Kościół szpitalny Świętej Gertrudy (Łasztownia)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kościół szpitalny Świętej Gertrudy
brak zdjecia
Kościół szpitalny Świętej Gertrudy od strony ulicy Kirchenstraße, ok. 1860
Nazwa niemiecka St. Gertrudenkirche
Wyznanie XIV-XVI wiek - rzymskokatolickie

XVI-XVIII wiek - luterańskie

Parafia XIII-XVI wiek - rzymsko-katolicka
(Najświętszej Marii Panny/ Świętego Jakuba)

XVI-XIX wiek - luterańska
(Świętego Jana/ św. św. Mikołaja i Jana

Data budowy pocz. XIV wieku
Budulec drewno/ cegła

Geolokalizacja: 53.418833,14.564209

Kościół szpitalny Świętej Gertrudy na Łasztowni powstał na miejscu kaplicy pod wezwaniem św. Gertrudy zbudowanej przy szpitalu przeznaczonym dla cudzoziemców. [1] Niestety nie znamy dokładnej daty powstania tego założenia. Według Daniela Cramera książę Otto I zakończył w 1308 roku budowę kościoła na Łasztowni, którą rozpoczęli jego bracia, Bogusław IV i Barnim II, przekazując następnie patronat nad nim kapitule przy kościele Mariackim. [2]

Historia

We wspomnianym wyżej zapisie z 1308 roku pochodzącym z kroniki pomorskiej Cramera, dotyczącym zakończenia budowy kościoła na Łasztowni i przekazania kapitule przy kościele Mariackim patronatu nad nim, nie wymieniono nazwy świątyni. Według Heringa fakt ponownego umieszczenia przez księcia Świętobora I (III) i Bogusława VII [3] zapisu z roku 1283 w dokumencie z 1373 r. [4] potwierdza, że kościół, a raczej kaplica (ecclesiae vel ecclesiarum [...] institutae vel institutarum), mogła w tym miejscu istnieć przed 1300 rokiem. [5] Paul Friedeborn w opublikowanym w w języku niemieckim w 1613 roku „Historycznym opisie miasta Szczecina na Pomorzu” jego powstanie wiąże z mnichami z zakonu karmelitów, ale będąc ostrożnym w ustalaniu dat, budowę tej „świątyni położonej pod miastem na przedmieściu koło przystani” wymienia na okres po 1346 r., tj. po wybudowaniu kościoła zamkowego św. Ottona (post illud antem [tj. S. Ottonis templum] S. Gertrudis templum; in Suburbio, quod Navale vocatur, situm adificatum est). [6] Podobną wersję związaną z karmelitami podaje również Ludwik W. Brüggemann oraz Christian F. Wutstrack, obydwaj zaznaczając przy tym, że po fundacji kościoła przez księcia Ottona I w roku 1308 czterech karmelitów przysłanych przez biskupa z Bambergu w 1400 roku podjęło się wykonania nowego budynku, który ukończono w 1441 roku. [7] Według Hellmutha Heydena jest możliwe, iż karmelici faktycznie mogli początkowo osiedlić się na Łasztowni (ok. 1400 r.), by następnie po ukończeniu w 1441 r. budowy szpitala przenieść się do miasta w poł. XV wieku, skąd zresztą w wyniku sporu z kościołem Mariackim zostali przez kapitułę Mariacką przeniesieni z powrotem do dotychczasowej siedziby na Łasztowni. [8] Ostatecznie wrócili do miasta w latach 80. XV wieku, gdyż w tym czasie pojawia się dla części obecnej ulicy Grodzkiej nazwa „przy białym klasztorze” (bi dem witten closter, 1486). [9]

Widok kościoła szpitalnego pod koniec XVI w.

Wystawiony w Koszalinie przez biskupa kamieńskiego Magnusa w roku 1421 dokument, a właściwie list odpustowy, w którym udziela odpustu odwiedzającym szpital i kaplicę św. Gertrudy, jest pierwszą pewną wzmianką źródłową podającą nazwę i charakter fundacji szpitalnej i należącej do niego kaplicy, a nie kościoła. [10] Fundacja przedstawiona jest tu jako szpital dla cudzoziemców, a kaplicę poświęconą błogosławionej pannie Gertrudzie opisano jako nowo założoną poza murami miasta, bardzo biedną, małą i pozbawioną niezbędnego sprzętu kościelnego (capella una cum hospitali beatae Gertrudis virginis prope et extra muros Stetin noviter plantata). [11] Stąd odpust dla wszystkich, którzy podarują pieniądze, przedmioty wartościowe, księgi, kielichy, świece, materiały budowlane, a nawet posiłki i napoje na potrzeby opieki nad cudzoziemcami. [12]

3 grudnia 1528 biskup kamieński Erazm przy okazji prezentacji opata Johannesa członkom zakonu benedyktynów w Bambergu zatwierdził Johanna Kunhoffera na proboszcza kościoła św. Jakuba. [13] W wydanym z tej okazji dokumencie mającym charakter listu do Kunhoffera biskup przekazuje mu kościół św. Jakuba wraz z należącymi doń kościołami, kaplicami i dobrami ziemskimi, w tym także kaplicę św. Gertrudy (jak widzimy cały czas jest tu mowa o kaplicy, a nie o kościele). [14]. Wygląd zewnętrzny tego założenia znany nam jest z widoku miasta Brauna i Hogenberga z 1590 /1594/ roku. Była to jednorodna, czworokątna budowla pokryta dwoma odrębnymi dachami, we wnętrzu której mieścił się szpital oraz kaplica zwieńczona sygnaturką. Nabożeństwa odprawiano w tzw. części przedniej położonej od wschodniej strony, która od części szpitalnej, zwanej „tylnym szpitalem” („Hinter-Hospital”), oddzielona była tylko ścianką działową. [15]

Zabudowa dziedzińca kościelnego św. Gertrudy w 1707 roku:
GL – ulica Wielka Łasztowa; M – ulica Militzengang; B – ulica Bollengang;
Działka nr 92: a – kościół szpitalny św. Gertrudy, a1 – zakrystia, a2 – domek, w którym przechowywano wapno, trumny itp., a3 – szopa z desek, a4 – cmentarz przykościelny; b – szpital przykościelny (tzw. „Tylny szpital” (Der Hinter Spittal), b1 – małe podwórze przyszpitalne na drewno opałowe; c – Przytułek ubogich (Armenhaus), tzw. „Przedni szpital” (Vorderste Spittal): c1 – przyległy do przytułku dwukondygnacyjny budynek mieszkalny, c2 – ogród warzywny kościelnego zamieszkałego w północnej części przytułku, c3 – szpital zwany „Prawy szpital” (rechte Spittal), usytuowany na parterze przytułku, c4 – mały budynek poborcy pieniędzy za wejście na teren szpitala (Klingenhaus); d – dom służby kościelnej, d1 – podwórze na drewno opałowe, d2 – ogród i sad służby kościelnej; e – przejście do kościoła, tzw. „wielki plac” (Commun-Platz); w - główne wejście od ulicy Wielkiej Łasztowej; w1 - wejście na cmentarz, i dalej do kościoła; w2 - wejście do kościoła i na cmentarz od strony Przejścia Militza (Militzengang);
Działka nr 91: f - przytułek dla zakaźnie chorych (Pesthospital, także Siechhaus), późniejszy „Dom Uczestnika Wojen” (Kriegsmannhaus);
Ogrody warzywne pomiędzy Militzengang i Bollengang (na tyłach działek 94-96): ow1 – ogród gorzelnika Tessmera, ow2 – ogród wdowy po Henschenie, ow3 – ogród Christiana Claverena, ow4 – ogród wdowy po Martinie Wissmarze.
(źródło: szkic w: Lastadie, LAGw, Rep. 6a, Bd 70, s. 71 (w oryginale s. 131)

Wokół rozpościerał się cmentarz na którym przede wszystkim grzebano zmarłych w drodze kupców i pielgrzymów, żeglarzy ze statków cumujących w porcie, a także biedaków przebywających w szpitalu pełniącym rolę przytułku oraz wszystkich zmarłych w skutek zarazy. Pierwszą wzmiankę o cmentarzu przykościelnym znajdujemy w kronice kościelnej Cramera, który wspomina o zalaniu w 1497 roku Łasztowni, a tym samym cmentarza św. Gertrudy (Kirchhoff zu S. Gertrud). [16] Z kolei Carl Fredrich w swoim opracowaniu o najstarszych nazwach szczecińskich ulic pierwszą wzmiankę o cmentarzu i zabudowie klasztornej datuje na rok 1507 (S. Gertruden kerkhaue), a także podaje kolejne, przypominające związek z dawnym klasztorem karmelitów, tu cyt.: Closterei und Kirchhoff (1591), in der Closterey (1593), i in der Closterey ut dem Kirchhoff (1594). [17] Przy bramie szpitalnej położonej od strony głównej ulicy Łasztowni, zwanej „ulicą Wielką Łasztową /prowadzącą/ w kierunku Gdańska” (Grosse Lastade strasse gegen Dantzig), stała buda zwana Klingebode (1595) służąca do poboru pieniędzy na rzecz pensjonariuszy przytułku. [18] Całość zabudowy położona była pomiędzy leżącym od wschodniej strony przejściem zwanym Hoves ganck (1587), i leżącym od zachodniej strony przejściem Militzen Gangk [19], prowadzącymi w kierunku usytuowanych na zapleczu parceli ogrodów i położonego na tyłach kościoła miejsca płukania i prania wyrobów ze skór dla garbarzy, białoskórników i kaletników przy rzece Parnicy. [20]

W międzyczasie, w grudniu 1534 w Trzebiatowie książę Filip I i Barnim XI podjęli decyzję wprowadzenia nowej wiary luterańskiej na terenie całego księstwa. W wyniku wizytacji kościelnych uregulowano m. in. sprawy opieki nad ubogimi i chorymi. Opiekę duszpasterską w kościele św. Gertrudy od tej pory sprawował tylko jeden duchowny, który jednocześnie podobne czynności wykonywał w kościele św. Jerzego. Dotychczasowe dochody ze szpitala zostały przekazane do wspólnej Kasy Ubogich (Armenkasten). Szpital, służący dotychczas jako przytułek, w wyniku zarazy jaka w roku 1565 nawiedziła Szczecin przystosowano do przyjęcia zarażonych dżumą, i jeszcze w tym samym roku na przykościelnym cmentarzu pochowano 300 mieszkańców Łasztowni zmarłych z tego powodu. [21] W związku z wybuchem tej epidemii na pobliskiej parceli po dawnych budach aptekarzy [22] został otwarty w latach 60. XVI wieku nowy szpital, a właściwie przytułek dla zakaźnie chorych (Pesthospital, Siechhaus). [23] W 1577 roku mieszkańcy Łasztowni w obawie przed zarażeniem domagali się likwidacji tego szpitala, ale reakcja burmistrza i rady miejskiej była zdecydowana: „szpital był w tym miejscu i będzie nadal tu pozostawał”. [24]

Kościół funkcję szpitala pełnił do połowy XVII wieku i jak podaje Berghaus pomiędzy rokiem 1650 a 1660 [25] został przebudowany w nowym, barokowym stylu. [26] Jego dotychczasowe przeznaczenie nie zmieniło się. Z opisu Kuglera wynika, że był to niewysoki, z zewnątrz skromnie wyglądający, pojedynczy i dość obszerny czworokątny budynek. [27] Jego płaski, pozbawiony ozdób sufit, oparty był na poprowadzonej przez środek kościoła konstrukcji arkadowej opartej na trzech filarach wolnostojących i dwóch półfilarach połączonych płaskimi łukami i zwieńczonych głowicami wzorowanymi na rzymskich kapitelach. [28] Według K. Kality-Skwirzyńskiej zmieniono kształt okien i wejść w ścianie północnej. [29] Kugler w swoim opisie dziejów pomorskiej sztuki wspomina o kilku reliktach średniowiecznej rzeźby sakralnej, tj. wąskiej skrzyni nastawnej głównego ołtarza z zachowaną jedną drewnianą figurą i malunkami na skrzydłach, i kolejnym ołtarzu z figurą Marii wykonaną w stylu warsztatu Wita Stwosza i opatrzonym płaskorzeźbami kilku świętych oraz XVI wiecznym obrazie z wizerunkiem nieokreślonego swietego biskupa. [30] Dokładny opis parceli posiadającej numer „92”, na którym stały zabudowania należace do zespołu szpitalno-kościelnego św. Gertrudy zawarty jest w katastrze szwedzkim spisanym na początku 1707 roku przez szwedzkiego geodetę Petera Brodthagena:

Kościół szpitalny Świętej Gertrudy ok. 1860 roku
  • Działka Nr. 92 – stanowiła rząd budynków położonych po południowej stronie odcinka głównej ulicy Łasztowni (ulica Wielka Łasztowa). Po jednej stronie (zachodniej) przylegała do ulicy poprzecznej, która prowadziła w kierunku umocnień ziemnych (Militzengang, późniejsza ulica Kirchenstraße, obecnie ulica św. Floriana. Podobna uliczka, nie posiadajaca w tym czasie nazwy i prowadząca w kierunku umocnień, znajdowała się rownież od strony wschodniej. Na terenie parceli położony był kościół św. Gertrudy wraz z przyległym do niego budynkiem szpitala, dalej dwa Domy Ubogich, zwane rownież szpitalami. Pomiędzy nimi rozciągał się cmentarz. Do ściany kościoła od strony południowej przylegała zakrystia, domek, w którym przechowywano wapno, trumny itp. oraz szopa z desek postawiona po to, by od strony uliczki bez nazwy nikt się nie zbliżał i nie wyrzucał np. nieczystości pod ścianę kościoła. Przyległy do kościoła szpital, nazywany „Tylnym szpitalem” (Der Hinter Spittal) był posiadal dwa piętra. W dolnej kondygnacji znajdował się nieco większy pokój, dwie izby, długa sień i średniej wielkości kuchnia. Natomiast na drugiej kondygnacji wielki pokój, cztery izby z sienią i kuchnia. Z kolei nad nimi i nad kościołem rozpościerało się sporej wielkości poddasze. Do sciany szpitala przylegało małe podwórze, na którym ubodzy z „Tylnego szpitala” trzymali drzewo na opał. Od północnego skraju cmentarza wzdłuż przejścia Militzengang w kierunku ulicy Wielkiej Łasztowej ciągnął się piętrowy budynek tzw. „Przedniego szpitala” (Vorderste Spittal), zwanego również „Przytułkiem Ubogich” (Armenhaus). Do jego szczytowej ściany od strony cmentarza przylegał mały nowy piętrowy budynek, w którego dolnej kondygnacji mieściły się dwa małe pokoje, dwie izby i dwie kuchnie oraz pośrodku jedna sień. Na drugiej kondygnacji był podobny układ pomieszczeń, a nad nią poddasze, ktore ciągnęło się nad całym budynkiem „Przedniego szpitala”. Opisane tu pomieszczenia przeznaczone były na wynajem dla czterech małżeństw. Zarządzający szpitalem miał z tego 22 talary (Rth) rocznie. Pośrodku „Przedniego szpitala” mieścił się tzw. „prawy szpital” (rechte Spittal), w ktorego dolnej kondygnacji mieściła się kuchnia i sieni, powyżej jedna duża i jedna mała sala, a nad nimi wspomniane już poddasze, na którym stały łóżka, w których spali ubodzy. W części szczytowej od strony ulicy Wielkiej Łasztowej, do której przylegał mały ogród warzywny, mieściła się część mieszkalna składająca się z małej sieni, jednej kuchni, dwóch pokoi, jednej izby, i jeszcze jednej w kuchni i służącej za piwnicę, zamieszkała przez zakrystianina, dzierżawcę tego ogródka. Za szpitalem od strony Przejścia Militza, wzdłuż całej jego długości usytuowane było podwórze, na którym każdy z mieszkańców przytułku miał swoją wydzieloną część. Przy głównym wejściu od strony ulicy Wielkiej Łasztowej, ktore prowadziło na tzw. „wielki plac” (Commun-Platz) położony pomiędzy „Przednim szpitalem” a piętrowym domem należącym do kościoła, stał mały budynek poborcy, tzw. Klingenhaus, w którym siedziała uboga kobieta i zbierała pieniądze od wchodzących na teren zabudowań szpitala św. Gertrudy. We wspomnianym domu należącym do kościoła zamieszkiwała dożywotnio służba kościelna. Od jego południowej strony przy cmentarzu położony był średniej wielkości ogród warzywny z kilkoma drzewami, a od wschodniej małe podwórze, a na nim plac do składowania drewna opałowego. W jego dolnej kondygnacji od strony małe podwórza znajdowały się dwa średniej wielkości pokoje, natomiast od ulicy prowadziła do niego średniej wielkości sień, w której także mieściła się kuchnia i jedna izba. Na drugiej kondygnacji mieściły się mieszkania dla dwóch rodzin o podobnym rozkładzie pomieszczeń. Dolna kondygnacja wraz z podwórzem i ogrodem należała do organisty, górne piętro było wynajmowane za ok. 15 florenow rocznie. Oprócz głównego wejścia obok domku poborcy, na cmentarz i dalej do kościoła prowadziło kolejne wejście z tzw. „wielkiego placu” oraz małe wejście od strony Przejścia Militza. [31] Sam kościół był obsługiwany przez jednego kaznodzieję wybieranego przez radę miejską za wiedzą prowizorów z kościoła św. Jana, który do pomocy miał organistę, zakrystianina oraz dzwonnika. [32]

Opisany powyżej stan zabudowy szpitalno-kościelnej św. Gertrudy przetrwał do lat 90. XIX wieku. Z planów miasta i ksiąg adresowych z tego okresu wynika, że wokół cmentarza, określanego mianem „dziedzińca kościelnego św. Gertrudy” (Gertrud-Kirchhof) [33] usytuowane były budynki szpitala, kościoła wraz z przytułkiem, a także szkoły oraz domy dla duchownych, nauczycieli i obsługi kościoła. Ich położenie i numeracja, jak przedstawiono na załączonej tabeli ulegała częstej zmianie.

Zabudowania dziedzińca kościelnego św. Gertrudy i ich numeracja w latach 1707-1945





Z uwagi na zły stan techniczny budynek kościoła zamknięto w czasie Wielkanocy 1887 roku, a następnie zimą 1888/1889 r. rozebrano. Pozostał po nim opuszczony i niezamieszkały plac, który w takim stanie trwał do 1894 r.; nabożeństwa dla mieszkańców Łasztowni przeniesiono do kościoła św. Jana i Mikołaja. [34] 3 czerwca 1895 roku nastąpiło uroczyste położenie kamienia węgielnego pod filarem przyszłego ołtarza nowego kościoła św. Gertrudy, a 17 grudnia 1896 roku nowy kościół został poświęcony. [35]

Przypisy

  1. Friedrich Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  2. D. Cramer, Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri [...]. Alten Stettin Nicol. Barthelt/ 1628, „Das Ander Buch” (część druga), s. 60. W publikacjach po 1945 roku pojawiają się różne daty powstania świątyni: Henryk Lesiński w II tomie Dziejów Szczecinana (s. 124) podaje datę roczną 1298, powołując się przy tym na Cramera, a także na Heringa, mimo, że ten ostatni w swoich przyczynkach do topografii Szczecina także odnosi sie do ustaleń Cramera; por. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844, s. 53. Natomiast w komentarzu do dokumentu PUB z 1283 roku czytamy, że dotyczy on przekazania opieki duchowej nad mieszkańcami Łasztowni i przebywającymi tam cudzoziemcami parafii przy kościele Mariackim, a kapitule przy NMP do patronatu nad kościołem w przypadku, gdyby taki kościół został na tym terenie założony; zob. PUB II nr 1261 z 26 maja 1283, s. 493. Z kolei L. Turek – Kwiatkowska i T. Białecki w opracowaniu Szczecin stary i nowy (s. 146), podają rok 1293 (?).
  3. Współrządzących księstwem szczecińskim w latach 1373-1404); zob. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005, s. 408, także 412.
  4. Zob. PUB II nr 1261, 1283 r.; fakt przekazania patronatu tego kościoła kapitule i parafii kościoła Mariackiego stał się w 1384 roku powodem sporu o granice parafii wywołanego przez przeora z kościoła św. Jakuba. Por. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 46, tamże przyp. 4; także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 243, także 246 i n.
  5. Zob. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 53.
  6. Zob. Paulo Friedebornio, Descriptio urbis Stetinensis, topographica, historica, cum icone genium loci adumbrante conscripta in Dei sospitatoris laudem Iustam Patriae devotionem. De Templis. Stetini 1624 /s. 30/. Według niego „biali mnisi”, jak ich wówczas nazywano, po zakupie w 1. poł. XV wieku placu przy obecnej ulicy Grodzkiej w Szczecinie postanowili założyć tam klasztor. Z nieustalonej jednak przyczyny udali się na przedmieście i w miejscu, gdzie potem stanął kościół św. Gertrudy, rozpoczęli kolejną budowę, której nie dokończyli z powodu grząskiego i podmokłego terenu. W roku 1441 na ich usilną prośbę pozwolono im wrócić na stare miejsce pod warunkiem nie poszerzania terenu posiadłości miejskiej; por. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613. „Das Erste Buch”, s. 91.
  7. Por. L.W. Brüggemann, Beschreibung der Stadt Stettin. Stettin 1778, s. 12; Ch.F. Wutstrack, Kurze historisch-geographisch-statistische Beschreibung von dem königlich-preussischen Herzogthume Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1793, s. 326, tamże przyp. 469. Podana przy okazji przez Wustracka opowieść o pochodzeniu nazwy kościoła św. Gertrudy od imienia panny, fundatorki szpitala, można uważać za nieprawdopodobną, bowiem wezwanie kaplicy i szpitala św. Gertrudy wiąże się raczej z postacią św. Gertrudy z Nivelle, która została patronką zmarłych w czasie zarazy w latach 13481350, a wcześniej znana była w Dolnych Niemczech i w Niderlandach jako opiekunka podróżnych i pielgrzymów; por. A. Grzybkowski, Centralne kaplice gotyckie Pomorza Środkowego. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego, Wiechowskiego. Warszawa 1973, s. 138, tamże przyp. 83.
  8. H. Heyden, Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936, s. 57 i n.
  9. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 73.
  10. Zob. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 169 i n.
  11. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., Th. 2, Bd. 8., s. 170.
  12. Tamże, s. 170.
  13. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887, s. 125 i n.
  14. Wspomniany wcześniej spór z 1384 roku pomiędzy kościołami św. Jakuba i Mariackim o teren Łasztowni, mimo, że nie mamy na to potwierdzenia, prawdopodobnie jednak zakończył się na korzyść tego pierwszego, o czym świadczy decyzja o przekazaniu przeorowi św. Jakuba kaplicy św. Gertrudy; por. M. Wehrmann, Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin..., op. cit., s. 126.
  15. Współczesne źródła opisują budynek jako dwuskrzydłowy nakryty dwoma odrębnymi dachami, z kościołem usytuowanym w skrzydle północnym i szpitalem położonym w skrzydle południowym, czemu przeczy informacja o „tylnym szpitalu” podana przez Heydena (zob. s. 58) i podobna zawarta w katastrze szwedzkim, w tomie opisującym Łasztownię (tom nr 70, s. 163, parcela 92); por. K. Kalita-Skwirzyńska, Niezachowane kościoły Szczecina. W: Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995, s. 141, także M. Zygmunt, Dawna Łasztownia i jej kościół w Szczecinie. Dzieje kościoła św. Gertrudy (obecnie Świętej Trójcy) w Szczecinie od średniowiecza do 1896 roku. Szczecin 1997, s. 12.
  16. Stało to się z powodu tzw. cofki w dniu św. Lamberta, czyli 17 września 1497 roku; zob. Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri... op. cit., Das Ander Buch, s. 140, cyt.: „Jeszcze tego samego roku [1497] w dniu św. Lamberta /rzeka/ Odra zagroziła Staremu Szczecinowi zalaniem a cała Łasztownia była w wielkiej opresji, cmentarz św. Gertrudy /mimo, że był/ wyżej położony został cały zalany” (Noch desselben Jahres hat sich am Tage Lamberti die Oder für Alten Stettin trefflich ergossen und ist die gantze Lastadie in grosser Noth gestanden der Kirchhoff zu S. Gertrud war ober und ober mit Wasser erseufft).
  17. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 73.
  18. Tamże, s. 73.
  19. Tamże, s. 73.
  20. Zob. przepisy porządkowe dotyczące utrzymania czystości ulic i zapobiegające zamulaniu rzeki Odry z roku 1560 podane w: H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., Th. 2, Bd. 9., s. 249 i n., cyt.: „Wszystkie wyroby ze skór, wełny, [wszelką] szczecinę, tkaniny skórzane i podobne, z których [produkcji] żyją garbarze, białoskornicy, kaletnicy, a także tam mieszkający i przebywający, oraz przepływający [rzeką], czy mieszkający w mieście, powinni być prane [płukane] w wyznaczonym miejscu pralniczym w [rzece] Parnicy za kościołem Świętej Gertrudy” (Es sollen auch alle Felnwercke, Wulle, hare, Leinleder und vergleichen, durch die Lohrgerber, Weisgerber, Beüteler, und durch solche die damit umbgehen, wo undan welchen orthen, die binnen und für die Stadt wohnen, off der vordenten wasche Inn der parnitz hinder S. Gertruden kirchen werden gewaschen).
  21. H. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins..., op. cit., s. 53.
  22. Fredrich podaje, że na parceli Große Lastadie Nr. 84-85 położonych było w tym czasie 7 pół-bud i dwie całe budy; zob. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 84, przyp. 1.
  23. J. Müller, Die Polizeimaßregeln wider die Pestseuchen des XVI-ten und XVII-ten Jahrhunderts zu Stettin. W: BSt AF Bd. IX. H. 2. Stettin 1843, s. 10.
  24. J. Müller, Die Polizeimaßregeln wider die Pestseuchen..., op. cit., s. 11.
  25. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., Th. 2, Bd. 8, s. 170.
  26. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte. Erster Hauptabschnitt. — Architektur. Kirchliche Architektur. Moderner Baustyl. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840, s. 138.
  27. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte..., op cit., s. 138.
  28. Tamże, s. 138.
  29. Zob. K. Kalita-Skwirzyńska, Niezachowane kościoły Szczecina..., op. cit., s. 141, tamże przyp. 41.
  30. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte..., op cit., s. 220, także 222.
  31. Niniejszy opis pochodzi z wydruku komputerowego niemieckiego tłumaczenia dokonanego przez Dirka Schleinerta (Übersetzung der Stadtbeschreibung von Stettin innerhalb der schwedischen Landesmatrikel, Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck, Rep.6a, Bd 70).
  32. M. Zygmunt, Dawna Łasztownia i jej kościół w Szczecinie..., op. cit., s. 29.
  33. Johann Jakob Sell przejeżdżający przez Szczecin latem 1797 roku, wspominając o kościele na Łasztowni pisze, że przyległy do niego cmentarz był rozległy, obsadzony drzewami i zarośniety trawą; zob. J.J. Sell, Briefe über Stettin und die umliegende Gegend, auf einer Reise dahin im Sommer 1797 geschrieben. Berlin 1800, s. 17.
  34. Po spaleniu kościoła św. Mikołaja w grudniu 1811 roku gminę protestancką przy kościele św. Mikołaja włączono do gminy przy kościele św. Jana, co spowodowało zmianę nazwy gminy kościelnej tego ostatniego na gminę św. św. Jana i Mikołaja, przy czym pastor tej gminy używał pieczęci byłego kościoła św. Mikołaja; zob. także pismo Królewskiego Konsystorza Prowincji Pomorza z 21 kwietnia 1887 r. oraz artykuły z czasopisma Neue Stettiner Zeitung z 26 kwietnia 1893 i 6 czerwca 1894 roku w: M. Zygmunt, Dawna Łasztownia... op. cit., s. 32 i n..
  35. Zob. artykuły w czasopismach Kreuzzeitung z 4 czerwca 1895 i Neue Stettiner Zeitung z 17 grudnia 1896 w: M. Zygmunt, Dawna Łasztownia..., op. cit., s. 37 i n. Obecnie jest to kościół parafii ewangelicko-augsburskiej pod wezwaniem Świętej Trójcy w Szczecinie.


Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge /.../ Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, /.../ fuenff hundert Jahren, /.../ begeben /.../ auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet /.../. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
  • Friedebornio Paulo, Descriptio urbis Stetinensis, topographica, historica, cum icone genium loci adumbrante conscripta in Dei sospitatoris laudem Iustam Patriae devotionem. Stetini 1624.
  • Cramer D., Das Grosse Pomrische Kirchen Chronicon D. Danielis Crameri. Das ist Beschreibung und aussführlicher Bericht, was sich fürnemblich in Religions Sachen, von Enderung der Heydenschafft her, im Land zu Pomren, und zugehörigem Fürstenthumb Rügen, auch Graff- und Herrschafften, bey noch wehrendem Christenthumb, und dabey verlauffener Evangelischer Reformation, biss auff kegenwertige Zeit, begeben und zugetragen hat [...]. Zuvor niemahln also in Truck gegeben. [...] Alten Stettin Nicol. Barthelt/ 1628.
  • Brüggemann L.W., Beschreibung der Stadt Stettin. Stettin 1778.
  • Wutstrack, Ch.F., Kurze historisch-geographisch-statistische Beschreibung von dem königlich-preussischen Herzogthume Vor- und Hinter-Pommern. Stettin 1793.
  • Sell J.J., Briefe über Stettin und die umliegende Gegend, auf einer Reise dahin im Sommer 1797 geschrieben. Berlin 1800.
  • Kugler F., Pommersche Kunstgeschichte. W: BSt AF Bd. VIII. H. 1. Stettin 1840.
  • Müller J., Die Polizeimaßregeln wider die Pestseuchen des XVI-ten und XVII-ten Jahrhunderts zu Stettin. W: BSt AF Bd. IX. Stettin 1843.
  • Hering H., Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit. W: BSt AF Bd. X. H 1. Stettin 1844.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Pommersches Urkundenbuch. Bd. 2. Abt. 1: Robert Klempin: 1254-1278. Regesten, Berichtigungen und Ergänzungen zu Hasselbach's und Kosegarten' s Codex Pomeraniae diplomaticus. In Commission bei Th. von der Rahmer, Stettin 1881.
  • Wehrmann M., Geschichte der St. Jakobikirche in Stettin bis zur Reformation. Stettin 1887.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Heyden H., Die Kirchen Stettins und ihre Geschichte. Stettin 1936.
  • Seyda B., Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina. W: Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego, zeszyt 1–2 (4–5), Szczecin 1958.
  • Grzybkowski A., Centralne kaplice gotyckie Pomorza Środkowego. W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego, Wiechowskiego. Warszawa 1973.
  • Kalita-Skwirzyńska K., Niezachowane kościoły Szczecina. W:Szczecin na przestrzeni wieków. Historia. Kultura. Sztuka, pod red. E. Włodarczyka. Szczecin 1995.
  • Zygmunt M., Dawna Łasztownia i jej kościół w Szczecinie. Dzieje kościoła św. Gertrudy (obecnie Świętej Trójcy) w Szczecinie od średniowiecza do 1896 roku. Szczecin 1997.
  • Schleinert D., Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692–1709. Karten und Texte. Städte. Bd. 3, Teil 1: Stettin. Lastadie und Vorstädte. Steinbecker Verlag, Greifswald 2004 (wydruk komputerowy publikacji Dirka Schleinerta - Übersetzung der Stadtbeschreibung von Stettin innerhalb der schwedischen Landesmatrikel, Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck, Rep.6a, Bd 70 - w posiadaniu autora hasła).
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich. Wyd. II. Szczecin 2005.
  • Karten und Texten der Schwedischen Landesmatrikel von Pommern 1692-1709 (SVEA_Pommern). Bd. 70, Lastadie [dostęp 2018-15-03]

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk