Kościół Świętej Trójcy w Szczecinie (Łasztownia)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kościół Świętej Trójcy na Łasztowni
brak zdjecia
Widok z Wyspy Puckiej
Nazwa niemiecka Gertrudenkirche
Wyznanie ewangelicko-augsburskie
Parafia Świętej Trójcy w Szczecinie
Data budowy 1894-1896
Data poświęcenia 16 października 1960
Architekt Wilhelm Meyer-Schwartau
Budulec cegła

Geolokalizacja: 53.418833,14.564209

WKZ Gertrurkirche 02.jpg
WKZ Gertrurkirche 01.jpg
WKZ Gertrurkirche 03.jpg
WKZ Gertrurkirche 04.jpg

Kościół Świętej Trójcy w Szczecinie jest budowlą neogotycką zaprojektowaną przez szczecińskiego architekta Wilhelma Meyera-Schwartau. Został wzniesiony na wyspie Łasztowni w latach 1894-1896 na fundamentach starego kościoła gotyckiego, pochodzącego prawdopodobnie jeszcze z XIII wieku, lecz później wielokrotnie przebudowywanego. Pierwotnie nosił wezwanie św. Gertrudy. Obecnie jest kościołem parafii ewangelicko-augsburskiej.

Historia

Istniejący kościół zbudowany został w 1896-1897 r. Powstał on miejscu średniowiecznej świątyni o której źródła wspominają najwcześniej w 1421 r. Związany był z założeniem szpitalnym przeznaczonym dla ubogich pielgrzymów oraz dla zadżumionych. Początki budowy kościoła i całego założenia są bardzo niejasne. W materiałach źródłowych występują różne daty: 1298, 1308, ok. 1404 i 1441 jako data rozpoczęcia budowy, którą przypisuje się m.in. Karmelitom osiadłym ok. 1400 r na Łasztowni. Szpital i kościół św. Gertrudy nie mając praw parafialnych podlegał parafii Kościoła Mariackiego, a także kościoła św. Jakuba. Chorzy na dżumę przebywali w szpitalu jeszcze w 1565 oraz 1656[potrzebne źródło] r. Do XVII wieku wnętrze kościoła podzielone było ma dwie części murem. W latach 1650-60 mur ten usunięto. Na początku XIX wieku we wnętrzu kościoła trzymano konie[potrzebne źródło] . W 1887 r. na skutek bardzo złego stanu technicznego kościół został zamknięty a w 1894 r. rozebrany. Wyposażenie świątyni oddane zostało muzeum. W dwa lata później gmina protestancka na Łasztowni przystąpiła do budowy nowego kościoła którego projekt wykonał szczeciński architekt Wilhelm Meyer-Schwartau. Budowę ukończono w 1897 roku. W 1947 przekazany gminie ewangelicko-augsburskiej.

Sytuacja

Usytuowany w prawobrzeżnej dzielnicy Szczecina przy głównej trasie wylotowej z miasta w kierunku Dąbia i Stargardu przy ul. Energetyków. Prezbiterium zwrócony w kierunku płd.-zach. Od strony płd. wsch. plebania. Teren płaski, ogrodzony żeliwnym płotem i murem od strony płd. zach.

Materiał

Zbudowany z cegły maszynowej na fundamencie kamiennym. Posadowiony na palach. Wnętrze korpusu nawowego + płn. nawy bocznej i kaplicy sklepieniami krzyżowo-żebrowymi i gwiaździstymi. Wnętrze prezbiterium sklepieniem baldachimowym. Klatka schodowa i wieża stropami. Więźba dachowa drewniana, wieszarowo—rozporowa. Dachy kryte blachą miedzianą. Posadzka cementowa. Schody betonowe, balustrady żeliwne. Stolarka drzwi deskowa i płycinowa dwuskrzydłowa i jednoskrzydłowa z okuciami. W oknach ceglane laski, szkło witrażów białe wzmocnione wiatrownicami. W oknach prezbiterium kraty.

