Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (Szczecin-Dąbie)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Szczecinie-Dąbiu
brak zdjecia
Fot. M. Gwiazdowska, 2010
Nazwa niemiecka Marienkirche
Wyznanie rzymskokatolickie
Parafia Wniebowzięcia NMP w Szczecinie
Data budowy XIII-XIX wiek
Data poświęcenia 1866, 1945
Budulec cegła


200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 162 z dnia 28 sierpnia 1956[1]

Geolokalizacja: 53.3953,14.665213


Historia

Kościół Mariacki położony w centrum historycznego Dąbia był główną dominantą architektoniczną miasta już w średniowieczu.

Początek budowy tu świątyni jest wzmiankowany w materiałach źródłowych z 1260 roku. Zbudowano wtedy kościół p.w. św. Mikołaja podległy klasztorowi cystersów z Kołbacza, któremu książę Barnim I darował 8 włók ziemi z miejskich terenów „In districtum civitatis”[2].

Widok kościoła w 1844 r. od strony południowo-zachodniej wg E. Sannego

Jego gotycka sylweta została pokazana przez Franza Hogenberga w końcu XVI wieku w grafikach, przechowywanych dzisiaj w szczecińskim muzeum. Wizerunek budowli odnajdujemy także w późniejszych miedziorytach, znajdujących się w muzealnych zbiorach, m.in. na mapie Eilharda Lubinusa z 1618 roku i panoramie Mathiasa Meriana z 1649 roku, czy jednej z ostatnich litografii przedstawiającej gotycki kościół przed pożarem, utrwalony przez E. Sannego w 1844 roku w widoku Dąbia od strony Bramy Młyńskiej oraz ryciny Hermanna z 1862 roku opublikowanej przez H. Lemckego[3].

Widok kościoła w 1862 r. od strony zachodniej wg ryc. Hermanna

Odbudowa kościoła

W dniu 18 lipca 1863 roku kościół, noszący już wezwanie mariackiego, został dotkliwie zniszczony w wyniku pożaru. Jego odbudowę rozpoczęto praktycznie od razu od uprzątnięcia gruzu i wykonaniu niezbędnych rozbiórek oraz zabezpieczenia najbardziej zniszczonych fragmentów budowli. Kolejne prace prowadzono w latach 1864–1866 wg projektu i pod nadzorem radcy budowlanego i architekta Paula Rudolfa Brechta.[4] Prace nad odbudową kościoła zakończono w 1866 roku i 21 stycznia odbyło się uroczyste poświęcenie oraz pierwsza msza w obecności superintendenta dr. Jaspisa i celebrze pastora Knuppela. Polichromię i witraże stanowiące ostatni element wyposażenia świątyni wykonywano w kolejnych dwóch latach. Zamówiono także nowy główny ołtarz, który ukończono 8 stycznia 1867 roku. W centralnej części ołtarza umieszczono obraz, przedstawiający Zmartwychwstanie Chrystusa, dzieło berlińskiego malarza Carla Gotfrieda Pfannschmidta (1819-1887), prawdopodobnie także autora niezachowanego wystroju malarskiego kościoła p.w. św. Stanisława Kostki w Szczecinie.[5] Przetrwały do dzisiaj również inne, oprócz ołtarza głównego, elementy wyposażenia świątyni z tego czasu, ambona, chrzcielnica, ławy czy prospekt organowy.

Plan kościoła odbudowanego przez radcę Brechta po pożarze w 1863 r.


Po 1945 roku

W marcu 1945 kościół został nieznacznie uszkodzony przez pożar. Zniszczone zostały witraże i szklenie okien oraz częściowo osmalone wnętrze. Po wykonaniu niezbędnych napraw w obrębie wieży i odnowieniu wnętrza świątynia została przekazana kościołowi rzymskokatolickiemu. Nie zachowano wówczas historycznych polichromii, malując wnętrze jednolicie na biało. Księża rozpoczęli posługę w świątyni, która została poświęcona 12 sierpnia 1945 r., jako jednej z pierwszych otwartych w Szczecinie po zakończeniu działań wojennych.

W końcu lat sześćdziesiątych nastąpiło pogorszenie stanu technicznego budowli, zwłaszcza w obrębie wieży. W 1972 roku opracowana została przez konstruktorów inż. Suchodolskiego i dr. Józefa Szkwarka ekspertyza konstrukcyjna wieży wraz z projektem najpilniejszych prac. Konieczne było wprowadzenie do wnętrza betonowej konstrukcji wzmacniającej górne kondygnacje wieży. Prace wykonała Firma Józefa Hermanowicza z Gorzowa Wielkopolskiego.[6]

W 1973 roku wykonano również niezbędne reperacje ceglanego lica ścian wieży oraz uzupełniono, zaprawami cementowymi pomalowanymi w kolorze piaskowca, ubytki zewnętrznego detalu architektonicznego, fial kwiatonów i wimperg. Należy zauważyć, że tak jak konieczne wzmocnienie konstrukcji wieży zostało wykonane w 1972 r. zgodnie z najlepszą wiedzą i dzięki temu zabytek uniknął degradacji, to naprawa dekoracyjnych elementów wieńczących odtworzonych przy użyciu cementu nie powinna mieć miejsca w obiekcie wpisanym do rejestru zabytków.

W latach 1981-1983 przeprowadzono kolejną, budzącą wątpliwości ze stanowiska konserwatorskiego, renowację wnętrza świątyni w tym także jego zabytków ruchomych. Autorem prac była firma braci Juszczaków z Poznania. Prowadzone we wnętrzu prace w latach 1981-1983 przyczyniły się do utrwalenia zmian wprowadzonych w wyniku pierwszego po wojnie remontu kościoła, ale także zmieniły wizerunek elementów ruchomych zabytkowego wyposażenia świątyni.

Widok wieży, fot. M. Gwiazdowska, 2020

W 2009 roku, dzięki staraniom księdza proboszcza Zbigniewa Piaseckiego, odnowiono tynkami renowacyjnymi dolne partie wnętrza świątyni a w 2010 roku podjęto prace związane z renowacją i rekonstrukcją ubytków posadzki.[7] Zdemontowano ocalałe, oryginalne płytki ceramiczne i starannie oczyszczono. Odzyskaną w ten sposób terakotę poddano konserwacji i ponownie położono w nawie bocznej południowej. W pozostałej części wnętrza wykonano rekonstrukcję posadzki terakotowej, dla której zostały zamówione kopie historycznych płytek. Uzupełnienia nastąpiły w miejscach, gdzie były wylewki betonowe, względnie różnorodne, ceramiczne płytki kładzione po 1945 roku. Warto zaznaczyć, że nie wykonano wówczas renowacji posadzki w prezbiterium, gdzie zachowana jest oryginalna posadzka terakotowa z dwubarwnych płytek z motywem rombów w postaci iluzorycznej dekoracji trójwymiarowej. Ich forma wskazuje, że mogą stanowić ocalały fragment posadzki średniowiecznej świątyni, którą zdemontowano i ułożono wtórnie w nowym prezbiterium, powstałym w wyniku odbudowy kościoła po pożarze z 1863 roku.

W kolejnych latach przełożono dach oraz rozpoczęto konserwację bryły zewnętrznej. Prace związane z renowacją bryły zewnętrznej trwają nadal, a ich zakończenie uwarunkowane jest finansowaniem ze środków publicznych. Podjęta kompleksowa konserwacja kościoła przyczynia się do znaczącej poprawy stanu technicznego budowli, oraz należy mieć nadzieję, że pozwoli na ocalenie w pełni jej zabytkowej wartości. W ramach kompleksowej konserwacji kościoła rozpoczętej w 2009 roku następuje w trakcie prowadzonych prac m.in. wymiana wszystkich cementowych detali i zastąpienie ich kopiami oryginalnych, wykonanymi z piaskowca. Niewątpliwie na swoje ewentualne odkrycie czeka jeszcze historyczny wystrój wnętrza zdobionego barwną polichromią.

Fot. M. Gwiazdowska, 2020


Architektura

Brecht opracowując w 1863 roku projekt odbudowy kościoła, wykorzystał ocalałe po pożarze fragmenty dolnych partii murów obwodowych korpusu nawowego oraz fundamenty wieży zachodniej. Bryła obecnego kościoła jest więc w swoim zasadniczym kształcie powtórzeniem późnogotyckiego układu przestrzennego wcześniejszej świątyni. Podczas odbudowy kościoła została powiększona część wschodnia. Nawa główna została zamknięta dodaną przestrzenią nowego prezbiterium z wielobocznym zamknięciem, a nawy boczne także dodanymi, mniejszymi kaplicami. Brecht połączył w harmonijny sposób nową bryłę kościoła z dawnym planem gotyckim, znakomicie wpisując sylwetę neogotyckiej budowli w pierwotny średniowieczny układ przestrzenny. Na znacznej płaszczyźnie murów obwodowych czytelna jest zachowana średniowieczna cegła o wymiarach 8x28/28,5x13/13,5 (cm), przewiązana w układzie wendyjskim.

Zachowany oryginalny wątek wiązania murów wskazuje jednoznacznie na ich średniowieczne pochodzenie. Ponadto w większości została zastosowana średniowieczna cegła, jako wtórnie użyta w partii zewnętrznej murów w odróżnieniu do wnętrz. Zupełnie inna, nowa XIX–wieczna cegła występuje w widocznej nieotynkowanej części wieżowej od strony wewnętrznej. Na pewno nie jest przypadkowym konsekwentne zastosowanie nowej cegły głównie w partiach wnętrza otynkowanych lub powszechnie niedostępnych, a w zewnętrznym licu murów użycie średniowiecznej cegły w nawiązaniu do średniowiecznego rodowodu świątyni.

Odbudowany kościół zachował więc również trójnawową przestrzeń sześcioprzęsłowej hali z czworobocznym korpusem wieżowym. Na elewacjach został umieszczony, obiegający je dekoracyjny szeroki fryz, barwiony techniką sgraffito. Pas fryzu wypełnia ornament utworzony ze stylizowanych liści i łodyg akantu, rośliny powszechnie stosowanej, jako motyw dekoracyjny w sztuce gotyckiej. Architekt przyjął dla nowo powstałej budowli także formę wcześniej istniejącego późnogotyckiego, bogato rozglifionego portalu głównego wejścia, prowadzącego do świątyni zarówno przed jak i po pożarze przez zachodnią ścianę korpusu wieżowego. Wieża oblicowana została na całej wysokości cegłą, łącznie z wieńczącym ją hełmem. Nawiązuje w swoim kształcie podobnie jak cała świątynia do wcześniejszego pierwowzoru gotyckiej budowli. Jest jednak bardziej okazała i monumentalna w formie, zarówno z uwagi na zmianę zastosowanego materiału, jak i podwyższenie iglicy. Wcześniejsza budowla miała dachy pokryte blachą miedzianą. Wieża zniszczonej świątyni wykonana była w górnej części kondygnacji w konstrukcji drewnianej i posiadała wysokość 70,5 metra. Wieża Brechta jest w całości murowana i posiada wysokość 75,6 m.

Wnętrze

Trójnawowe wnętrze zyskało także lżejsze proporcje i lepsze doświetlenie poprzez zastosowanie wysokich arkad między nawami, wspartych na smukłych ośmiobocznych filarach. Łączna szerokość świątyni wynosi 19,9 m (szerokość nawy głównej 8,7 m), a jej długość 28.5 m.[8] Nawa główna i prezbiterium kryte są sklepieniem gwiaździstym,prezbiterium częściowo także baldachimowym a nawy boczne krzyżowo żebrowym. Kaplice kończące nawy boczne wieńczy sklepienie krzyżowe. Kościół w Dąbiu to stosunkowo wczesna realizacja Brechta, jak też i jeden z wcześniejszych obiektów sakralnych ceglanej architektury Szczecina zbudowanych w stylu neogotyckim. Dzięki rozświetlenie wnętrza poprzez wspomniane przeprucie ścian olbrzymimi otworami okiennymi oraz podział na nawy wysokimi arkadami, powstała czytelna strefa światła, którą otoczone są prezbiterium i nawy, tak charakterystyczna dla estetyki średniowiecznych budowli sakralnych.[9] Brecht podejmując się odbudowy kościoła Mariackiego nawiązał również do tradycji ceglanej architektury Pomorza i świadomie zdecydował się na formę będącą próbą przechowania zarówno wartości estetycznych i artystycznych jak i symboliki średniowiecznego kościoła, poświęconego popularnemu wówczas kultowi Najświętszej Marii Panny. Wystrój świątyni cechuje znajomość ornamentyki gotyckiej i dbałość o zastosowanie odpowiedniego detalu architektonicznego, zarówno tego we wnętrzu w formie służek czy kapiteli filarów, jak i na zewnątrz budowli w postaci ozdobnych wimperg, fial czy kwiatonów. Uwagę przykuwa też monumentalny szczyt schodkowy na linii korpusu nawowego i prezbiterium stanowiący w średniowieczu fragment wschodniej elewacji budowli i zakończenie ówczesnego prezbiterium.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. PUB II 68, Robert Klempin, Gustaw Kratz: Die Stadte Provinz Pommern. Berlin 1865 s.109.
  3. Franz Hogenberg, Panorama Dąbia od płd. – wsch. z 1588 r., miedzioryt oraz Panorama Dąbia od płd., ok. 1594, akwaforta, akwarela, F. Thiede, Pommern. Geschichte Und Beschreibung des Pommernlandes zur Förderungder pommerchen Vaterlandskunde, Bd.1-6, Stettin, Verlag von E. Sanne & Comp., 1844, MNS AFoto13940, H. Lemcke: Die Bau Und Kunstdenkmaler des Regierungsbezirks Stettin. Stettin 1901 H.V, s. 14-15.
  4. Brak w aktach Rejencji Szczecińskiej imienia radcy budowlanego Brechta. Hugo Lemcke wzmiankując o budowniczym kościoła w Dąbiu, radcy budowlanym Brechcie pisze, że następnie ze Szczecina przeniósł się do Rudolstadt.H. Lemcke op. cit. Nazwisko radcy budowlanego Paula Rudolfa Brechta z Rudolstadt pojawia się w: Zentralblatt der Bauverwaltung. Herausgegeben im Ministerium der öffentlichen Arbeiten. Berlin, 25. Mal 1907, XXVIL Jahrgang nr 43 s. 281.
  5. Na odwrocie obrazu zachowana jest czytelna sygnatura artysty i data wykonania obrazu 1866 r.
  6. Informacja o pracach remontowych w latach 1945-1973 z Białej karty Architektury oprac. Kazimiera Kalita Skwirzyńska. Szczecin 1991 w: archiwum Miejskiego i Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.
  7. Prace były prowadzone ze środków Gminy Miasto Szczecin pod nadzorem Miejskiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie. Dokumentacje projektowe dotyczące konserwacji świątyni od roku 2009 dostępne w Szczecinie w archiwum Miejskiego Konserwatora Zabytków, wcześniejsze w archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
  8. Hugo Lemcke: Die Bau … op.cit s. 14-16.
  9. Hans Seldmayr: Die Entstehung der Kathedrale. Zurich 1950. Małgorzata Paszkowska: Die Kontinuitat der mittelalterlichen Motive am Beispiel der Stettiner Ziegelarchitektur des 19 Jahrhunderts. w: Backsteinarchitektur in Mitteleuropa. Studiern zur Backsteinarchitektur. Lukas Verlag 2001, s. 364-366.

Zobacz też

Linki zewnętrzne



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Małgorzata Gwiazdowska