Kościół szpitalny św. Jerzego

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Geolokalizacja: 53.42266,14.549684

Kościół szpitalny św. Jerzego i jego otoczenie pod koniec XVI wieku

Kościół szpitalny św. Jerzego (niem. Michaelis Kapelle, St. George Kapelle, St. Jürgenhospital) usytuowany był poza murami miasta w pobliżu Bramy Passawskiej, po lewej stronie drogi wylotowej z bramy prowadzącej przez najstarszy Turzyn w kierunku Gartz, i dalej do Berlina.

Fundacja szpitala św. Jerzego

Historia

Szpital Świętego Jerzego z kaplicą

Jak podaje Friedeborn szpital dla zakaźnie chorych został ufundowany ok. 1335 roku przez mieszczanina szczecińskiego Reinekina Wessela (Reinikinus Wessel), który ofiarował pod zabudowę kilka włók ziemi. Pisze również, że nadzór nad szpitalem, który był także przytułkiem dla wędrowców, sprawowało tak zwane Bractwo Kalendowe. [1] Natomiast w opracowaniu J.B. Steinbrücka czytamy, że książę Otto I przekazał w 1300 roku kościołowi św. Jakuba patronat nad kaplicą św. Michała, poprzedniczce kościoła św. Jerzego. [2] Jednocześnie w najstarszej księdze miejskiej dokonano wpisu w kwietniu 1306 roku o zapisie pewnej kwoty na rzecz szpitala św. Jerzego (Sancto Georgio). Ponadto w jednym z zachowanych dokumentów z maja 1312 roku znajdujemy wzmiankę o prowizorach mających nadzór nad szpitalem św. Jerzego i św. Ducha. [3] Z kolei według dokumentu z 25 kwietnia 1318 roku książę Otto I podarował Bractwu Kalendowemu przy kościele szpitalnym św. Jerzego roczną rentę w wysokości 42 marek 10 szylingów i 8 fenigów z dochodów z podatku zwanego „Ungeld” oraz z mennicy miejskiej a także 30 kurcząt dostarczanych ze wsi Smolęcin. [4] Przytoczone tu dokumenty jednoznacznie wskazują na to, iż obiekt ten powstał znacznie wcześniej niż podaje to wyżej cytowany Paul Friedeborn, i być może miało to miejsce pod koniec XIII wieku.
W 1346 roku budynek kościoła stanowił wzór dla budowniczych kaplicy Świętego Ottona. [5] Na widokach miasta z przełomu XVI/XVII wieku przedstawiony jest jako jednonawowy murowany budynek wzmocniony przyporami z sygnaturką na dachu. Według J.B. Steinbrücka wewnątrz kościoła usytuowanych było 5 ołtarzy wraz z przypisanymi im wikariami, jednak innych informacji o wyposażeniu wnętrza brak. [6]
Szpital utrzymywał się z dotacji i zapisów. W roku 1325 roku źródła wymieniają fundację założoną w celu zabezpieczenia w drewno łaźni szpitala św. Jerzego. [7] O założeniu szpitalnym wspomina również dokument z roku 1343, w którym książę Otto I obdarza fundację dochodami ze wsi Wołczkowo na utrzymanie przebywających w szpitalu chorych [8] Ogrodzony murem szpital posiadał cmentarz, na którym chowano zmarłych trędowatych, a w późniejszym czasie zamieszkałych w nim ubogich starców, bezdomnych kalek i chorych. W Niemczech północnych wezwanie św. Jerzego wiązało się głównie z leprozoriami i to tak dalece, że określenie „Jürgenhaus” wprost oznaczało szpital dla trędowatych. [9]

Położenie szpitala i cmentarza Świętego Jerzego

Dotychczasowe ustalenia sytuują szpital wraz z kościołem w rejonie obecnego placu Stefana Batorego, a nawet wręcz w narożniku ulicy Dworcowej i 3 Maja. [10] Biorąc pod uwagę usytuowanie Bramy Passawskiej i drogi wylotowej z bramy wydaje się jednak, że kościół i szpital położony był bardziej na zachód, na terenie ograniczonym ulicami 3 Maja, Czackiego, Kaszubskiej i Śniadeckich, mniej więcej w połowie drogi prowadzącej do istniejącej do roku 1736 najstarszej wsi Turzyn.

