Kościół szpitalny św. Jerzego

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Geolokalizacja: 53.42266,14.549684

Kościół szpitalny św. Jerzego i jego otoczenie pod koniec XVI wieku

Kościół szpitalny św. Jerzego (niem. Michaelis Kapelle, St. George Kapelle, St. Jürgenhospital) usytuowany był poza murami miasta w pobliżu Bramy Passawskiej, po lewej stronie drogi wylotowej z bramy prowadzącej w kierunku Gartz, i dalej do Berlina.

Fundacja szpitala św. Jerzego

Historia

Szpital Świętego Jerzego z kaplicą

Jak podaje Friedeborn szpital dla zakaźnie chorych został ufundowany ok. 1335 roku przez mieszczanina szczecińskiego Reinekina Wessela (Reinikinus Wessel), który ofiarował pod zabudowę kilka włók ziemi. Pisze również, że nadzór nad szpitalem, który był także przytułkiem dla wędrowców, sprawowało tak zwane Bractwo Kalendowe. [1] Natomiast w opracowaniu J.B. Steinbrücka czytamy, że książę Otto I przekazał w 1300 roku kościołowi św. Jakuba patronat nad kaplicą św. Michała, poprzedniczce kościoła św. Jerzego. [2] Jednocześnie w najstarszej księdze miejskiej dokonano wpisu w kwietniu 1306 roku o zapisie pewnej kwoty na rzecz szpitala św. Jerzego (Sancto Georgio). Ponadto w jednym z zachowanych dokumentów z maja 1312 roku znajdujemy wzmiankę o prowizorach mających nadzór nad szpitalem św. Jerzego i św. Ducha. [3] Z kolei według dokumentu z 25 kwietnia 1318 roku książę Otto I podarował Bractwu Kalendowemu przy kościele szpitalnym św. Jerzego roczną rentę w wysokości 42 marek 10 szylingów i 8 fenigów z dochodów z podatku zwanego „Ungeld” oraz z mennicy miejskiej a także 30 kurcząt dostarcznych ze wsi Smolęcin. [4] Przytoczone tu dokumenty jednoznacznie wskazują na to, iż obiekt ten powstał znacznie wcześniej niż podaje to wyżej cytowany Paul Friedeborn, i być może miało to miejsce pod koniec XIII wieku.
W 1346 roku budynek kościoła stanowił wzór dla budowniczych kaplicy Świętego Ottona. [5] Na widokach miasta z przełomu XVI/XVII wieku przedstawiony jest jako jednonawowy murowany budynek wzmocniony przyporami z sygnaturką na dachu.
Szpital utrzymywał się z dotacji i zapisów. W roku 1325 roku źródła wymieniają fundację założoną w celu zabezpieczenia w drewno łaźni szpitala św. Jerzego. [6] O założeniu szpitalnym wspomina również dokument z roku 1343, w którym książę Otto I obdarza fundację dochodami ze wsi Wołczkowo na utrzymanie przebywających w szpitalu chorych [7] Ogrodzony murem szpital posiadał cmentarz, na którym chowano zmarłych trędowatych, a w późniejszym czasie zamieszkałych w nim ubogich starców, bezdomnych kalek i chorych. W Niemczech północnych wezwanie św. Jerzego wiązało się głównie z leprozoriami i to tak dalece, że określenie „Jürgenhaus” wprost oznaczało szpital dla trędowatych. [8]

Położenie szpitala i cmentarza Świętego Jerzego

Dotychczasowe ustalenia sytuują szpital wraz z kościołem w rejonie obecnego placu Stefana Batorego, a nawet wręcz w narożniku ulicy Dworcowej i 3 Maja. [9] Biorąc pod uwagę usytuowanie Bramy Passawskiej i drogi wylotowej z bramy wydaje się jednak, że kościół i szpital położony był bardziej na zachód, na terenie ograniczonym ulicami 3 Maja, Czackiego, Kaszubskiej i Śniadeckich, w połowie drogi do istniejącej do roku 1736 najstarszej wsi Turzyn.

Położenie dawnego cmentarza św. Jerzego (Pest Kirchhof)

Kościół w 1657 roku był już opuszczony i uchwałą Rady Miasta miał być przeznaczony dla chorych na zarazę. Nie wyraził na to zgody gubernator miasta gen. Paul von Würtz, gdyż kościół i zabudowania szpitala wykorzystywane były przez wojsko szwedzkie. [10] Całość, wraz z usytuowanym przy nim młynem prochowym, napędzanym kieratem końskim, została zburzona jesienią 1659 roku, by nie służyła jako ochrona oblegającym miasto wojskom cesarskim Leopolda I pod dowództwem gen. L. des Souchesa. Przetrwał tylko cmentarz na którym chowano zmarłych na zarazę ze szpitala Świętego Jerzego, a z czasem mieszkańców Górnego Wiku i najstarszego Turzyna. [11]

  • Cmentarz przy kościele św. Jerzego

- cmentarz ten pod nazwą Pest Kirchhof wykazany jest jeszcze na planie z 1800 roku, jego kontynuacją wewnątrz obszaru południowego twierdzy był tzw. Militair Kirchhof (Militär Kirchhof), widoczny na planie z 1847 roku. [12]
- usytuowanie cmentarza pod nazwą Pest Kirchhof w okolicy dzisiejszego Placu Zawiszy umożliwia nam określenie miejsca położenia szpitala Świętego Jerzego, a tym samym średniowiecznego kościoła szpitalnego św. Jerzego, na którego tyłach leżał cmentarz.

Własność Fundacji szpitala św. Jerzego

  • Gospodarstwo rolne szpitala Świętego Jerzego

Główną parcelą fundacji było gospodarstwo rolne wokół kościoła i folwark w pobliżu. Gospodarstwo rolne ciągnęło się w kierunku wschodnim wzdłuż ogrodów od Bramy Passawskiej prawie do bramy Świętego Ducha, natomiast pobliski folwark we wsi Turzyn składał się z kilkunastu włók.

  • Pozostała własność Fundacji szpitala Świętego Jerzego

Przypisy

  1. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. [...] Gedruckt zu Alten Stettin 1613, Księga pierwsza, s. 54; włóka (niem. hufe), średniowieczna jednostka podziału pól służąca pomiarom powierzchni i długości ziemi przeznaczonej pod zasiewy (według M. Wehrmanna pomorska włóka miała 19 ha (Geschichte von Pommern, Bd I. Gotha 1919, s. 107.)
  2. Z tego powodu do 1743 roku trzeci kaznodzieja kościoła św. Jakuba nosił tytuł pastora kościoła nieistniejącego już kościoła św. Jerzego, a także otrzymywał należne mu opłaty za pogrzeby na cmentarzu dla mieszkańców Górnego Wiku, określanym wówczas nazwą cmentarza mieszczańskiego (Bürger Kirchhof), lub po prostu św. Jerzego (Georgenkirchhof); zob. J.B. Steinbrück, Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften vor Stettin. [...] Stettin 1787, s. 4; także B. Frankiewicz, Szczecińskie cmentarze. Stettiner Friedhöfe. Szczecin 2003, s. 167. W tym drugim przypadku jednak wydaje się, że autor opisuje trzy różne cmentarze, nie uwzględniając dokładnego położenia cmentarza św. Jerzego i kolejnych zmian jego nazwy.
  3. Das älteste Stettiner Stadtbuch 13051352, hg. v. M. Wehrmann, Stettin 1921, wpis nr 55 z 11 kwietnia 1306 roku, s. 21.
  4. Zob. dokument w: PUB V 2. nr 3178 z 25 kwietnia 1318, s. 373 i n.
  5. Zob. regest 120 z 23 sierpnia 1346 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 12431856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996. I Teil: Regesten, s. 80-81. Dokument został opublikowany w publikacji H. Heringa, Beiträge zu Topographie Stettins in alter Zeit W: BSt AF Bd. X, Stettin 1884, H. 1., s. 84-86.
  6. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 50.
  7. Regest nr 118 z 25 listopada 1343 roku w: Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856..., op. cit., s. 79; tamże przyp. 1.
  8. Grzybkowski A., Centralne kaplice gotyckie W: Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973, s. 120, przyp. 40.
  9. Encyklopedia Szczecina. Szczecin 1999, 2000. T. I, s. 487, T. II, s. 483.
  10. Seyda B., Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina W: Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego. Zeszyt 1–2 (4–5). Szczecin 1958, s. 74.
  11. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 524.
  12. Był to cmentarz położony na terenie dzisiejszego pl. Zawiszy i parcel przylegających do ulicy Drzymały, na którym chowano żołnierzy z załogi twierdzy, i z którego, z chwilą budowy Nowego Miasta, zmarłych przeniesiono po 1847 roku na cmentarz wojskowy przy ulicy Wojciecha. Zob. Plan von der Vestung Stettin [1800] w: Katalog planów miasta Szczecina 1590-1945 pod red. Mieczysława Stelmacha. Szczecin 1989, poz. kat. 67, s. 36; tamże Plan der Festungsstadt Stettin nebst den dazu gehörigen Forts. 1847, poz. kat. 89, s. 45.


Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge /.../ Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, /.../ fuenff hundert Jahren, /.../ begeben /.../ auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet /.../. Gedruckt zu Alten Stettin 1613.
  • Steinbrück J.B., Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften vor Stettin: Auf die Beförderung des [...] Herrn, Christoph Friedrich Herwigs, bisherigen Diakonus zu St. Jakob und Pastors zu St. George, zum Primarius der St. Jakobs-Kirche, Ephorus der grossen Raths- und Direktor der Ministerial-Schulen. Stettin 1787.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Wehrmann M., Geschichte von Pommern. Bd I. Gotha 1919.
  • Das älteste Stettiner Stadtbuch 1305–1352, hg. v. M. Wehrmann, Stettin 1921.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich, Stettin Leon Sauniers Buchhandlung 1926.
  • Seyda B., Z przeszłości służby zdrowia i szpitali Szczecina W: Szczecin, pismo poświęcone sprawom regionu zachodniopomorskiego, zeszyt 1–2 (4–5), Szczecin 1958.
  • Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego. Warszawa 1973.
  • Katalog planów miasta Szczecina 1590-1945 pod red. Mieczysława Stelmacha. Szczecin 1989.
  • Regestenbuch der Urkundensammlung der Stadt Stettin 1243 – 1856. Auf Grund des Manuskriptes von Karl Otto Grotefend zum Druck vorbereitet von Dr. Bogdan Frankiewicz und Mag. Jerzy Grzelak, Bd. 1. – 2., Szczecin 1996.
  • Encyklopedia Szczecina, T. I, A-O; T. II, P-Ż: Uniwersytet Szczeciński, Instytut Historii, Zakład Historii Pomorza Zachodniego. Szczecin 1999, 2000.
  • Frankiewicz B., Szczecińskie cmentarze. Stettiner Friedhöfe. Szczecin 2003.

Zobacz też