Ulica Podgórna

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
(Przekierowano z Podgórna)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

STRONA W PRZEBUDOWIE

Ulica Podgórna
Śródmieście
Ulica Podgórna
Ulica Podgórna od strony zachodniej
  Nazwa pełna Podgórna
  Nazwa niemiecka Rosengarten
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 471,6
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Podgórna (niem. Rosengarten), nazwa historyczna „Ulica Różany Ogród”. Położona w południowej części Starego Miasta pomiędzy ulicą Świętego Ducha a ulicą Herberta. Do lat pięćdziesiątych XX wieku jej górna część od strony zachodniej łączyła się z Aleją Niepodległości u wylotu ulicy Dworcowej.

Historia

Najstarsze nazwy ulicy

Usytuowanie ulicy Podgórnej na obszarze miasta, 1706

Zanim obecna ulica Podgórna uzyskała nazwę Rosengarten (”Różany Ogród”), początkowo do 1550 roku nosiła na całej długości nazwę ”ulicy Psiej Góry” (roddenberge), co wiązało się z jej położeniem na stoku wzgórza zwanego Psią Górą. Dopiero na początku XVI wieku w jej górnej części pojawia się nazwa „rosengarden” (ogród różany). Już w 1539 roku usytuowane przy Bramie Passawskiej domy określane są jako „położone w [w okolicy zwanej] Różanym Ogrodzie przy Bramie Passawskiej” (belegen in deme rosengarten bi dem passowschen dore). Według Hugo Lemcke, co potwierdza również Carl Fredrich, w 1540 i 1554 roku obok określenia „[w] górnej [części] psiej góry” (bouen dem roddenberge), w latach 1548 i 1552 pojawia się także określenie „[w] górnej [części] ogrodu różanego” (bauen dem rosengarden). [1] To upewnia nas, że od połowy XVI w. dla wschodniej pochyłej części ulicy ustaliła się nazwa Psia Góra (Rödenberg), a dla zachodniej, przyległej do Bramy Passawskiej, Różany Ogród (Rosengarten).
Warto jednak wrócić do okresu, gdy wzgórze, na którym położona jest obecna ulica Podgórna, było przed lokacją miasta obszarem zasiedlonym przez kolonistów chłopskich [2]. Nazwa tego wzniesienia przetrwała w najstarszej, łacińskiej nazwie, określającej ich miejsce zamieszkania przy „[ulicy] na psiej górze” (in monte canum, 1306, super rodenberch, 1308, in monte canum, 1345, in platea canum, 1383, montem canum, 1386, a także pisanej w języku średnio-dolnoniemieckim rodenberg, 1476, roddenberg, 1486, roddenberge, aż do 1550 roku). H. Lemcke sugeruje, iż w średniowieczu znajdowała się tu psiarnia książęca. Natomiast C. Fredrich pisze, że występujące w nazwach ulic dolnoniemieckie słowo „rode” lub „rodde”, odpowiada określeniu wielkiego psa samca, (podobnie jak „Rüde” w języku górnoniemieckim), co ostatecznie ma nam wyjaśnić rzeczywiste pochodzenie pierwotnej nazwy ulicy – „Rodenberg” (Psia Góra). Dla porządku jednak należy tu dodać, iż zawarte w tej nazwie środkowo-dolnoniemieckie słowo „roden” można również tłumaczyć jako „karczować”, stąd Paul Friedeborn w swoim opisie miasta Szczecina podaje inną wersję powstania tej nazwy. Pisze, że osiedlający się w tym miejscu koloniści niemieccy w pierwszej kolejności wykarczowali święte gaje, zburzyli stare budynki i zabudowania gospodarcze swoich słowiańskich poprzedników, położone na południe od kościoła św. Jakuba, i stąd lokalna nazwa tego wzniesienia i położonej na nim uliczki – „Wykarczowany Pagórek” (od ausroden – wykarczować, Rodung – wykarczowane miejsce). [3]. Jednak w zachowanych dokumentach zachowała się informacja, że na tym płaskowyżu w 1345 r. znajdowała się posiadłość ziemska osiadłej tu dużo wcześniej rodziny Rode. Jej siedzibę określono jako „zabudowania na Psiej Górze, /będące/ miejscem zamieszkania Jana z Psiej Góry” (hereditas in monte canum, in qua moratur Johannes Monscanum dictum, 1345). Czy jednak nazwisko osiadłej tu rodziny Rode wyparła starszą nazwę „karczowisko”, czy, jak chcą inni, „wykarczowany pagórek” (rodenberg), tego, jak sądzę, nie uda się już ustalić. Decydujący tu jest wspomniany wyżej zapis z 1306 r., związany z łacińskim określeniem psa (canum).