Rzut

Założony na planie prostokąta z pięciobocznie zamkniętym prezbiterium na przedłużeniu trójbocznie zamkniętej, czteroprzęsłowej nawy z kwadratową wieżą od strony płn. wsch., dwoma dwuprzęsłowymi kaplicami po stronie płd. nawy głównej i prostokątną klatką schodową naprzeciw wieży. Pomiędzy wieżą, a klatką schodową trzy prostokątne kruchty z wejściem gł. od strony wsch. Do ścian bocznych trójbocznego zamknięcia nawy głównej i prezbiterium przylegają po dwie prostokątne kaplice. W kaplicy od strony płd. zakrystia.

Bryła

Bryła mocno rozczłonkowana, opięta wydatnymi przyporami. Nawa główna i płn. nawa boczna halowe, przykryte dachem dwuspadowym, trójbocznie zamkniętym od zach. nad nawą gł. dwoma daszkami dwuspadowymi z trójkątnymi szczytami od płn.nad nawą boczną. Kaplice od strony płd. niższe od korpusu, przykryte dachami pulpitowymi. Prezbiterium o równej wysokości z nawą korpusu przykryte dachem pięciospadowym. Kaplice przy prezbiterium dwukondygnacyjne, niższe od niego, przykryte dachami namiotowymi. Kaplice przy zamknięciu zach. nawy głównej korpusu jednokondygnacyjne przykryte dachem dwuspadowym od strony płn. i dachem pulpitowym od południa. Nad całą bryłą góruje wieża o wysokości 64m, dwuczłonowa, sześciokondygnacyjna przykryta wysmukłym stożkowym hełmem. Fasada zach. korpusu zakończona trójkątnym szczytem.

Elewacje

Elewacje o bogatych, zróżnicowanych podziałach. Fasada korpusu trójosiowa. W przyziemiu podzielona trzema ostrołukowymi arkadami z wejściem gł. na osi i dwoma oknami po bokach. Nad arkadami galeria z ostrołukowych arkadek zwieńczona w narożach i pośrodku czterema sterczynami. Nad galerią trzy ostrołukowe, dwudzielne okna z rozetami w zwieńczeniach. Okno środkowe wyższe zakończone dużą rozetą. Wzdłuż krawędzi szczytu arkadkowe fryzy. Elewacja płn. korpusu (z wieżą w narożniku wsch.) dwuosiowa podzielona przyporami, pomiędzy którymi usytuowane są: w przyziemiu po trzy ostrołukowe okienka, nad nimi szerokie pasy maswerkowego fryzu złożonego z arkadek i kratownicy, a nad fryzem trójdzielne, ostrołukowe okna w szerokich blendach. Nad oknami trójkątne szczyty. Elewacja płd. korpusu opięta wydatnymi przyporami, pomiędzy którymi, w przyziemiu usytuowane są kaplice. Na osiach kaplic trójkątne szczyciki z kolistymi blendami pośrodku, W każdej blendzie po trzy okrągłe okienka. Nad dachami kaplic szerokie, ostrołukowe blendy z trójdzielnymi oknami i rozetami w zwieńczeniu, laskowanie okien w formie kolumienek. Elewację wieńczy kratownicowy fryz i profilowany gzyms. W przyporach nad dachami kaplic, ostrołukowe prześwity. Boczne zach. elewacje nawy gł. rozwiązane podobnie jak elewacje podłużne. Elewacje prezbiterium opięte przyporami. W trzech ścianach od strony zach. podzielone w przyziemiu dwudzielnym, ostrołukowymi oknami umieszczonymi w odcinkowych blendach. Nad blendami gzyms z frazem ząbkowym. Nad gzymsem, w elewacjach bocznych prezbiterium ostrołukowe okna, dwudzielne z rozetami w zwieńczeniu. Na osi ściany zach. okrągła blenda. Elewacja kaplicy płd. przy prezbiterium podzielona w przyziemiu ostrołukowym wejściem z dwoma okienkami po bokach. Nad wejściem okno koliste. Wyżej, wieloboczne elewacje kaplicy podzielone ostrołukowymi okienkami. Zwieńczone gzymsem i przykryte dachem namiotowym. Elewacje kaplicy po stromie płn. rozwiązane podobnie z tym, że w przyziemiu usytuowane są tylko dwa ostrołukowe okienka. Kaplica przy nawie gł. rozwiązane odmiennie. Po stronie płd. elewacja zakrystii podzielona podobnie jak ściany kaplic przy nawie gł., natomiast kaplica po stronie płn. korpusu ma formę kruchty z ostrołukowym portalem z trójkątnym szczytem od strony północnej. Elewacje wieży podzielone symetrycznie. W przyziemiu, od strony fasady, jednym ostrołukowym okienkiem, od strony płn. ostrołukowym portalem. Na poziomie drugiej kondygnacji elewacje podzielone ostrołukowymi, dwudzielnymi oknami z rozetami w zwieńczeniu. Okna obramione schodkowymi szczycikami. Lico przypór narożnych na wysokości tych okien ozdobione maswerkiem. Nad zwieńczeniami okien, podwójne ostrołukowe, wąskie i długie blendy z okienkami w układzie dwustrefowym. Wyżej czworoboczna ozęść wieży przechodzi w ośmiobok. Na osiach czterech elewacji ostrołukowe blendy z rozetami. W narożach wieży podesty z ażurowymi balustradami i wejściami do wnętrza, zakończonymi trójkątnymi szczycikami. Ośmioboczny człon wieży podzielony jest w każdym boku długimi, ostrołukowymi blendami z odcinkowo zamkniętymi okienkami umieszczonymi w dwu poziomach. Elewacje zwieńczone kratownicowym fryzem i ośmioma trójkątnymi szczycikami z rozetami. Całość przykrywa wysmukły, stożkowy hełm z trójkątnymi okienkami rozmieszczonymi w dwu poziomach. Hełm zakończony kulą i krzyżem. W płd. elewacji klatki schodowej ostrołukowy portal o profilowanych uskokowo ościeżach.

Wnętrze

Wnętrze, korpusu złożone z czteroprzęsłowej, zamkniętej trójbocznie nawy głównej o wydłużonych przęsłach leżących, dwuprzęsłowej nawy bocznej o przęsłach zbliżonych do kwadratu i dwuprzęsłowej kaplicy po stronie płd. o wydłużonych przęsłach leżących prostopadle w stosunku do nawy gł. Układ przęseł wyznaczają dwa kwadratowe filary dzielące przestrzeń na nawy i kaplice. Nawa główna otwarta do prezbiterium szeroką, ostrołukową arkadą, w przyziemiu przegrodzona murowaną ścianką przy której usytuowany jest ołtarz. Wnętrze prezbiterium przykryte sklepieniem baldachimowym. W południowej ścianie nawy gł. w przyziemiu dwie odcinkowo zamknięte arkady otwarte do wnętrz kaplic. Nad nimi pas fryzu i okna nawy głównej. Nawa główna przykryta w trzech przęsłach sklepieniami kolebowymi z lunetami i żebrami podkreślającymi wykroje lunet, W przęśle zach. sklepienie w formie połowy gwiazdy. Nawa boczna przykryta sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Kaplica po stronie płd. sklepieniami krzyżowymi. Przy ścianie wsch, kruchta z trzema prostokątnymi pomieszczeniami umieszczonymi pomiędzy wieżą a klatką schodową. Kruchty połączone dwoma przejściami z nawą gł. i między sobą. W wieży, w jej części czworobocznej jednoprzestrzenna klatka schodowa z podestami. Wnętrze wieży skomunikowane z nawą boczną. Podobnie rozwiązana klatka schodowa w pomieszczeniu przy elewacji płd. Pomieszczenie to jest podpiwniczone, z wejściem w ścianie płd. i od strony kaplic. Wnętrza kaplic przy prezbiterium przykryte stropami, skomunikowane z prezbiterium oraz z zakrystią i kruchtą przy nawie głównej. Wnętrze kruchty przykryte sklepieniem krzyżowym. W jej ścianie płd. półkolista wnęka.

Wyposażenie

Na wyposażenie kościoła składają. się sprzęty wykonane tuż po wybudowaniu kościoła z końca XIX i pocz. XX wieku oraz płyty nagrobne z XVII i XVIII wieku pochodzące z kościoła wcześniejszego. Do grupy pierwszej należą:

  1. Ołtarz gł z 1897 r. wykonany przez |Wilhelma Meyera,
  2. Ambona z 1897 r.,
  3. Prospekt organowy z końca XIX wieku,
  4. Chrzcielnica neoromańska z końca XIX wieku,
  5. Empora organowa z 1897 r.,
  6. Witraże z 1897 r.,
  7. Dzwon z 1928 r.,
  8. Dzwon z 1820 r.,
  9. Dzwon z 1917 r.,

Do grupy drugiej należy pięć płyt nagrobnych wykonanych z piaskowca a usytuowanych, we wnętrzu wieży. Płyty pochodzą z lat: l669, 1662, 1674, 1703 i 1792 r. Kościół w czasie wojny nie był zniszczony. Zdewastowany został w latach powojennych, kiedy to wybite zostały witraże, zdjęte wykładziny, uszkodzone pokrycie dachu i instalacje.

Do zabezpieczenia kościoła przystąpiono w 1959 r., a w 1960 przejęła go parafia ewangelicko-augsburska. W latach siedemdziesiątych XX wieku remont z uzupełnieniem pokrycia dachów, oszkleniem okien, odnowieniem ścian we wnętrzu i sprzętów. W 1987 r. założenie centralnego ogrzewania i pomalowanie wnętrza.

Kościół po 1945 roku

Kościół św. Gertrudy kilka razy zmieniał właścicieli. 11 września 1945 został przekazany przez władze miasta parafii rzymskokatolickiej, 26 marca 1946 przekazano go Polskiemu Kościołowi Narodowemu, a 14 sierpnia 1948 Ministerstwo Ziem Odzyskanych przydzieliło kościół św. Gertrudy przy ul. Łasztowej Kościołowi metodystycznemu, jednak decyzję tę wstrzymało po niecałym miesiącu. Starania ze strony parafii ewangelickiej w Szczecinie nie przyniosły żadnego rezultatu.

Z kolejną prośbą przekazania kościoła na Łasztowni parafii ewangelickiej wystąpił kaznodzieja ludności niemieckiej w Szczecinie, Paul Gurgel, który ujawnił, że w kaplicy kościoła św. Gertrudy zbierają się na nabożeństwach niemieccy ewangelicy (ponad 500 osób). Parafia niemiecka nie otrzymała jednak zgody na legalne użytkowanie świątyni.

Kościół został przekazany polskiej parafii ewangelickiej w 1959 roku – do tego czasu szczecińscy ewangelicy po roku 1945 korzystali z sali diakonatu „Betania” przy ul. Wawrzyniaka. Po remoncie, 16 października 1960 kościół otrzymał nowe wezwanie – Świętej Trójcy. Na ołtarzu głównym znajduje się umieszczony w neogotyckiej oprawie współczesny obraz „Chrystus w Ogrójcu” H. Ostachiewicza. Neoromańska chrzcielnica przeniesiona została z kaplicy przy ul. Wawrzyniaka w Szczecinie, a organy firmy „Schlag und Söhne” z 1917 roku sprowadzono z opuszczonego kościoła w Wałbrzychu Sobięcinie.

Przy kościele od 1995 ma siedzibę ewangelicka instytucja charytatywno-socjalna - Centrum Diakonijne im. ks. Dietricha Bonhoeffera.

Zobacz też

Linki zewnętrzne

200px-Commons-logo.svg.png



IES64.png
Hasło powstało w oparciu o materiały udostępnione przez Zachodniopomorski Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków