Zamek I (Płoty)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 77 z dnia 4 maja 1956[1]
Stary Zamek w Płotach
Stary Zamek w Płotach
Data budowy XIII-XVII wiek
[ Zobacz Stary Zamek w Płotach na mapie.]

Stary Zamek w Płotach położony jest w południowej części miasta, na wyniesieniu terenu, nad rzeką Regą. Jest budowlą kamienno-ceglaną, wznoszoną w kilku fazach, od XIII do XVII wieku. Zachowana obecna, renesansowa bryła – całkowicie podpiwniczona, trójkondygnacyjna, z użytkowym poddaszem, przekryta czterospadowym dachem - założona jest na nieregularnym rzucie, zbliżonym do litery „L”, który jest wynikiem przekształceń układu średniowiecznego. W bryle budowli wyodrębniona jest narożna wieża (mieszcząca klatkę schodową), ryzalit środkowy w elewacji bocznej (wschodniej) i dansker w elewacji tylnej (południowej).

XIII-XV wiek

Zamek w Płotach wzniósł w latach 70. XIII wieku Dobiesław z Otoka, który jako jeden z pierwszych rycerzy w księstwie, otrzymał od Barnima I w lenno dobra w Płotach. W 1277 roku w sąsiedztwie starszej osady Dobiesław lokował nowe miasto na prawie lubeckim. Na południe od niego zbudował dla siebie siedzibę obronną, skąd sprawował kontrolę nad traktem handlowym, rozwidlającym się w mieście na drogę do Gryfic, Trzebiatowa i Koszalina.

Zamek usytuowany został na wzniesieniu otoczonym od południa Regą, z pozostałych stron fosą, o zniwelowanym wierzchołku i sztucznie uformowanym prostokątnym kształcie majdanu. Miał formę obronnej, dominującej nad okolicą wieży mieszkalnej, założonej na prostokątnym rzucie. Ulokowany przy skarpie rzecznej, dogodniejszej ze względów obronnych, pośrodku południowego boku majdanu.

Militarne znaczenie warowni, strzegącej głównego traktu księstwa, znacznie wzrosło po sprzedaży przez biskupa Hermana von Gleichen ziemi świdwińskiej margrabiom brandenburskim (w 1280 roku), co znacznie przybliżyło granicę z Brandenburgią do zamku. Prowadzona wówczas przez Bogusława IV wojna zakończyła się niekorzystnym dla księstwa układem w Czworokole (Vierraden nad Odrą), a w podpisanym w 1284 roku dokumencie kończącym wojnę po raz pierwszy wymieniony jest zamek w Płotach (castrum Plote), który został oddany we władanie Wedlom, wiernym lennikom margrabiów brandenburskich.

Dla wzmocnienia obronności wzgórza otoczyli oni majdan murem obronnym, w części południowej dostawiając go do ścian wieży mieszkalnej. W ten sposób założenie zamkowe otrzymało prostokątny rzut dziedzińca o wymiarach 27 x 38 m. Nie jest pewne czy obwód był wówczas całkowicie zamknięty.

Po podziale księstwa w 1295 roku Płoty zostały włączone do dzielnicy wołogoskiej Bogusława IV, zmieniając równocześnie wasala książęcego. Został nim Jan Heydebrek z Rugii, mający uprzywilejowaną pozycję na dworze książęcym w Szczecinie i Wolgast.

W drugim ćwierćwieczu XIV wieku w wyniku licznych nadań lennych dobra w Płotach uległy rozdrobnieniu przechodząc kolejno w posiadanie rodów: v. Blankenburg, v. Troyen, v. Plötze, i v. Eberstein. W roku 1367 zamek stał się własnością Henryka von der Osten, co zapoczątkowało nową epokę w dziejach miasta, z którym Ostenowie związali swoje losy aż do XX wieku.

Dla wzmocnienia obronności zamku – co wiązało się z narastającym konfliktem o prawo do ziemi z grafami v. Eberstein - podwyższyli oni mury obronne do 6 m wysokości. W sporze Kołobrzeżan z Kapitułą, Dinnis von der Osten z Dąbia również pan na Płotach, a także rycerz na dworze króla Eryka, władcy trzech królestw skandynawskich - poparł biskupów kamieńskich, organizując wyprawę zbrojną na Kołobrzeg. W odwecie mieszczanie kołobrzescy w roku 1465 spalili Płoty. Po tym wydarzeniu Ostenowie odbudowali mury zamku, a założenie rozbudowano o ceglany budynek gospodarczy z gankiem dla straży (przy zachodnim murze dziedzińca).