1800, położenie dawnego cmentarza św. Jerzego (Pest Kirchhof)

W latach 1637 - 1639, kościół św. Jerzego, otaczające go mury, budynki mieszkalne, młyn konny, stajnie, owczarnia i stodoły zostały zrujnowane przez stacjonujących w nich żołnierzy szwedzkich. Co prawda całość tych zabudowań wraz z kościołem została w późniejszym czasie odbudowana, to jednak w trakcie cesarskiego oblężenia pomiędzy wrześniem a listopadem 1659 roku zniszczeniu uległ ponownie młyn prochowy napędzany kieratem końskim, stajnia, duży budynek mieszkalny, duża stodoła, długi budynek służący do składowania drewna opałowego oraz inne niezbędne budynki gospodarcze. Zburzono także kościół, który zamieniony w międzyczasie na spichlerz, od 1657 roku był już opuszczony i uchwałą Rady Miasta miał być przeznaczony dla chorych na zarazę, jednak gubernator miasta gen. Paul von Würtz nie wyraził na to zgody, gdyż wraz z pozostałą zabudową cały czas wykorzystywany był przez wojsko szwedzkie. [11] Kościół i otaczającą go zabudowę zburzono, by nie służyła jako ochrona oblegającym miasto wojskom cesarskim Leopolda I pod dowództwem gen. L. des Souchesa. Przetrwał tylko cmentarz. [12]

  • Cmentarz przy kościele św. Jerzego i jego kontynuacja na terenie Górnego Wiku

- od początku usytuowania na wzniesieniu Góry Młyńskiej kościoła szpitalnego św. Jerzego mieszkańcy najstarszego Turzyna i Górnego Wiku mieli zapewnione miejsce do pochówku na cmentarzu przyległym do kościoła. W drugiej dekadzie XVIII wieku za czasów Fryderyka Wilhelma I, z uwagi na rozszerzenie obszaru twierdzy, cmentarz ten przeniesiono na glacis (pochyłość stoku umocnień w kierunku przedpola twierdzy) głównego wału twierdzy miejskiej z przeznaczeniem na pochówek zmarłych na zarazę (na planach określany jako „Pest Kirchhof”). Natomiast mieszkańcom Górnego Wiku nowe miejsce na pochówki,, wyznaczono za wiatrakiem Fundacji Klasztoru św. Jana o nazwie „Pott”, poza dawnymi umocnieniami z okresu szwedzkiego (tzw. „alte Adolf Gustav Werk”, na planach miasta z tego okresu określone jako „Bürger Kirchhoff”. [13]
- pochówki żołnierzy garnizonu twierdzy, po likwidacji dotychczasowego cmentarza garnizonowego („Garnison-Kirchhoff”, położonego wzdłuż drogi z Górnego Wiku do Fortu Prusy (rejon obecnej ulicy Sowińskiego), który jednocześnie w tym czasie wykorzystany był na cmentarz biednych mieszkańców Górnego Wiku i najbliższej okolicy (określany jako „Armen Kirchhof”), od początku XIX wieku realizowano na kolejnym cmentarzu wojskowym usytuowanym wewnątrz obszaru południowego twierdzy, na tym samym przedstoku umocnień co wspomniany „Pest Kirchhof”, pod nazwą „Militair Begräbniß Platz”, także „Militair Kirchhof” lub „Militär Kirchhof”. [14]
- miejsce położenia cmentarza na planie Carla Friedricha Meyera z 1882 roku (na podkładzie szwedzkiego planu katastralnego z 1693 r., a także cmentarza pod nazwą Pest Kirchhof na planie twierdzy szczecińskiej z 1800 r. umożliwia nam w miarę precyzyjne określenie miejsca położenia szpitala Świętego Jerzego, a tym samym średniowiecznego kościoła szpitalnego św. Jerzego, na którego tyłach leżał cmentarz.
- istnieje nieudokumentowany przekaz, że w 1620 r. na cmentarzu św. Jerzego (Georgenkirchhof) pochowano prochy ściętej i spalonej za czary Sydonii von Borck.
- jeszcze w połowie XIX wieku w świadomości mieszkańców Szczecina zachowała się legenda o miejscu pochówku Sydonii na pobliskim cmentarzu dla ubogich (wspomniany wyżej Armen Kirchhof, w niektórych publikacjach określany także jako cmentarz św. Jerzego/ Georgenkirchhof), położonym przy obecnej ulicy Sowińskiego, gdzie w połowie drogi między bramą do Fortu Prusy a wiatrakiem o nazwie „Pott” stał stary, do połowy zagłębiony w ziemi kamień z piaskowca oznaczony podwójnym krzyżem biskupim i nieczytelnym napisem upamiętniającym straconą szlachciankę Sydonię. [15]

Własność Fundacji szpitala Świętego Jerzego

  • Gospodarstwo rolne szpitala św. Jerzego

- główną parcelą fundacji było gospodarstwo rolne wokół kościoła i folwark w pobliżu, a także kilka pól na tzw. polu turzyńskim. Gospodarstwo rolne ciągnęło się w kierunku wschodnim wzdłuż ogrodów od Bramy Passawskiej sięgając prawie do bramy Świętego Ducha. W połowie XVI wieku zarządzał nimi zarządca, którego oficjalna siedziba w 1599 roku została przebudowana na dom o konstrukcji szachulcowej, ale w roku 1663 już nie istniała. Mimo że została odbudowana tuż obok, musiała zostać rozebrana w 1736 r. i przeniesiona bardziej na północny zachód, w rejon obecnej ulicy Kordeckiego i Bohaterów Warszawy, w miejsce zwane Mittelbrink (Środkowe Pastwisko] oraz Sieb (Sito), gdzie powstał tzw. Stary Turzyn (Alt Torney). Grunty rolne położone na terenie ówczesnej wioski Turzyn składały się z kilkunastu włók.

  • Pozostała własność Fundacji szpitala św. Jerzego

- dochody z 10 włók ziemi ornej we wsi Wołczkowo (Völschendorf);
- trzy wiatraki położone w pobliżu kościoła, tj. tzw. „stary” czyli późniejszy „Piękny” (Schӧne), zwany na koniec „nowy” (Neue), następnie „Pływak” (początkowo nazywany Schweimer, a później Schwimmer), kolejny określany jako Schӧneke, późniejszy „Żakiet” (Jacke) oraz młyn kieratowy usytuowany na dziedzińcu kościelnym. Wszystkie zostały spalone podczas oblężenia miasta w 1659 roku i na ich miejscu w ciągu XVIII wieku powstało pięć nowych wiatraków (w latach 1743-1782 nosiły nazwy: Neue Mühle; Jakke Mühle, wcześniej wspomniany jako Jacke; Schwimmer Mühle; Pott Mühle i Schӧne Mühle), z których pierwsze trzy podczas rozbudowy nowej dzielnicy miasta zwanej Nowe Miasto zostały rozebrane, a dwa ostatnie po 1736 roku przeniesiono na południowy skraj dawnych umocnień szwedzkich, tzw. linii obrony „alte Adolf Gustav Werk”;
- cztery łąki, w tym jedna na Łasztowni, jedna przy rzece Parnica oraz dwie na terenie wioski Grabowo;
- sad owocowy;
- osiem domów mieszkalnych przy parceli kościoła św. Jerzego;
- dziesięć bud mieszkalnych na terenie miasta. [16]

Przypisy

  1. ↑ P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. [...] Gedruckt zu Alten Stettin 1613, Księga pierwsza, s. 54; włóka (niem. hufe), średniowieczna jednostka podziału pól służąca pomiarom powierzchni i długości ziemi przeznaczonej pod zasiewy (według M. Wehrmanna pomorska włóka miała 19 ha (Geschichte von Pommern, Bd I. Gotha 1919, s. 107.)
  2. ↑ Zob. PUB, Bd. 3. Abt. 2, lata 1296-1300, s. 402-403, regest nr 1934 z dnia 31 marca, [rok] 1300, czwartek przed Niedzielą Palmową (seria quinta ante diem Palmarum) Stetin:
    „Książę Otto I odstępuje od sprzeciwu, który zgłosił wobec faktu, że klasztor kościoła św. Jakuba w Szczecinie nie zawierał ustawowej liczby 12 duchownych i zaświadcza, że kościół [p.w. Świętego Jakuba] jest obdarzony wioską Będargowo (Mandelkow), połową dziesięciny wioski Kamieniec (Schöningen), kościołami w Ustowie (Güstow) i w Gumieńcach (Scheune) oraz kościołem Ducha Świętego i kościołem św. Michała [późniejszy kościół szpitalny św. Jerzego] [położonymi] na obrzeżach Szczecina”.
    Z tego powodu do 1743 roku trzeci kaznodzieja kościoła św. Jakuba nosił tytuł pastora kościoła nieistniejącego już kościoła św. Jerzego, a także otrzymywał należne mu opłaty za pogrzeby na cmentarzu dla mieszkańców Górnego Wiku, określanym wówczas nazwą cmentarza mieszczańskiego (Bürger Kirchhof), lub po prostu św. Jerzego (Georgenkirchhof), zob. J.B. Steinbrück, Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften vor Stettin. [...] Stettin 1787, s. 4; także B. Frankiewicz, Szczecińskie cmentarze. Stettiner Friedhöfe. Szczecin 2003, s. 167. W tym drugim przypadku wydaje się jednak, że autor, B. Frankiewicz opisuje tu trzy różne cmentarze, nie uwzględniając dokładnego położenia cmentarza św. Jerzego i jego kolejnych zmian nazwy oraz miejsca położenia; por. przypis nr 15 w podrozdziale „Cmentarz przy kościele św. Jerzego”.
  3. ↑ Das älteste Stettiner Stadtbuch 1305–1352, hg. v. M. Wehrmann, Stettin 1921, wpis nr 55 z 11 kwietnia 1306 roku, s. 21.
  4. ↑ Zob. dokument w: PUB V 2., reg. nr 3178 z 25 kwietnia 1318, s. 373 i n.
  5. ↑ Zob. reg. nr 120 z 23 sierpnia 1346 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996. I Teil: Regesten, s. 80-81. Dokument został opublikowany w publikacji H. Heringa, Beiträge zu Topographie Stettins in alter Zeit W: BSt AF Bd. X, Stettin 1884, H. 1., s. 84-86.
  6. ↑ J.B. Steinbrück, Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften..., op. cit., s. 8.
  7. ↑ Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 50.
  8. ↑ Regest nr 118 z 25 listopada 1343 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856..., op. cit., s. 79; tamże przyp. 1.
  9. ↑ A. Grzybkowski, Centralne kaplice gotyckie W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973, s. 120, przyp. 40.
  10. ↑ Encyklopedia Szczecina. Szczecin 1999, 2000. T. I, s. 487, T. II, s. 483.
  11. ↑ B. Seyda, Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina W: Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego. Zeszyt 1–2 (4–5). Szczecin 1958, s. 74.
  12. ↑ H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 643 i n. Zob. położenie cmentarza przykościelnego na terenie najstarszego Turzyna na planie Szczecina opracowanym przez prof. Carla Friedricha Meyera w 1882 roku na podkładzie szwedzkiego planu katastralnego okolic Szczecina z 1693 roku (fragment planu; źródło: Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886).
  13. ↑ H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern..., op. cit. Th. 2, Bd. 8., s. 646-647; zob. także plan z 1769 roku ze zbiorów oddziału Muzeum Narodowego w Szczecinie Muzeum Historii Miasta - Plan von der Vestung Stettin und der umliegenden Gegend wie solche auf Seiner Königlichen Majestät Special Befehl im Monath Julyo 1769 aufgenommen worden [w:] Katalog planów miasta Szczecina 1590-1945 pod red. Mieczysława Stelmacha. Szczecin 1989, poz. kat. 63 (MN-H Kart., sygn. 138), s. 35; a także Plan von der Vestung Stettin (ok. 1800 r.) [w:] Katalog planów miasta Szczecina 1590-1945..., op. cit., poz. kat. 67 (MN-H Kart. sygn. 72), s. 36-37.
  14. ↑ Zob. plan z 1843 roku ze zbiorów oddziału Muzeum Narodowego w Szczecinie Plan von Stettin, op. cit... (MN-H Kart., sygn. 242), s. 42, także Plan von Stettin im Jahre 1847 (AP w Szczecinie, Zb. Kart. m. Szcz., sygn. 34); na cmentarz dla wojska wyznaczono obszar położony wzdłuż pochyłości stoku starych umocnień rawelinu 7-8, tj. poniżej wspomnianego tu już cmentarza Pest Kirchhof, na terenie dzisiejszego pl. Zawiszy i parcel przylegających do ulicy Drzymały, z którego, z chwilą budowy Nowego Miasta, zmarłych przeniesiono począwszy od jesieni 1846 roku na nowo założony cmentarz na glacis Fortu Wilhelma, zwany z czasem „starym cmentarzem wojskowym” (Alter Militär Kirchhof), położony przy obecnej ulicy ulicy św. Wojciecha; akcję przeniesienia pochówków żołnierzy garnizonu na nowy cmentarz wojskowy ostatecznie zakończono na przełomie 1846-47 roku; por. H. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern: Topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Theil 2. Bd. 9. Berlin und Wriezen a/O. 1876, s. 617.
  15. ↑ Zob. Georg Sello, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. III. Band. Familiengeschichtliche Urkunden des 16. u. 17. Jahrhunderts. I. Teil: Urkunden. Berlin 1907, s. 808-809; także Thiede, Chronik von Stettin, 1849 s. 625, tamże przyp. (*), a także podsumowanie tych informacji A.G. Stubenrauch, Bilder der Sidonia von Borcke [w:] Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Siebenter Jahrgang, 1893. Stettin 1893, s. 58, tamże przypis dolny (*). Podobną informację podaje B. Frankiewicz, Szczecińskie cmentarze... op. cit., s. 168, który w przywołanym tu przypisie nr 105 jako źródło podaje publikację J.W. Meinholda, Sidonia von Bork, die Klosterhexe. Stettin 1848, s. 254 (?); z tego co zdołałem ustalić, nie było takiego wydania, a faktycznie źródłem powinna być, jak potwierdza to wspomniany tu Georg Sello na s. 809, publikacja tegoż autora Gesammelte Schriften, Siebenter Band. Sidonia von Bork, die Klosterhexe. III Band. Leipzig 1848, s. 408, przyp. dolny (*).
  16. ↑ J.B. Steinbrück, Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften..., op. cit., s. 5-6; a także szerzej według J.B. Steinbrücka w opisie historii miasta Szczecina H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern [...] Th. 2, Bd. 8., op. cit., s. 643 i n.


Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
  • Meinhold J.W., Gesammelte Schriften, Siebenter Band. Sidonia von Bork, die Klosterhexe. III Band. Leipzig 1848.
  • Steinbrück J.B., Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften vor Stettin: Auf die Beförderung des [...] Herrn, Christoph Friedrich Herwigs, bisherigen Diakonus zu St. Jakob und Pastors zu St. George, zum Primarius der St. Jakobs-Kirche, Ephorus der grossen Raths- und Direktor der Ministerial-Schulen. Stettin 1787.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Berghaus H.K.W., • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. T. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Stubenrauch A., Bilder der Sidonia von Borcke w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Siebenter Jahrgang). Stettin 1893.
  • Wehrmann M., Geschichte von Pommern. Bd I. Gotha 1919.
  • Das älteste Stettiner Stadtbuch 1305–1352, hg. v. M. Wehrmann, Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
  • Seyda B., Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina W: Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego, zeszyt 1–2 (4–5), Szczecin 1958.
  • Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
  • Katalog planów miasta Szczecina 1590-1945 pod red. Mieczysława Stelmacha. Szczecin 1989.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina, T. I, A-O; T. II, P-Ż: Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999, 2000.
  • Frankiewicz B., Szczecińskie cmentarze. Stettiner Friedhöfe. Szczecin 2003.

Zobacz też

Źródło: „https://pomeranica.pl/wiki/index.php?title=Kościół_szpitalny_św._Jerzego&oldid=248002”