Maria Flukowska

Maria Flukowska
Sprawiedliwa Wśród Narodów Świata
brak zdjecia
Data urodzenia	9 stycznia 1904
Miejsce urodzenia	Wiedeń
Data śmierci	17 kwietnia 1977
Miejsce śmierci	Warszawa

Maria Flukowska (1904–1977), działaczka konspiracyjna, powstaniec warszawski, opiekunka artystów, donatorka Książnicy Pomorskiej w Szczecinie, Sprawiedliwa Wśród Narodów Świata.

Życiorys

Dzieciństwo i lata młodości

Maria Flukowska urodziła się 9 stycznia 1904 r. w Wiedniu. Jej rodzicami byli: Julia z d. Kost, później Ladzińska (1872–1950) i Leopold Lityński z Litynia herbu Grzymała (1866–1906), przemysłowiec, właściciel kopalni, mecenas sztuki. Miała rodzeństwo przyrodnie. Jej ojciec, Leopold Lityński ożenił się (przypuszczalnie w 1904 r.) z Włodzimierą Marią Prochaską . W małżeństwie tym urodziła się dwójka dzieci, rodzeństwo przyrodnie Marii: 2 maja 1905 r. - Zygmunt Leopold Lityński (zm. 1969), a dnia 18 kwietnia 1906 r. - Apolonia Aniela Lityńska (zm. 1985).. Ojciec Marii, Leopold Lityński zmarł 28 lipca 1906 r. , gdy córka miała zaledwie dwa i pół roku.

Do trzeciego roku życia mieszkała z matką w Wiedniu, po czym przeniosły się do Krakowa, gdzie spędziła resztę dzieciństwa. Matka zarabiała na utrzymanie, prowadząc zakład krawiecki. Bardzo dbała o rozwój córki. Maria, którą nazywano Lilusią uczyła się gry na fortepianie, a w wieku dziesięciu lat dawała nawet koncerty. Uczęszczała do Gimnazjum Nowodworskiego , jednak nie ukończyła szkoły. Mając szesnaście lat wyszła za mąż za Stanisława Oktawiana Leszczyńskiego (1899–1976) , wówczas studenta Akademii Handlowej, później zawodowo związanego z lotnictwem wojskowym. W 1920 r. urodziła syna Jerzego (zm. 1944) , a trzy lata później córkę Halinę (1923–1988) . Tuż po urodzeniu córki rozstała się z mężem (cywilny rozwód orzeczono w 1924 r.).

Opiekę nad synem Jerzym przejął mąż i jego matka. Maria z córką Haliną przeniosła się do Poronina, do swej matki, Julii Ladzińskiej, która prowadziła pensjonat w wilii „Jędrzejówka”. Następnie zamieszkały w Bukowinie Tatrzańskiej, gdzie matka przejęła inny pensjonat, a Maria podejmowała się różnych prac, m.in. u architekta Karola Stryjeńskiego. Uzyskała maturę eksternistyczną. W 1926 r. w pensjonacie matki poznała Jerzego Lieberta (1904–1931), poetę, z którym zamieszkała w Warszawie w 1928 r. W styczniu 1930 r. przeniosła się z nim (po zdiagnozowaniu u poety otwartej gruźlicy) do położonej w pobliżu Tarnopola miejscowości Worochta. Intensywnie dokształcała się w zakresie sztuki i literatury. Po śmierci Lieberta (1931) i pobycie u Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża w Laskach powróciła do Warszawy, przygotowując do wydania utwory Lieberta w tomiku „Kołysanka Jodłowa” (Warszawa, 1932) oraz przyjmując dorywcze prace. W 1936 r. związała się ze Stefanem Flukowskim (1902–1972), członkiem grupy literackiej „Kwadryga”, poetą, prozaikiem, dramaturgiem, tłumaczem (ślub w 1939 r. w Wilnie).

Działalność konspiracyjna w czasie II wojny światowej, ratowanie polskich Żydów

Po wybuchu wojny mąż, Stefan Flukowski i dorosły już syn, Jerzy Leszczyński, absolwent Korpusu Kadetów w Rawiczu dostali się do niewoli niemieckiej. Syna zwolniono z powodu rzekomej gruźlicy. Mąż pozostał w oflagach do 1945 r. (najpierw w oflagu II B Arnswalde, obecnie: Choszczno, a później w oflagu II C Woldenberg, obecnie: Dobiegniew). Maria w ucieczce przed Niemcami dotarła do Lwowa, przez pewien czas pracowała w szpitalu polowym w Tarnopolu. Po zajęciu Kresów Wschodnich przez Armię Czerwoną przedostała się do Warszawy. Z Podhala dotarła do niej córka, która przebywała u babci Julii. Maria już zimą 1939/40 została łączniczką Związku Walki Zbrojnej.
Początkowo utrzymywała się z prowadzenia baru kawowego w cukierni „Znachor”, prowadzonej przez aktorki. Spotykała się tam elita artystyczna Warszawy . Potem pracowała w kawiarni „Pod Jemiołą”. Po wyrzuceniu z kolejnego mieszkania przez Niemców (wraz z dziećmi, także zaangażowanymi w działania konspiracyjne) na początku 1942 r., wynajęła dla swej rodziny lokal w zrujnowanej podczas wrześniowych bombardowań wilii przy ul. Szustra 49 (obecnie: ul. Jarosława Dąbrowskiego na warszawskim Mokotowie).
Wynajęty lokal stał się wkrótce miejscem nielegalnych spotkań, kolportażu podziemnej prasy i azylem dla ukrywających się ludzi. W mieszkaniu Marii znalazło na krótszy lub dłuższy czas schronienie wiele osób pochodzenia żydowskiego: prawie pół roku ukrywał się w nim Arnold Szyfman (1882–1967), wybitny polski reżyser, dyrektor teatrów, dramaturg.

Jesienią 1942 r. przyjęła sześcioro żydowskich dzieci . Trzyletniej dziewczynce (Ewa Cyprys) wyrobiła dokumenty na własne nazwisko. Ponadto w różnym czasie udzieliła u siebie schronienia kilkunastu dorosłym osobom żydowskiego pochodzenia, kierowanym do niej przez znajomych lub przez Delegaturę Rządu. Zamieszkała u niej znajoma, sprzed wojny, pielęgniarka Ludwika Libin (siostra artysty malarza, Kazimierza Libina (1904–1944) z rocznym dzieckiem.

Informacja o przechowywaniu przez Flukowską Żydów znajduje się m.in. w aktach Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce 1949–1984 . Na utrzymanie niektórych przechowywanych osób otrzymywała pieniądze z Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Pieniądze przekazywał lekarz Tadeusz Stępniewski . Otrzymywane sumy były skromne i nieregularne, toteż, zgodnie ze świadectwem jej córki, Haliny Leszczyńskiej, sprzedawała rodzinne kosztowności, książki i obrazy. Jesienią 1943 r. na wniosek M.F., ps. „Maria”, „Góralka” sanitariat Kedywu (Kierownictwo Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej) zorganizował na mansardzie wilii szpitalik, którym się opiekowała. Pełniła tam funkcję kucharki, zaopatrzeniowca i pielęgniarki. W opiece nad chorymi i ukrywanymi osobami pomagała jej córka. Leczono tam żołnierzy AK rannych w akcjach, wykradzionych ze szpitali, odbitych z więzienia czy przywiezionych z innych, zagrożonych lokali. Przebywał w nim m.in. Henryk Humięcki (1920–1944) ps. „Olbrzymek”, ranny podczas zamachu na Franza Kutscherę, kata Warszawy.

Po wybuchu powstania w sierpniu 1944 r. w wilii zorganizowano punkt sanitarny pułku Komendy Głównej AK "Baszta" . W piwnicy przechowywano broń i amunicję. Biogram powstańczy Marii Flukowskiej (portal Muzeum Powstania Warszawskiego) podaje: funkcja Peżetka, przydział: Komenda Główna Armii Krajowej - pułk "Baszta" - batalion "Olza" - kompania O-2 ppor. "Misiewicza" - "PŻ" ("Pomoc Żołnierzowi") . Syn, Jerzy Leszczyński, żołnierz AK, ps. „Lotnik”, skierowany przez dowództwo na Wileńszczyznę (akcja „Burza”) zginął jako dowódca kompanii w bitwie pod Olchówką w okolicach Lidy podczas walk IV batalionu 77 pp AK z sowiecką Brygadą im. Kirowa w maju 1944 r. Córka, Halina Leszczyńska, ps. „Halinka”, sanitariuszka w batalionie „Zośka”, podczas Powstania Warszawskiego na Starym Mieście, przeszła kanałami do Śródmieścia, walczyła na Czerniakowie. Ranna dotarła do matki, skąd wypędzono je (wraz z dwojgiem żydowskich dzieci) do obozu w Pruszkowie. Wydostały się stamtąd i pojechały do Poronina, gdzie Flukowska założyła i prowadziła szpital PCK dla rannych i chorych warszawiaków (dokumentacja szpitala znajduje się w archiwaliach M. Flukowskiej) .

Po powrocie męża z niemieckiej niewoli przenieśli się do Krakowa i zamieszkali w Domu Literatów przy ul. Krupniczej 22. Maria podjęła pracę w wydawnictwie „Książka”, prowadzonym przez Janinę Mortkowiczową (1875–1960), także mieszkankę Domu Literatów . W końcu 1946 r. Flukowska zaopiekowała się rzeźbiarzem, Xawerym Dunikowskim (1875–1964), który wrócił po pięciu latach z obozu koncentracyjnego Auschwitz. Od 1947 r. aż do śmierci artysty pełniła funkcję jego asystentki. W 1950 r. Flukowscy zamieszkali w Warszawie.

Powojenna działalność opozycyjna

Tuż po wojnie wraz z mężem Stefanem Flukowskim oraz córką Haliną Leszczyńską wstąpiła do organizacji Wolność i Niepodległość (WiN), poszukując kanałów przerzutowych dla członków AK, którzy chcieli opuścić Polskę (m.in. poprzez poszukiwanie kontaktów na Wybrzeżu z kapitanami statków oraz pracownikami Lotu Polskiego). W listopadzie 1945 r. M.F. została aresztowana w Krakowie za tę działalność (protokół przesłuchania Marii Flukowskiej przez ppor. Wiktora Krasińskiego nosi datę 12 listopada 1945) . Obciążyły ją zeznania złożone w dniu 7 listopada 1945 r. w Warszawie przez aresztowaną 30 października 1945 r. pisarkę Marię Halinę Kann (1910–1995) ps. „Murka” . Maria Flukowska używała wówczas pseudonimu „Maria terenowa”. Po aresztowaniu została przewieziona do Warszawy i osadzona w więzieniu przy ul. Rakowieckiej , w którym przebywała do 8 maja 1946 r. Przynależność do WiN była powodem, że M.F. znajdowała się przez wiele lat pod obserwacją władz PRL, o czym świadczy sporządzony 20 lipca 1963 r. „Wykaz osób zarejestrowanych w Kartotece Centralnej Biura „C” MSW jako kierowniczy aktyw reakcyjnych organizacji z okresu okupacji działających po wyzwoleniu – zam. w Warszawie” .

Sekretarka męża

Maria z mężem często przyjeżdżali na Pomorze Zachodnie, m.in. do Barlinka (oboje byli członkami Towarzystwa Miłośników Barlinka) i Szczecina, gdzie mieli przyjaciół.

Od początku związku ze Stefanem Flukowskim pełniła funkcję jego sekretarki, doradczyni i pierwszej czytelniczki. Po nagłej i przedwczesnej śmierci męża, który zmarł 8 maja 1972 r. w Świnoujściu, troszczyła się o jego spuściznę literacką i artystyczną. Zabiegała o wznowienia jego utworów oraz publikację tekstów nieopublikowanych. Wyraziła zgodę na nadanie Miejskiej Bibliotece Publicznej w Świnoujściu imienia Stefana Flukowskiego i uczestniczyła w uroczystości, która odbyła się w grudniu 1972 r.

W kolejnych latach przekazała Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Stanisława Staszica w Szczecinie część archiwum twórczego męża, księgozbiór rodzinny oraz kolekcję obrazów, rzeźb i artefaktów, pierwotnie przeznaczonych dla Muzeum Regionalnego w Barlinku, stawiając warunek utworzenia rekonstrukcji pracowni twórczej Stefana Flukowskiego . Ponadto podarowała bibliotece zapisane jej przez Jadwigę Witkiewiczową obrazy Stanisława Ignacego Witkiewicza.. Otwarcie muzealnej Sali Stefana Flukowskiego w szczecińskiej bibliotece odbyło się 8 maja 1977 r., kilka tygodni po śmierci donatorki.

Opiekunka i przyjaciółka pisarzy i artystów

Przez wiele lat opiekowała się (wraz z mężem) Jadwigą Witkiewiczową (1893–1968), wdową po S.I. Witkiewiczu (1885–1939). W 1961 r. dzięki interwencji Xawerego Dunikowskiego (na skutek próśb M. Flukowskiej), wdowa po Witkacym otrzymała rentę i kawalerkę w Warszawie. Zgodnie z wolą J. Witkiewiczowej M.F. zorganizowała po śmierci przyjaciółki jej pochówek na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem .

M.F., na mocy testamentu J. Witkiewiczowej, dysponowała częścią jej archiwaliów i pamiątek. Zespół listów Witkacego do żony, pamiątki oraz zapiski nabyła Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Stanisława Staszica, obecnie Książnica Pomorska w Szczecinie. Zbiór fotografii Witkacego oraz jego notatki z lat 30. XX w. M.F. przekazała do Ossolineum we Wrocławiu, dokąd w 1953 r. wdowa po Witkacym sprzedała ocalone rękopisy dzieł męża. Przez kilka lat pomagała również Zofii Nałkowskiej (1884–1954) i jej siostrze, rzeźbiarce Hannie Nałkowskiej-Stefanowicz (1888–1970), w załatwianiu różnego rodzaju spraw, co Nałkowska skrupulatnie odnotowywała w swoich dziennikach.. Przyjacielskie relacje Marii i Stefana Flukowskich z Nałkowską omówiła biografka pisarki, Hanna Kirchner . Wraz z mężem opiekowała się także Jerzym Szaniawskim .

Oboje byli współzałożycielami Stowarzyszenia Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza (1964), a X. Dunikowski przekazał w darze parcelę, sąsiadującą z Harendą w celu utworzenia Muzeum Jana Kasprowicza . W archiwum Flukowskich znajdują się pakiety listów od wielu zaprzyjaźnionych twórców, m.in.: Czesława i Krystyny Bednarczyków z Londynu Konrada Górskiego, Marii i Stanisława Dawskich, Jerzego i Heleny Pachlowskich.

Sekretarka, asystentka Xawerego Dunikowskiego

Maria Flukowska prowadziła sekretariat X. Dunikowskiego w latach 1946–1964, zajmując się nie tylko wspieraniem jego działań twórczych, ale także sprawami bytowymi (córka Marii Flukowskiej, Halina Leszczyńska była lekarzem domowym rzeźbiarza), towarzyszyła mu w wyjazdach artystycznych . Zabiegała o zachowanie pamięci o życiu i twórczości artystycznej X. Dunikowskiego. Zachowała wiele materiałów, bez których niemożliwa byłaby pełna biografia artysty. W zbiorach Narodowego Archiwum Cyfrowego znajdują się audycje dotyczące X.D., zawierające m.in. wypowiedzi M.F. Listy artysty do M. Flukowskiej z lat 1948–1962 znajdują się w zasobach Biblioteki Narodowej , a portrety M.F. i jej rodziny w Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego w Królikarni oraz Książnicy Pomorskiej im. Stanisława Staszica w Szczecinie.

Zmarła na chorobę nowotworową 17 kwietnia 1977 r. w Warszawie. Została pochowana w grobie męża, Stefana Flukowskiego, na Powązkach Wojskowych w Warszawie (kw. 32B dodatkowa-22-5). Pośmiertnie odznaczono ją Warszawskim Krzyżem Powstańczym (1983). Na wniosek Książnicy Pomorskiej w Szczecinie otrzymała również pośmiertnie — wraz z matką Julią Ladzińską oraz córką Haliną Leszczyńską — medal „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” (2004).

Odznaczenia

• Zasłużony Działacz Kultury (1974);
• Warszawski Krzyż Powstańczy (1983, pośmiertnie);
• Medal Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata (2004, pośmiertnie).

W relacjach i wspomnieniach

Bar kawowy obsługiwała Maria Leszczyńska, towarzyszka poetów, najpierw ostatniej fazy życia gruźlika Jerzego Lieberta, następnie Stefana Flukowskiego, wtedy w oflagu. Willa jej na Narbutta czy równoległej ulicy była prawdziwym żydowskim sierocińcem, pod opieką jej katolickiej egzaltacji; do tego domu dałoby się zastosować: "Matka Boska chodzi po stole". Dokoła którego to stołu, kiedy tam przychodziłem siedziało zwykle kilka żydowskich bobasów.

Czesław Miłosz, Rok myśliwego. Kraków 2001, s.181.

Kilkoro dzieci jednocześnie przechowywała w willi przy ul. Szustra p. Maria Flukowska. Bywałam tam częściej i dotąd jestem zbudowana na wspomnienie serdeczności i dobrobytu, jakim dzieci te przez p. Flukowską były otoczone.

Aleksandra z Makiewiczów Niemczykowa („Halinka”), [Relacja] (w:) "Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945", oprac. W. Bartoszewski i Z. Lewinówna, Kraków 2013, s. 124.

…list z sierpnia 1947 roku od Marii Flukowskiej do mojej babki [Janiny Mortkowiczowej], która była wtedy na wakacjach:

Wielce Szanowna, Droga Pani!

Przyszedł do nas do „Książki” Pan Staff i bawił dość długo. Z okiem lepiej, ale wciąż jeszcze niezupełnie dobrze. Chodzi w ciemnych okularach. Zapytałam Go się, czy nie potrzebuje pieniędzy (bo długo siedział i dopytywał się, kiedy Pani powróci). Powiedział, że właśnie w tej sprawie przyszedł. Ponieważ mam jeszcze pieniądze, gdyż jeszcze nie załatwiłam podatków, bo chcą, aby płacić całość, więc po obliczeniu się i poinformowaniu, ile potrzebuje, wypłaciłam tytułem zaliczki na honorarium za zamówioną przez „Książkę” antologię 20. 000. Kiedy byłam ostatni raz w Warszawie p. Rafałowska rozmawiała ze mną o tej antologii, jako o rzeczy konkretnej, więc myślę, że nie mogą mieć pretensji o to. Kierowałam się w tym wypadku myślą co by Pani zrobiła i doszłam do wniosku, że nawet gdyby nie było w kasie ani grosza wyłożyłaby Pani swoje pieniądze, prawda?

Joanna Olczak-Ronikier, "Wtedy. O powojennym Krakowie", Kraków 2015, s. 251.

Najbliższą mi osobą z tych, które uważałam za niezwykłe, była Maria Flukowska. O kimkolwiek myślę, wszystko wiąże się z Marią. Nie potrafię jej pominąć. Chociaż nie należała do wielkich w historii, ale na pewno do wielkich duchem i intelektem. Spotkanie z nią miało niebagatelny wpływ na mój sposób myślenia i życia. (…). Życie jej (…) skupiało się wokół Stefana. Uważała go za człowieka idealnego i, mając za sobą tragiczne losy, w nim znajdowała spokój, przyjaźń, mądrość i miłość. Emanowała ciepłem, serdecznością, poczuciem humoru. Urzekała erudycją, mądrością życiową, talentem gawędziarskim i pogodą ducha. Nawet, gdy już wiedziała, że jest śmiertelnie chora.

Romana Kaszczyc, Powroty. Maria i Stefan Flukowscy. „Arsenał Gorzowski” 1997 nr 4 (30), s. 18–20.

Flukowska nie była zwyczajną sąsiadką. Ze wspomnień wielu osób wynika, że ciągle zajmowała się losem innych, w czasie wojny konspirowała, ratowały z Haliną rodziny żydowskie. Zresztą dwudziestoletnia Halina, ranna, ledwie przeżyła powstanie warszawskie, w którym wykazała się bohaterstwem i poświęceniem. Flukowska od listopada 1946 roku była przez pół roku więziona na Rakowieckiej w Warszawie. Mimo to wciąż znajdowała energię, wiarę w sens i życzliwość dla takich samotnych kobiet jak Nina [Jadwiga Witkiewiczowa]. Gdy ta opowiedziała o swoim życiu, zbliżyły się do siebie, stopniowo zaprzyjaźniły.

Katarzyna Kobro-Okołowicz, Przemysław Pawlak, „To było czyjeś życie”. „Literaria Copernicana” 2002 nr 4(44), s. 112.

• 
  Maria około 1935 r.
• 
  Jerzy (syn) około 1942 r.
• 
  Wykaz osób ratowanych i ukrywanych w domu Marii Flukowskiej (skreślony jej ręką)
• 
• 
  Flukowscy w Kołobrzegu, przed 1972 r.
• 
  Flukowska, Witkiewiczowa i Leszczyńska
• 
  Maria z córką, w tle rzeźba Dunikowskiego
• 
  Flukowska z malarką Marią Dawską
• 
• 
  Kalendarzyk Halinki z informacją o śmierci Marii

Wybrane publikacje Marii Flukowskiej

• „Runy ryte w granicie. Rozmowa z prof. Xawerym Dunikowskim”, „Nowiny Literackie” 1947, nr 17, s. 6.
• Gauguin, „Przekrój” 1948, nr 25 (167), s. 9.
• Wielka Wystawa Prac Xawerego Dunikowskiego 1948 rok, Kraków 1948.
• Jubileuszowa wystawa prac Xawerego Dunikowskiego (1898–1948): grudzień 1948 – styczeń 1949 [wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie], Warszawa 1948.
• „Jak poznałam Xawerego Dunikowskiego”, „Sztuka” 1975, t. 2, nr 4, s. 36–37.
• Pablo Picasso, Pablowi Picasso, Warszawa 1948: Zarząd Główny Związku Polskich Artystów Plastyków; przeł. Stefan Flukowski, oprac. artystyczne Maria Flukowska.
• Xawerego Dunikowskiego „Głowy wawelskie”, wstęp i oprac. Michał Walicki, Aleksander Wojciechowski; życiorys i bibliografię oprac. Maria Flukowska, Warszawa [1956].
• Xawery Dunikowski, Maria Flukowska, Półczarnej z kolegą jaskiniowcem [w:] Wspominając Akademię: napisane, wysłuchane, zapisane: 1945–1975, t. 4, zebrał i oprac. Jacek Dembosz, Kraków 2018, s. 62–65; pierwodruk: „Przegląd Artystyczny” 1947, nr 1.

Bibliografia

1. Borysowska Agnieszka, „Z kolekcji domowych do zbiorów publicznych – księgozbiory pisarzy w Muzeum Literackim Książnicy Pomorskiej w Szczecinie”, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo” 2019, nr 9, s. 83–96. Online: Wydawnictwa UW (dostęp: 7.02.2022).
2. Ruth Altbeker Cyprys, Skok dla życia. Pamiętnik z czasów okupacji Polski, Warszawa 2000 (wyd. 1 ang.: Jump for Life, London 1997).
3. Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Szczecinie, „Wykaz osób zarejestrowanych w Kartotece Centralnej Biura „C” MSW jako kierowniczy aktyw reakcyjnych organizacji z okresu okupacji działających po wyzwoleniu – zam. w Warszawie”, dat. 20.07.1963, akta o sygn. IPN BU 0397/8/9, s. 0014.
4. Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Szczecinie, „Maria Kann”, akta o sygn. IPN BU 01224/30.
5. Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Szczecinie, akta „Biechońska Danuta i inni” (Maria Flukowska, Maria Kann, Roman Mularczyk-Bratny, Włodzimierz Wnuk), sygn. IPN BU 0192/761, t. 1.
6. Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Szczecinie, „Ankiety Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce oraz Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Warszawie, zebrane w latach 1968–1972”, sygn. BU 2448/1165.
7. Judek Cecylia, „Ciekawsze rękopiśmienne dedykacje autorskie w księgozbiorze Marii i Stefana Flukowskich”, „Bibliotekarz Zachodniopomorski” 1984, nr 2–3, s. 74–83.
8. Judek Cecylia, „Maria Flukowska – kobieta niezwykła”, „Pogranicza” 2002, nr 4, s. 89–99.
9. Judek Cecylia, „Maria Flukowska – donatorka Książnicy Pomorskiej”, „Bibliotekarz Zachodniopomorski” 2011, nr 3–4, s. 29–38.
10. Judek Cecylia, „Jerzy Liebert i Maria Leszczyńska. Liebertiana w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie”, „Pogranicza” 1999, nr 6, s. 60–64.
11. Kielanowski Tadeusz, Prawie cały wiek. Wspomnienia lekarza, Gdańsk 1987.
12. Kobro-Okołowicz Katarzyna, Pawlak Przemysław, „To było czyjeś życie”, „Literaria Copernicana” 2022, nr 4 (44), s. 109–117.
13. Leszczyńska Halina, Życiorys mojej Mamusi. Rękopis. Sekcja Rękopisów Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica, inw. akc. 2137.
14. Leszczyńska Halina, Wojenne dzieje mojej Mamusi. 1939–1945. Rękopis. Sekcja Rękopisów Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica, inw. akc. 2121.
15. Joanna Olczak-Ronikier, Wtedy: o powojennym Krakowie, Kraków 2015.
16. Orzeszyna Marta, Antoine Cierplikowski. Król fryzjerów, fryzjer królów, Kraków 2015.
17. Polewka Jan, Dom pod wiecznym piórem. Kraków, ul. Krupnicza 22, Kraków 2022.
18. Przybylski Grzegorz, „Historia Drugiej Uliczki – Maria Flukowska. Cz. III”, portal Barlinek24.pl, 8.03.2021 (dostęp: 13.06.2023).
19. Rudawski Witold J., Spowiedź chirurga, Warszawa 2001.
20. Siatecki Alfred, „Kącik «Fluka»” [w:] tegoż, Znaki graniczne, Warszawa 1988, s. 24–44.
21. Skrycki Radosław, „Muzeum straconych szans (60 lat Muzeum Regionalnego)”, „Muzealnictwo. Rocznik” 2023, nr 64, s. 2–8.
22. Stefan Flukowski i kult nowoczesności, red. Jerzy Madejski, Beata M. Wolska, Szczecin 2015.
23. Szajko Urszula, „Sala Stefana Flukowskiego i rękopiśmienne spuścizny literackie w posiadaniu Biblioteki Głównej WiMBP w Szczecinie”, „Bibliotekarz Zachodniopomorski” 1979, nr 2–3, s. 12–17.
24. Arnold Szyfman, Moja tułaczka wojenna, Warszawa 1961, s. 139–141.
25. Tokarska Bogna, „Archiwum Xawerego Dunikowskiego w zbiorach Oddziału Rękopisów Książnicy Pomorskiej”, „Bibliotekarz Zachodniopomorski” 2000, nr 1, s. 25–33.
26. Tokarska Bogna, „Xawerego Dunikowskiego podróż sentymentalna, czyli wizyta u Antoine’a Cierplikowskiego w Paryżu”, „Dyskurs” 2007, nr 3, s. 201–216.
27. Tokarska Bogna, „W kręgu znajomych Xawerego Dunikowskiego – Stefan i Maria Flukowscy”, wykład online: Wszechnica.org.pl (dostęp: 2.06.2025).
28. „U Marii, niczym w mieszkaniu u Matki Bożej, przy stole siadało pełno żydowskich dzieci. I to w czasie wojny”. Z Cecylią Judek rozm. Ewa Podgajna, „Gazeta Wyborcza”, 7.05.2018. Online: Gazeta Wyborcza (dostęp: 5.02.2022).
29. „Wręczono medale «Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata»”, Wiadomości WP, 9.01.2005 (dostęp: 5.02.2022).
30. Zawadzki Zbigniew A., „Organizacja Sanitariatu KEDYWU”, „Stolica” 1989, R. 44, nr 45 (19 XI); zob. też online: Lekarze Powstania Warszawskiego (dostęp: 8.02.2022).
31. Zawadzki Zbigniew A., „Ulica Szustra 49”, „Tygodnik Powszechny” 1991, nr 31, s. 6.

Przypisy

Autor opracowania: Cecylia Judek

Redakcja: Sylwia Wesołowska