XVI wiek

Około roku 1540 nastąpiła kolejna poważna rozbudowa poprzez dobudowanie pomiędzy wieżę a mur obronny trójkondygnacyjnego skrzydła mieszkalnego. Jako ściany zewnętrzne wykorzystano południowy i wschodni odcinek murów obronnych. W ten sposób - stosując oszczędną technikę - wzniesiono jedynie ścianę fasadową, północną. Nowy budynek charakteryzował się jednoprzestrzennymi, przestronnymi wnętrzami, przekrytymi stropami. Pomieszczenia (do wysokości I pietra) połączono schodami wykutymi w XIV-wiecznym wschodnim murze obronnym. Poniżej okien rozmieszczono bliźniacze strzelnice kluczowe i szczelinowe. Elewacja fasadowa (dziedzińcowa) otrzymała okna o charakterystycznych, późnogotyckich wykrojach kotarowych. Najbardziej dekoracyjnym elementem w surowej bryle zamku był wykusz widokowy przy elewacji wschodniej, wsparty na profilowanych kroksztynach. Wnętrza nisz wykuszowych otrzymały sklepienia kryształowe.

W roku 1577 Ostenowie – po nagłym bankructwie Loitzów - wierzycieli szlachty pomorskiej – zostali zmuszeni do sprzedaży zamku Hermanowi von Blücher spod Demmin, zastrzegając jednakże prawo pierwokupu w przyszłości. Przy zawieraniu umowy sporządzono inwentarz majątku, który wymieniał funkcjonującą przy zamku zabudowę gospodarczą: stajnię, piekarnię, browar, oborę, a także most zwodzony, młyn na Redze, staw „w fosie zamkowej”. Istnienie zabudowy towarzyszącej potwierdza też najstarsza zachowana kartografia, tj. plan miasta wykonany przez Knüppela w 1740 roku.

XVII wiek

W początkach XVII wieku nowy właściciel przystąpił do modernizacji zamku. Poczynione wówczas zmiany w układzie architektonicznym bryły i wnętrz nadały obiektowi – zachowaną do dziś – formę renesansowej rezydencji szlacheckiej, pozbawionej cech obronnych. Dominującą w dotychczasowym kształcie założenia średniowieczną wieżę częściowo zburzono wstawiając w jej pomniejszoną przestrzeń nową czterozabiegową klatkę schodową, opartą na masywnym środkowym filarze. Pozostałą połowę wieży obniżono i zaadaptowano na kaplicę zamkową (usuniętą w XVIII wieku). Wykusz we wschodniej elewacji bocznej przedłużono do poziomu terenu tworząc ryzalit środkowy o zwężającej się ku górze ścianie frontowej, zamkniętej wolutowym szczytem. W elewacji od strony Regi założono latrynę – dansker. Przemurowano okna dając im prostokątne renesansowe wykroje, zamurowano strzelnice. Elewacje otynkowano w barwie słonecznikowej żółci.

Po wprowadzeniu nowych podziałów i przekształceń układu średniowiecznego rzut zamku otrzymał kształt nieregularnego prostokąta, z wyodrębnioną monumentalną klatką schodową od północy mieszczącą główne wejście (na styku z fasadą) prowadzące do reprezentacyjnego pomieszczenia parteru – Sali Rycerskiej, sąsiadującej z obszerną kuchnią zamkową. Wnętrza parteru i pierwszego piętra przekryto sklepieniami kolebkowymi z lunetami o uwidocznionych liniach szwów i wyodrębnionych prostokątnych plafonach, szczególnie efektowne w Sali Rycerskiej – dwuprzęsłowe, dzięki podparciu na środkowej kolumnie toskańskiej. Jej głowica, wykonana z piaskowca ma naroża ozdobione płaskorzeźbionymi głowami lwów. Salę tę wyposażono w masywny kominek z dekoracyjną nadstawą ujętą esownicami. Wnętrza zamkowe zdobione były także ornamentalną polichromią.

Stylistycznie wzorowano się na nowatorskich dla architektury Pomorza Zachodniego formach renesansu wprowadzonych przez północnowłoskich architektów w czasie rozbudowy zamku szczecińskiego (z lat 15751577). Nawiązania są szczególnie czytelne w dekoracyjnej oprawie architektonicznej wnętrz. Aranżacja sklepienia Sali Rycerskiej wzorowana była na rozwiązaniach sklepień kolebkowych reprezentacyjnego skrzydła północnego zamku książęcego. Piaskowcowy kapitel kolumny (z gotowym opracowaniem rzeźbiarskim) może pochodzić z Saksonii, skąd głównie sprowadzano detal architektoniczny do wystroju elewacji siedziby książęcej.

XVIII-XIX wiek

Po odnowieniu obiekt otrzymał zwyczajową nazwę Zamku Blücherów lub Starego Zamku dla odróżnienia od drugiego zamku płotowskiego, zwanego Zamkiem Ostenów lub Nowym Zamkiem. Rodzina Blücherów, mimo przeciągających się na kolejne pokolenia sporów z Ostenami utrzymywała obiekt w dobrym stanie. Jednakże długotrwałe nowożytne wojny wyniszczały także Płoty – zarówno miasto jak zamek. W 1761 roku w zamku urządził swoją kwaterę główną książę Wołkoński – dowódca wojsk carskich. Pięciokrotnie zamieszkiwał w nim generał carski von Berg. W okolicy Płot stoczono wiele walk i potyczek.

Szczęśliwie dla obu rodzin szlacheckich zakończył się zadawniony spór o podział i granice majątków ziemskich. W 1719 roku ostatnia z Blücherów – Klara Zofia wyszła za mąż za Mateusza Konrada von der Osten, wnosząc w posagu posiadłości jego przodków: majątek, zamek i miasto.

Po zniszczeniach wojny 7-letniej (17561763) Ostenowie zrezygnowali z użytkowania Starego Zamku. Kolejne poważne dewastacje spowodowały kwaterunki wojsk napoleońskich. W roku 1819 zamek był już w częściowej ruinie. W latach 40. XIX wieku oddano ostatecznie obiekt w użytkowanie powołanemu w Płotach towarzystwu opieki nad biednymi dziećmi. W roku 1860 jeden z wychowanków zaprószył ogień i zamek częściowo spłonął. Do czasów II wojny światowej pozostał nieodbudowany, jedynie prowizorycznie zabezpieczony.

XX-XXI wiek

W roku 1912 ówczesny Konserwator Zabytków Hugo Lemcke w opracowywanym wielotomowym inwentarzu zabytków prowincji pomorskiej szczegółowo opisał cenny pomnik kultury, zamieszczając też inwentaryzację rysunkową architektury i zachowanego wyposażenia.

Podczas działań wojennych 1945 roku pociski artyleryjskie znacząco naruszyły konstrukcję, co spowodowało osunięcie w 1956 roku całego północno-wschodniego narożnika budowli. Wówczas to polskie władze konserwatorskie podjęły decyzję o odbudowie zamku z przeznaczeniem go na cele kulturalne. Przystępując do renowacji zamku postanowiono utrzymać dominujące cechy renesansowej przebudowy, uczytelniając jednocześnie wcześniejszą gotycką formę zamku: pozostawiono odkrywki surowego lica i strzępi murów obronnej wieży mieszkalnej z końca XIII wieku, strzelnic i klatki schodowej w grubości muru z późnogotyckiej przebudowy, fragment muru obronnego. Przy rekonstrukcjach renesansowego wystroju wnętrz niezwykle pomocne okazały się prace inwentaryzatorów niemieckich.

Po odbudowie w zamku umieszczono w nim filię Archiwum Państwowego w Szczecinie (funkcjonującą w nim do 2009 roku) oraz Bibliotekę Miejską.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml


Bibliografia

  • Lemcke,H. Die Bau – und Kunstdenkmāler des Regierungsbezirks Stettin, Die Kreise Satzig, Naugard und Regenwalde, Stettin 1912, s. 325–349.
  • Radacki, Z. Zamek w Płotach, w: Ziemia Gryficka, T 2, praca zbiorowa pod red. T. Białeckiego, s. 47–73.
  • Radacki, Z. Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976, s. 161–170.
  • Płoty. Dzieje Miasta, praca zbiorowa pod red. L. Turek – Kwiatkowskiej, Słupsk 1991.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kamila Wójcik