Ulica Rosengarten (Różany Ogród)

Wydawałoby się, że wytłumaczenie genezy drugiej nazwy ulicy – „Rosengarten”, nie sprawia trudności. Co prawda Friedeborn wspomniał o istnieniu w tym miejscu w słowiańskich czasach świętych gajów, ale jest to niczym nie podparte przypuszczenie. Nie ulega jednak wątpliwości, że na południowym skraju miasta aż do XIX wieku rozpościerały się rozległe ogrody i najdłużej w mieście użytkowane były rolnicze uprawy, jakie zawsze sytuowano przy murach miejskich. Można by nawet myśleć o rzeczywistym ogrodzie różanym, który zaznaczono na jednym z planów z roku 1816, gdzie na jednej z parcel od strony obecnej ulicy Dworcowej (Grüne Schanze Nr. 9-9a), czyli w miejscu, gdzie do tej pory istnieje przejście z ulicy Dworcowej do ulicy Podgórnej, wymieniona jest nazwa ,,der Rosengarten”. [4] Badając jednak pochodzenie średniowiecznych nazw określanych nazwą „różanki”, „różane ogrody”, czy wręcz ulic lub „uliczek Różanych” (Rosenstraße, Rosengasse), występujących w niemieckim obszarze językowym, dochodzimy do wniosku, że był to teren, na którym uprawiano prostytucję w domach zamieszkałych przez kobiety lekkich obyczajów. By nieco złagodzić wymowę określenia sposobu uprawiania najstarszego zawodu świata posłużono się tu eufemizmem. Tak było na przykład w Berlinie, gdzie ulicę Rosenstraße w ciągu XVI wieku aż do 1624 roku określano obecną nazwą (Rosenstraße), a następnie od XVI wieku aż do 1650 roku ulicą Hurengasse (uliczka nierządnic), czy w Lüneburgu, gdzie obok nazwy Mühlenstraße stosowano także zapis „uliczka Różana [Rosengasse], czyli inaczej ulica nierządnic” (vicus rosarium alias in fornificulorum platea). [5] Domy nierządnic były w tym czasie najczęściej własnością miasta, które pobierało od nich określony podatek. Wymogiem dobrych obyczajów było, by te „rzucające się w oczy kobiety” (gemenen frowen) nie mieszkały na „ulicy ogólnie dostępnej” (apenbaren strate), odsyłano je więc na obrzeża miasta. Dla porządku należy dodać, że niektórzy badacze pochodzenia dawnych nazw ulic uważają, że w przypadku naszej ulicy jej nazwa jest wynikiem poczucia humoru jej średniowiecznych mieszkańców, którzy z uwagi na pobliską obecność cuchnącej fosy nadali jej nazwę „Różanego Ogrodu”. Tyle tylko, że fosa istniała nie tylko w tym miejscu, a poza tym w tym czasie mieszkańcy nieczystości wyrzucali nie tylko do fosy, a wręcz wprost na ulice, przy których mieszkali, często na głowy współmieszkańców.
Pewnym natomiast jest, że średniowieczna ulica Podgórna cieszyła się niezbyt dobrą sławą. M. in. potwierdzają nam to tzw. „Artykuły Czeladnicze” (Gesselen Artikel) cechu krawców z 1536 roku. Czytamy tam, tu cyt.: ,,[...] gdyby czeladnik [krawiecki] został złapany w dni świąteczne czy inne dni na Psiej Górze w domu nierządnic, płaci jednego grosza” ([...] item eff ock ein [schroder] geselle beschlagen werde an groten Festedagen edder an andern daggen uppe dem radenberge efft in dem hurhuse, de bute einen groschen). [6] Późniejsze, cechu kuśnierzy z 1564 r. (w odpisie ze statutu kuśnierzy z 1350 roku), zawierały jeszcze większe rygory: „Żaden czeladnik [kuśnierski] nie może być spotkany na Psiej Górze, a tym bardziej w domach lubieżnych, nie może też wprowadzić żadnej upadłej kobiety do domu majstra czy też do miejsca noclegu, pod karą dwutygodniowego wynagrodzenia” (Es soll auch kein [korser] geselle sich nicht finden lassen auff dem Rödenberge odder sunst in unzüchtigen heusern odder kein ghemenen weib ins meistern hause odder auff die herberge furen bey straff zwehen wochen lohn). [7] Według innych przekazów fakt, że ulica Psia Góra cieszyła się złą sławą, wynikał z tego, iż zamieszkiwały przy niej beginki, przeniesione po 1490 roku z położonej nieopodal ulicy Świętego Ducha (prawdopodobnie z budynku zwanego Pinses Hauß, do zabudowań zwanych w późniejszym czasie konwentem Schillinga (Rosengarten Nr. 68/69. [8] Skądinąd wiemy, ze Beginki nie miały sztywnej reguły, a ponieważ nie wszystkie były zainteresowane dotrzymaniem „ślubów czystości”, niejednokrotnie utrzymywały się z prostytucji. Czy nazwa „konwent Schillinga” ma związek z jednostką monetarną zwaną szeląg (Schilling), srebrną monetą, jaką opłacano w/w usługi, nie wiem. W Szczecinie była bita w znacznych ilościach w czasach Bogusława X.

Konwent Schillinga

Przed reformacją parcela na której stał Dom Beginek (Beginenhaus) był w posiadaniu klasztoru franciszkanów. Jak podaje Friedeborn w swojej publikacji z 1624 roku, od dawien dawna zwany był „domem Beginek [a także] siedzibą zgromadzenia Schillinga, przy ulicy zwanej Różaną” (Begginarum domus aut Schillingÿ conventus, in platea, qua Rosarium nominatur) [9], a wcześniej w 1613 r., cyt.: „od ponad 100 lat przeznaczony był do opieki nad chorymi mieszkańcami miasta, czego po 1490 roku podjęły się przeniesione tu z ulicy Świętego Ducha stare panny Beginki. Gdy umarły dwie ostatnie z nich, w 1534 roku Rada Miejska zadecydowała obsadzić fundację pobożnymi i uczciwymi pannami i wdowami, by ta pożyteczna posługa była kontynuowana. Rada zapewniła im także na piśmie dawne wolności i przywileje.” [10]; Co kryje się za podaną nam przez Friedeborna tajemniczą nazwą „zgromadzenie Schillinga”? Otóż nazwa ta wiąże się z jednym z najstarszych sanktuariów maryjnych w miejscowości Buschhoven w Niemczech, położonym pomiędzy Bonn a Kolonią (obecnie Nordrhein-Westfalen). Przedmiotem czci jest tu drewniana figurka Matki Boskiej, zwanej Różą Duchowną (Rosa Mystica, także Maria Rosen). Pielgrzymki doń sięgają roku 1190. W miejscowym kościele św. Katarzyny wisi drewniana tablica z 1686 roku, która wyjaśnia nam powód tych pielgrzymek. Czytamy tam o rycerzu Wilhelmie z Buschfeld, zwanym Schillingiem (Wilhelm Schillingk von Buschfelt, Herr zu Borenheim), który cudowną figurkę znalazł w czasie polowania. Początkowo wybudował dla niej małą kapliczkę, a z czasem ufundował kościół i klasztor zwany przez potomnych Schillingskapellen (Kaplice Schillinga). Legenda miesza się tu z rzeczywistością, gdyż faktycznie rycerz o tym imieniu był uczestnikiem III wyprawy krzyżowej do Ziemi Świętej (1189-1192), z której przywiózł wiele pamiątek znajdujących się w tym kościele. Fakt założenia klasztoru potwierdzają dwa dokumenty z 1197 roku. Skądinąd wiemy, że stał na trasie szlaku pątniczego, zwanego drogą św. Jakuba. [11] Jest bardzo prawdopodobne, że przekazana przez pielgrzymów wieść o cudownej figurce, dotarła również do Szczecina, i na działce należącej do klasztoru franciszkanów wybudowano kapliczkę ku czci Róży Duchownej, a jej zwyczajowa nazwa „Schillingskapelle” przeszła na zabudowania posesji. Nie można wykluczyć, że kapliczkę usytuowano wśród róż rosnących w należącym do zabudowań ogrodzie, które w średniowieczu były używane głównie jako rośliny lecznicze. Już w 1539 roku usytuowane w tej części ulicy domy określane były jako „położone w [okolicy zwanej] Różanym Ogrodem przy Bramie Passawskiej” (belegen in deme rosengarten bi dem passowschen dore). Szwedzki spis katastralny wydany w 2005 roku przez Historische Kommission für Pommern i Landesarchiv Greifswald wspólnie ze stowarzyszeniem Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst tak opisuje w 1706 roku działkę, na której stał dom dla ubogich kobiet zwany „Domem Beginek”:

Na miejscu dawnych zabudowań konwentu Schillinga, podobnie jak przed wiekami, nadal rosną orzechy włoskie
  • Dom Beginek [zwany] przytułkiem dla ubogich [parcela] nr 186 - sporej wielkości parcela położona na obszarze Kwartału Passawskiego po północnej stronie ulicy Rosengarten, pomiędzy działką należącą do łatacza butów (szewca) Samuela Tantowa a pustym placem świętej pamięci Petera Lindemanna. Według geodety Matiasa Siömana w trakcie spisu zamieszkała była przez dozorcę domu, który płacił czynsz w wysokości 10 florenów rocznie, i dwie ubogie kobiety. Na małym podwórku od strony ulicy przed domem rósł olbrzymi włoski orzech. Stojący w zachodniej części parceli mały dwukondygnacyjny budynek posiadał małą sień i jeden komin oraz usytuowane po obu stronach sieni 10 pomieszczeń na parterze, z tego dwie małe izdebki od strony ulicy - jedna z oknem i piecem kaflowym oraz druga służąca za jadalnię. Na tej samej kondygnacji od wschodniej strony położony był kolejny jasny pokój z kuchnią i pomieszczeniem służącym za łaźnię. Po drugiej stronie sieni położone były kolejne cztery ciemne izdebki, z których dwie nie były zamieszkane, a także pomieszczenie na drewno. Na drugiej kondygnacji usytuowanych było 12 nieogrzewanych izdebek przypominających cele klasztorne, które w trakcie spisu były niezamieszkałe. Strych budynku pokryty był deskami i posiadał wydzielone ścianą z desek pomieszczenie na drewno opałowe, poza tym mógł być użyty do różnych innych celów. Również w piwnicy wydzielono sporej wielkości niesklepione, ogrzewane piecem kaflowym pomieszczenie mieszkalne dla ubogich ludzi, z wejściem od strony ulicy. Piwnica mieszkalna była wynajmowana za opłatą 6 talarów rocznie. Poza nią, pod domem była druga niewielka piwnica pokryta belkami i podzielona na różnorodne pomieszczenia, w których wcześniej także umieszczano ubogich. Budynek groził zawaleniem i spisujący sugerował jego zburzenie, i wybudowanie na jego miejscu domu poprawy lub przędzalni. [12] Parcela posiadała także duże podwórze bez zabudowań gospodarczych, za to częściowo obsadzone orzechami włoskimi [należy przypuszczać, że w tym miejscu usytuowany był dawny średniowieczny ogród klasztorny]. Według spisującego parcela nie posiadała dodatkowych gruntów rolniczych ani łąk, a także jako własność miasta nie była obciążona podatkiem.[13]
  • Dom Beginek zniszczony został podczas rosyjskiego ostrzału artyleryjskiego w czasie oblężenia Szczecina w 1713 roku i nigdy go nie odbudowano. W 1722 pusty plac po nim oraz ogród, a także położona obok zrujnowana parcela nr 187 zostały przekazane na własność senatorowi Neumannowi, późniejszemu podskarbiemu, który wykorzystując pomoc materialną i finansową króla Fryderyka Wilhelma I ponownie zabudował je w 1730 roku. W latach 1777-1784 obydwie parcele należały do radcy leśnego Schlichtinga. Sto lat później ich właścicielem był kupiec Oppenheim (1873), natomiast w 1875 parter i pierwsze piętro budynku mieszkalnego zostało przebudowane przez przedsiębiorcę Krolla na łaźnię parową, w której m. in. na podstawie umowy z położoną obok synagogą dokonywano żydowskich kąpieli rytualnych. [14] Ostatnim właścicielem łaźni, wówczas pod nazwą Rosengartenbad, a także budynku mieszkalnego, był przedsiębiorca i kupiec Friedrich Schimmelpfenig (łaźnia istniała w tym miejscu do końca lat dwudziestych XX w.). [15]

Obecnie na miejscu dawnych zabudowań konwentu Schillinga (parcela nr 186) i położonej obok parceli (nr 187) stoi budynek biurowy (ulica Podgórna nr 67). Nadal jednak, podobnie jak przed wiekami, przed tym budynkiem rosną orzechy włoskie.

Budynek gospodarczy Breite Straße 13-14

Ruiny budynku gospodarczego

Obok budynku biurowego na zapleczu domu przy Podgórnej nr 64 zachowały się fragmenty murów tajemniczej budowli, o której niektóre współczesne źródła podają, że są to ruiny spichlerza z XVIII w. należącego do parceli Rosengarten Nr. 65-66 [16], z kolei inne mówią, iż są to ruiny więzienia (?) lub wręcz zwykłego magazynu położonego na podwórzu budynku przy Breite Straße Nr. 13-14. Ja dodam, że nie są to na pewno pozostałości jakiejkolwiek średniowiecznej budowli, o czym świadczy brak starego gotyckiego wiązania cegieł z dwóch wozówek i jednej główki, czy holenderskiego z XVI w. (wozówka + główka). Po prostu jest to pozostałość zbombardowanego budynku gospodarczego z drugiej połowy XIX wieku należącego do nieistniejącej obecnie gospody „Pod Czarnym Koniem” (zum Schwarzen Ross), usytuowanej w barokowej kamienicy Breite Straße Nr. 14, i przebudowanej pod koniec XIX wieku na budynek mieszkalny położony na dwóch parcelach (Breite Straße Nr. 13-14).

Pozostałe obiekty przy ulicy Rosengarten

Po przeciwnej, południowej stronie ulicy położone były zabudowania radnego miejskiego, a następnie podskarbiego Hermanna Berckhoffa (Rosengarten Nr. 15-16), który w 1633 roku przekazał go na cele dobroczynne, z przeznaczeniem na schronisko dla wdów z pełnym utrzymaniem. Ok. 1740 r. wybudowano na jego miejscu nowy budynek, który fundacja Berkhoffa sprzedała w 1863 r., przenosząc schronisko na teren Nowego Miasta na obecną ul. Potulicką (Linsingenstraße 58).

Pomiędzy parcelami Rosengarten nr 14 i 12 istniało przejście na dziedziniec, umożliwiające dojście do nieistniejących obecnie zabudowań Rosengarten Nr. 13. Pierwsze wzmianki o istnieniu tego dziedzińca pochodzą z XVII w. Nazywany był wówczas Dziedzińcem Schwellengrebera (Schwellengräbers Hof, 1659, 1679) od nazwiska właściciela parceli. Następnie przez krótki okres określany był nazwą „Na Dziedzińcu” (Aufm Hofe, 1681). W XX w. pojawia się nazwa Milentz-Hof (do 1945 r.). Kataster sporządzony przez szwedzkich mierniczych w 1706 r. wymienia na nim olejarnię, której właścicielem był Kretzmer (oficyna przylegajaca do Rosengarten Nr. 12 (Rosengarten Nr. 13), i która istniała tu jeszcze w XIX w. Sam dziedziniec zachował się, pełniąc rolę parkingu rozbudowanej biblioteki miejskiej, zachowało się także przejście między ulicami Dworcową i Podgórną.

Na przylegającej doń parceli, od strony obecnej ul. Dworcowej (Grüne Schanze Nr. 9a), gmina żydowska, do której należały budynki Rosengarten Nr. 8, 9-10, wybudowała w 1834 r. pierwszą w Szczecinie drewnianą synagogę. Następnie po rozebraniu starej w styczniu 1873 r., zastąpiła ją nowa murowana synagoga oddana do użytku 3 maja 1875 r. 63 lata później, w czasie „kryształowej nocy” z 9/10 listopada 1938 r. synagoga została spalona przez bojówki nazistowskie, i po wysadzeniu w 1940 r. jej resztek już nie została odbudowana. Po 1945 r. pozostałe ruiny zabudowań rozebrano i wokół dziedzińca w latach pięćdziesiątych wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe.

W miejscu nowego budynku Książnicy Pomorskiej (Rosengarten Nr. 19) w latach 1890-1910 mieściła się miejska szkoła katolicka stopnia podstawowego dla chłopców, której zabytkowy budynek wzniesiony pod koniec XVIII wieku (po 1790) rozebrano w 1967 roku.

W 1302 roku na pustym placu, gdzie obecnie stoją zabudowania PUM-u na narożniku ulicy Rybackiej, wybudowano tzw. Dwór Opata klasztoru cystersów w Kołbaczu]] przylegający do murów miejskich

W dolnej części ulicy nieopodal wylotu do ul. Świętego Ducha, podwórza budynków mieszkalnych przy Rosengarten Nr. 41/42 i Nr. 40 od strony podwórzy przylegały do muru oporowego będącego elementem murow obronnych. Na podwórzu Rosengarten Nr. 40 mur skręcał w kierunku południowym, a wraz z nim skraj starej wysoczyzny Psiej Góry. Znacznie ścięto tam prawie pionowy stok Psiej Góry i osadzono mocny mur podporowy, który zachował się do dnia dzisiejszego w dość zaniedbanym stanie.

Poniżej, opierając się o bramę główną Bramy Świętego Ducha położona była siedziba tzw. wójta ubogich (Bettelvogt, Rosengarten Nr. 44). Pod budynkami stojących tu kamienic domów (nr 41-44), będących własnością fundacji klasztoru św. Jana, a wcześniej zapewne szpitala św. Ducha, położone były piwnice dla ubogich (Armenkeller), z czego jedna z nich pod pierwszą kamienicą przy Bramie Św. Ducha należała do zamieszkałego w tym budynku urzędnika kościelnego (Kirchendiener), zwanego wójtem nędzarzy (Hundevogt, nazwiskiem Andreas Hempel). Mieszkańcy tego budynku, a także położonych obok kolejnych trzech, mieli podobne zobowiązania wobec fundacji, rocznie płacili od 6 do 8 fl tzw. Gebäudehilfe, to jest kosztów utrzymania budynku.

Z kolei naprzeciwko pod nr 45 na narożniku z ulicą Świętego Ducha stał zakupiony przez miasto w 1567 r. budynek „przytułku dla ubogich przy Bramie Świętego Ducha”, zwany „Pinsenhaus” (Pinsii domus ante portum S. Spiritus, 1624), Rosengarten Nr. 45.

Tajemnica Deszczowej Góry

Z czasem okazało się, że stare określenie „rode” stało się niezrozumiałe dla współczesnych, w związku z czym nazwa ulicy uległa kolejnym przeobrażeniom i przez krótki okres, na przełomie XVII i XVIII wieku obydwie części obecnej ulicy Podgórnej noszą dość dziwną nazwę ulicy „Deszczowej Góry” (Am Rögenberge, 1659, Am Regenberg, 1721). W opublikowanych do tej pory opracowaniach źródłowych nie znalazłem przyczyny powstania tej nazwy.
Sprawę wyjaśnia wspomniany już szwedzki spis katastralny z początku XVIII wieku, w ramach którego został obmierzony i opisany w okresie od sierpnia 1706 do stycznia 1707 roku Kwartał Passawski, jako ostatni z kwartałów wewnątrzmiejskich. Wchodząca w skład tego kwartału dzisiejsza ulica Podgórna została spisana przez trzech geodetów szwedzkich, Petera Brodthagena [Brodhagen], Andersa Norrdahla i Matiasa Siömana [Sjöman]. Spis wykonali na przełomie 1706 i 1707 roku w ramach opisu czterech rzędów domów, oznaczonych dużymi literami „M”, „N”, „O” i „P”. Załączone do spisu szkice poszczególnych bloków ulic, oprócz naniesionych numerów poszczególnych parceli, zawierały także nazwy przyległych doń odcinków ulic. [17]

  • Dolną część ulicy określanej na tych szkicach nazwą „Roddenberg” [Psia Górka] spisano w ramach rzędu budynków oznaczonych literami „M” i „O”. Część ulicy od strony muru miejskiego (rząd „M”, nr 52-78), została spisana w listopadzie i grudniu 1706 roku przez geodetę Petera Brodthagena, który w części opisowej usytuowanie poszczególnych parceli podaje jako położone „na [wzniesieniu] Rägenberg”, czyli w wolnym tłumaczeniu „na Deszczowej Górze”. Z kolei dolna część od strony ulicy Breite Straße (rząd „O”, nr 138-148), została opisana przez geodetę Matiasa Siömana. Na załączonym do spisu szkicu odcinek ten określany jest nazwą „Roddenberg”. natomiast w części opisowej położenie poszczególnych parceli autor określa jako „położone w Kwartale Passawskim w północnej [części] ulicy Regenbergstraße”, czyli w wolnym tłumaczeniu „położone przy ulicy Deszczowa Góra”. W dwóch przypadkach autor spisu użył nazwy „Regenberg” bez dodatku „Straße” (parcela nr 137 i 148). Nie podano tu daty przeprowadzenia spisu, ale wydaje się, że miało to miejsce w tym samym czasie, jak spis przeciwnej strony ulicy.
  • Górną część ulicy od strony muru miejskiego (rząd „N”, nr 79-106), spisał w grudniu 1706 roku geodeta Peter Brodthagen (na arkuszu spisowym wymieniony jako Brodhagen). Zarówno w części opisowej, jak i na szkicu, budynki i wolne od zabudowy parcele określone są jako „położone [na terenie] Rosengarten”, czyli w wolnym tłumaczeniu „w Różanym Ogrodzie”. Przeciwna strona ulicy, od strony ulicy Breite Straße (rząd „P”, nr 175-193), została spisana przez dwóch geodetów, Andersa Norrdahla i Matiasa Siömana. Tu także położenie poszczególnych parceli określono jako „położone w Kwartale Passawskim w północnej [części] Rosengarten”, czyli w wolnym tłumaczeniu „położone w Różanym Ogrodzie”. Również na szkicu podana jest nazwa „Rosengarten”. Mimo to geodeta Norrdahl kilka razy, jak sądzę pomyłkowo, określając usytuowanie poszczególnych działek, jednocześnie wymienia tu nazwę „Rosengarten” i „Regenbergstraße” (parcela nr 175, 177, 181 i 182).

Wniosek, jaki tu się nasuwa, jest oczywisty. Ustalony już w połowie XVI wieku podział ulicy na część dolną o nazwie „roddenberg”, i górną o nazwie „rosengarden” trwał, czego dowodem są użyte dla tej ulicy nazwy Rosengarten, platea Rosarium, a także Rodenberge w dziełach Paula Friedeborna. [18] Upewniają nas w tym także nazwy „Roddenberg” i „Rosengarten” na załączonych do arkuszy spisowych katastru szwedzkiego szkicach, mimo, że już w połowie XVII pojawia się dla obu odcinków ulicy także nazwa „Am Rögenberge”. Jak widzimy wszelkie przeinaczenia nazwy, które znajdujemy w części opisowej katastru wręcz sugerujące inne znaczenie, powstały w czasach szwedzkiej administracji miasta. Z jednej strony przyczyniło się do tego niezrozumiałe dla współczesnych określenie „rode”, będące częścią składową nazwy dolnego odcinka ulicy, a z drugiej twórcza działalność przedstawicieli administracji szwedzkiej, którzy zapisując w rozlicznych dokumentach nazwy miejscowe wielokrotnie je przekręcali i mylili ze sobą. Przykłady tego podano już wyżej, a jest ich znacznie więcej, nie tylko w przedstawionych tu przykładach pochodzących ze spisu katastralnego Kwartału Passawskiego.

Na przełomie XVIII i XIX wieku aż do 1856 r. ponownie ustala się podział na górną część, zwaną Różanym Ogrodem i dolną część zwaną Psią Górą. W 1856 r., w ramach akcji porządkowania nazw ulic noszących na jednym odcinku różne nazwy, przyjęto dla całej ulicy nazwę Rosengarten.

Zmiany w numeracji obszaru ulicy Rosengarten - Podgórna w latach 1706-1945

Tab. nr 1, strona południowa Tab.nr 2, strona południowa Tab. nr 3 strona północna Tab. nr 4, strona północna
Tab.nr 1 Tab.nr 2 Tab.nr 3 Tab.nr 4

Czasy współczesne

Po 1945 roku ulica otrzymała nazwę ulicy Podgórnej, [19] Zniszczonych przez bombardowania aliancke budynki już nie odbudowano, a kilka z nich, które przetrwały po drugiej wojnie światowej rozebrano. [20] Z kolei zachodni wylot zamknięto budynkami mieszkalnymi wybudowanymi przy Alei Niepodległości, w związku z czym ulica w górnej części kończy swój bieg na wysokości dziedzinca przyległego do Książnicy Pomorskiej. W dolnej części, na skraju stoku wysoczyzny, postawiono kilkunastopiętrowy wieżowiec, a jej wylot do ulicy Świętego Ducha w latach osiemdziesiątych XX wieku, częściowo zabudowany, został przeniesiony kilkadziesiąt metrów dalej w kierunku obecnej ulicy Dworcowej i przebiega wzdłuż zachowanego fragmentu najstarszego muru miejskiego. Obecnie po odbudowie budynku przetwornicowni (Trafostacja Sztuki), wykonano dla pieszych schody umożliwiające zejście do położonej niżej ulicy Św. Ducha.

Przypisy

  1. Die älteren Stettiner Straßennamen, gesammelt und erklärt von H. Lemcke, Professor am Königl. Marienstifts-Gymnasium. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin, 1881, s. 14, także Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 55.
  2. O chłopskim osiedlu kolonistow niemieckich zobacz w haśle o ulicy Kard. Wyszyńskiego i o kwartale Passawskim.
  3. Paul Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Stettin 1613. Das erste Buch, s. 38.
  4. Ogrody w tym miejscu wymieniono już w katastrze szwedzkim z 1706 r.; zob. kataster szwedzki przetłumaczony z języka szwedzkiego przez niemieckiego historyka i archiwistę Dirka Schleinerta: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Ludwig. Kiel 2005, parcele nr 102-106, s. 92-94.
  5. Doris Bulach, Orte der Unzucht? Annäherungen an die Rosenstrassen in der mittelalterlichen Stadt w: Bulach, Doris/Hardt, Matthias (Hg.), Zentrum und Peripherie in der Germanica Slavica. Beiträge zu Ehren von Winfried Schich (Forschungen zur Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas 34), Stuttgart 2008, s. 71-95 (kopia artykułu w posiadaniu autora hasła).
  6. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung... op. cit., s. 57.
  7. Tamże, s. 57.
  8. Tamże, s. 56.
  9. P. Friedebornio, Descriptio urbis Stetinensis, topographica, historica, cum icone genium loci adumbrante conscripta in Dei sospitatoris laudem Iustam Patriae devotionem. Stetini 1624, fol. D 2.
  10. Paul Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin..., op. cit. Das ander Buch, s. 38.
  11. Droga św. Jakuba jest jednym z najważniejszych chrześcijańskich szlaków pielgrzymkowych, na szlaku ktorej leży także Szczecin.
  12. Co zresztą zrobiono w 1725 roku, budując w dolnej częsci tej ulicy, na narożniku ulicy Świętego Ducha tzw. Dom Poprawy i Przędzalnię (Zucht- und Spinnhaus).
  13. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709..., op. cit., s. 162.
  14. Heinrich K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 190-191.
  15. Księgi adresowe z lat 1876-1943.
  16. Wszystkie trzy parcele (Podgórna 64, 65, 66) w przeszłości posiadały małe niezabudowane podwórza, co wyklucza istnienie tam jakiegokolwiek spichlerza
  17. Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709..., op. cit., ss. 65-94, 123-129, 154-167.
  18. P. Friedebornio, Descriptio urbis Stetinensis..., op. cit., fol. D 2.
  19. Przeciwko nadaniu tej nazwy zaprotestowali w sierpniu 1949 r. członkowie Zarządu Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Szczecinie, sugerując powrót do jej dawnej nazwy, tu cyt.: „[...] Stare Miasto w Szczecinie mogło spełnić dwa zadania – jako zabytek przeszłości, oraz jako obraz straszliwych skutków wojny. Również i nazwy ulic należałoby przywrócić w takim brzmieniu, w jakim nazywano je w odległych czasach. A więc nazwę ulicy Różane Ogródki należałoby przywrócić obecnej ul. Podgórnej [...]”. List Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Oddział Szczecin Miasto z dnia 18 sierpnia 1949 r. przechowywany w Biurze Dokumentacji Zabytków przy ul. Korsarzy 34; [podaję za:] Paweł Knap /Torney/ na Forum sedina.pl, Portal Miłośników Dawnego Szczecina w dniu 31 października 2004 r. Niestety nie tylko tej nazwy nie przywrócono, ale wręcz zrobiono wszystko, by zatraciła swój dawny wygląd.
  20. M. in. w 1967 roku wspomniany już budynek byłej szkoły katolickiej powstały pod koniec XVIII wieku (po 1790), i stojące obok niego budynki mieszkalne (nr 17-19), a także w 1969 roku budynek mieszkalny nr 30 podczas kręcenia filmu „Jarzębina czerwona” (nr 30).


Bibliografia

  • Friedeborn Paul, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin /durch unnd Verlegung/ S. Jochim Rheten Erben Anno MDCXIII.
  • Friedebornio P., Descriptio urbis Stetinensis, topographica, historica, cum icone genium loci adumbrante conscripta in Dei sospitatoris laudem Iustam Patriae devotionem. Stetini 1624.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen, gesammelt und erklärt von H. Lemcke, Professor am Königl. Marienstifts-Gymnasium. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin, 1881.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Ludwig. Kiel 2005 (tłumaczenie na niemiecki Dirk Schleinert).
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung, Bremen 1878 [w:] Deutsches Rechtswörterbuch Faksimilierte Quellen: <DRW: Schiller-Lübben, Bd. I (A-E), Bd. II (G-L), Bd. III (M-R), Bd. IV (S-T), Bd. V (U-Z), Bd. VI (Nachträge) [zasoby internetowe: http//www.rzuser.uni-heidelberg.de ].

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk