę Brandenburgii.

W 1348 roku, w czasie wystąpienia tzw. Pseudo-Waldemara, po stronie którego Chojna pierwotnie się opowiedziała, mieszczanie zburzyli zamek margrabiów. Niedługo potem zmieniono jednak front — Chojna stała się ostoją walk prawowitych władców Brandenburgii z Samozwańcem, uzyskując w ten sposób rozmaite przywileje. Niektóre zniszczenia, którym ulegało miasto, stymulowały wręcz jego dalszy rozwój. Było tak w przypadku oblężenia miasta przez wojska księcia szczecińskiego Kazimierza III, do którego doszło w 1372 roku. Dokonane wówczas przez wojska pomorskie zniszczenia były dla mieszczan chojeńskich bodźcem do modernizacji i budowy nowych obwarowań. W latach 1402-1454 miasto — podobnie jak cała Nowa Marchia — znalazła się pod zarządem zakonu krzyżackiego. W przeciwieństwie do innych miast, Chojnie udało się ochronić swój stan posiadania, opierając się uskutecznianemu przez Krzyżaków wykupowi młynów. Okres ten uznać można zresztą za szczytowy moment rozwoju ośrodka. Wyrazem tego niech będą zachowane do dziś zabytki gotyku ceglanego. Za symbol wysokich ambicji i bogactwa chojeńskich mieszczan uznać należy przede wszystkim kościół Mariacki, budowany etapami od końca XIV wieku do połowy XV. Świątynia ta nie ustępuje w niczym budowlom wznoszonym w bogatych miastach hanzeatyckich — i to nie tylko dzięki kubaturze, ale przede wszystkim dzięki bogactwu zastosowanej przy jej budowie detali architektonicznych. Okazałą budowlą reprezentacyjną stał się również ratusz, który w ciągu XV wieku został rozbudowany oraz zaopatrzony w bogato dekorowane szczyty. O znaczeniu politycznym Chojny świadczą odbywające się w niej zjazdy posłów w czasie wojen prowadzonych przez Brandenburgię. W owym czasie pielgrzymowano również do chojeńskiego klasztoru augustianów, w którym znajdował się cudowny obraz Maria Miraculosa.

Reformacja i wojna trzydziestoletnia

Od połowy XV wieku miasto zaczęło tracić powoli na znaczeniu. W 1535 roku – gdy umarł elektor Joachim I — Brandenburgia została podzielona. Nową Marchię otrzymał jego młodszy syn Jan z Kostrzyna. Datę tę można uznać za koniec nowomarchijskiego średniowiecza. Margrabia Jan, który początkowo wybrał Chojnę na główne miasto księstwa i odebrał w niej hołd stanów krajowych w 1536 roku, ostatecznie urządził stolicę w Kostrzynie. Osłabienie gospodarcze miasta nastąpiło wskutek zachodzących w całej Europie przeobrażeń związanych z rozwojem systemu folwarczno-pańszczyźnianego. Poza tym, wpływ na regresję miał zapewne też proces koncentracji posiadłości ziemskich w ręku elektora brandenburskiego, który realizowany był poprzez przymusowy wykup dóbr. Zaprowadzenie w Chojnie reformacji doprowadziło do konfiskaty dóbr kościelnych i objęcia patronatu nad parafią przez margrabiego Jana. W 1539 roku zlikwidowano w Chojnie klasztor augustianów. Wydaje się, że reformacja przyniosła ze sobą nie tylko zmianę wyznania, ale i pewną zmianę mentalności. W ciągu XVI i XVII wieku niszczono w Chojnie wszelkie relikty katolicyzmu, włączając w to wyposażenie świątyń — ołtarze, malowidła, rzeźby. Z drugiej jednak strony, można przypuszczać, że owa zmiana mentalności przyczyniła się znacznie do rozwoju oświaty. Ogromne zniszczenia, zarówno w substancji miejskiej, jak i w gospodarce, przyniosła Chojnie wojna trzydziestoletnia. Była ona również przyczyną dużego spadku zaludnienia — szacuje się że ludność Nowej Marchii zmniejszyła się wtedy o około 50%. Przez miasto przeciągały w tym czasie wojska szwedzkie oraz cesarskie. Chojna niszczona była również przez kontrybucje, wysokie podatki oraz epidemie. Osiemnastowieczny kronikarz chojeński Augustin Kehrberg, powołując się na wspomnienia swych przodków, zanotował, że był to czas rozboju i straszliwego głodu. Kolejne zniszczenia przyniosła miastu wojna polsko-szwedzka.

Chojna w XVIII–XX wieku

Pod koniec XVII i w pierwszej połowie XVIII wieku miasto zaczęło dźwigać się ze zniszczeń wojennych, jednak do dawnej świetności nigdy już nie wróciło. W latach 16701715 przeprowadzono szereg remontów w kościele Mariackim — wybudowano nowy hełm wieży, wyremontowano konstrukcję dachu nad korpusem nawowym, pobielono wnętrza, wybudowano nowy ołtarz, ambonę oraz organy. W 1711 roku przebudowano ratusz. W 1704 roku wybrukowano ulice, a w 1714 roku także rynek. Ożywiło się wtedy również życie gospodarcze. W 1706 roku w Chojnie działała apteka, drukarnia oraz 30 cechów rzemieślniczych, reprezentowanych również przez rzemiosła artystyczne. Kupcy chojeńscy prowadzili dalekosiężny handel towarami spożywczymi, a także m.in. żelazem, skórą, lnem i suknem. Warto dodać, że w pierwszych trzech dekadach XVIII wieku chojnianin Augustin Kehrberg dokonał obszernego opisu miasta oraz jego historii. Warto również zaznaczyć, że mimo wszystko Chojna pozostawała nadal wiodącym miastem w północno-zachodniej części Nowej Marchii.

W drugiej połowie XVIII wieku życie gospodarcze miasta zostało znów zahamowane wskutek wojny siedmioletniej. Nieco później sytuacja uległa nieznacznej poprawie dzięki industrializacji miasta — w mieście powstała manufaktura wyrobów bawełnianych oraz rozwijał się przemysł skórzany. O rozwoju ośrodka świadczą również statystyki — w ciągu drugiej połowy XVIII wieku liczebność mieszczan zwiększyła się o ponad 50%. Identyczny wzrost zanotowano również w budownictwie mieszkaniowym.

Na początku XIX wieku kolejną regresję przyniosły wojny napoleońskie i związane z tym stacjonowanie w Chojnie wojsk francuskich, a także nałożone na miasto kontrybucje. Po tych wydarzeniach znów rozpoczął się powolny rozwój miasta. W latach 20. zadbano o drogi, obsadzając je drzewami, przy ulicach montowano latarnie. W kolejnych latach szczególnie rozwinęło się rolnictwo, w tym uprawa tytoniu. W latach 70. doprowadzono do Chojny linię kolejową SzczecinKostrzyn. Lżejsze towary transportowano jednak nadal, tak jak w średniowieczu, Rurzycą. Liczebność ludności wzrosła w latach 1800–1911 niemal dwukrotnie: z 3163 do 6123. O stabilizacji gospodarczej miasta świadczyć może też wzniesienie nowej neogotyckiej wieży przy kościele Mariackim — była to wówczas najwyższa wieża Nowej Marchii, a udział w jej projektowaniu miał ostatni z wielkich pruskich architektów XIX wieku Friedrich August Stüler. W tym samym czasie wzniesiono w farze nowy neogotycki ołtarz, który również zaprojektował wspomniany architekt.

W pierwszej połowie XX wieku miasto znowu odnotowało duże straty ludności w związku z I wojną światową. W czasach powojennych zaś, w związku z kryzysem zapanował wielki głód. Chojna w okresie międzywojennym jawi się jako małe senne prowincjonalne miasteczko. Miasto zasłynęło jednak w tym czasie atrakcjami związanymi ze sportem. Wybudowano m.in. lotnisko szybowcowe oraz basen sportowy. Powstawały również nowe szkoły. Krótko przed drugą wojną światową zbudowano lotnisko wojskowe.

W czasie II wojny światowej działał w Chojnie obóz jeniecki oraz filia kobiecego obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Po wkroczeniu Armii Radzieckiej w lutym 1945 roku, Stare Miasto zostało zniszczone w 75%. W latach powojennych Chojna znalazła się w granicach Polski. Po wojnie rdzenna jej ludność została przesiedlona do Niemiec, a miasto zaludniono osadnikami polskimi w ramach akcji osiedleńczej na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Zaczęto wówczas rewitalizować oraz odbudowywać Chojnę. Owa odbudowa trwa w zasadzie do dziś.

Bibliografia

  • Białecki, Tadeusz. Pochodzenie terytorialne mieszkańców Chojny po 1945 r. W: Chojna i okolice na przestrzeni wieków.Red. R. Skrycki. Chojna – Zielona Góra 2007, s. 125-137.
  • Brzustowicz, Grzegorz Jacek. Chojna w czasach wojny trzydziestoletniej. „Rocznik Chojeński”, t. I (2009), s. 35-61.
  • Fenrych, Wiktor. Dzieje Ziemi Chojeńskiej od XIII do początków XIX wieku. W: Z dziejów Ziemi Chojeńskiej. Red. T. Białecki. Szczecin, s. 63-118.
  • Gahlbeck, Christian. Der Oder-Drage-Raum in voraskanischer Zeit. Grosspolen, Schlesien und Pommern im Wettstreit um den Besitz der späteren Neumark. „Jahrbuch für die Geschichte Mittel- und Ostdeutachlands”. Bd. 45 (1999), s. 1-97.
  • Kalita-Skwirzyńska, Kazimiera. Rozwój urbanistyki i architektury Chojny w okresie średniowiecza. W: Terra Transoderana. Sztuka Pomorza Nadodrzańskiego i dawnej Nowej Marchii w średniowieczu. Red. M. Glińska, K. Kroman, R. Makała. Szczecin, s. 101-113.
  • Kehrberg, Augustin. Erleuterter historisch–chronologischer Abriß der Stadt Königsberg in der Neu-Marck (…), Abth. I-II. Berlin 1725.
  • Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg. Bd. VII, H. 2: Die Stadt Königsberg, bearb. von W. Hoppe, G. Voss. Berlin 1928.
  • Latour, Stanisław. Rewaloryzacja zabytkowych miast na Pomorzu Zachodnim. Warszawa-Poznań 1981.
  • Rymar, Edward. Reslawizacja nazw miejscowości na obszarze Ziemi Chojeńskiej i Mieszkowickiej w latach 1945-1947. Część II słownikowa: A-N. „Przegląd Zachodniopomorski” 1996, z. 3, s. 237-281.
  • Rymar, Edward. Niektóre momenty dziejowe Chojny i Ziemi Chojeńskiej w średniowieczu. Kolonizacja niemiecka w XIII wieku(1). W: Chojna i okolice na przestrzeni wieków. Red. R. Skrycki. Chojna – Zielona Góra 2007, s. 37-60.
  • Edward Rymar. Klasztor chojeńskich augustianów. „Rocznik Chojeński”, t. II (2010), s. 6-26.
  • Edward Rymar. Rola i znaczenie miasta Königsberg/Chojna w średniowiecznych dziejach Nowej Marchii. „Rocznik Chojeński”, t. III (2011), s. 21–47.
  • Edward Rymar. Z dawnych dziejów przyodrzańskiej Nowej Marchii. Chojna 2012.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Michał Gierke