Ulica Świętego Ducha

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Świętego Ducha
Śródmieście
Ulica Świętego Ducha
Ul. Świętego Ducha, widok od strony ulicy Dworcowej
  Nazwa pełna Świętego Ducha
  Inne nazwy św. Krzysztofa, Krzysztofa, Pod Bramą
  Nazwa niemiecka Heiligegeiststraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 312,3
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Świętego Ducha (niem. Heiligegeiststraße), nazwa historyczna „Ulica Świętego Ducha”. W 1945 roku otrzymała nazwę ulicy Św. Krzysztofa [1], która na kolejnych planach miasta występowała przemiennie jako „Ulica Św. Krzysztofa” lub „Ulica Krzysztofa”. W pierwszej połowie 1952 roku na posiedzeniu Prezydium Rady Narodowej w Szczecinie zaproponowano zmianę nazwy ulicy na dawną nazwę Świętego Ducha, ale projekt nie przeszedł z uwagi na brak „kredytów na ten cel” [2] Kolejną zmianę nazwy ulicy przeprowadzono w listopadzie 1955 roku nadając jej miano ulicy „Pod Bramą”. [3] Ostatecznie historyczna nazwa ulicy „Świętego Ducha” wróciła po 1995 roku.

Bracka (bi den brodern), obecnie okolica kościoła św. Jana

Wśród mieszkańców Szczecina, wymienianych w dokumentach źródłowych z lat 12421247, oprócz Wernera Barfoota (Barvot), znanego również pod nazwiskiem Barfuss tj. Bosonogi (Nudipes), będącego członkiem rodziny pierwszych dziedzicznych sołtysów Szczecina, wymieniono pochodzącego również z miasta Stendal, Heineke Barfoota (Heinemann, także Henryk), brata lub syna Wernera. Henryk Barfoot osiedlił się na obszarze wiku (zwanego później Górnym Wikiem), przy drodze prowadzącej do pobliskiej przeprawy przez dolinę Odry w kierunku Dąbia i dalej w kierunku wschodnim, To położenie w pobliżu przeprawy i usytuowanych przy niej zajazdów dla obcych żeglarzy zmusiło go do otoczenia się własnym wałem i palisadą obronną. To zapewne on (źródła podają rok 1240), podarował zakonnikom konwentu minorytów, znanych także pod nazwą „szarych braci”, czyli franciszkanów, działkę na swoim terenie pod budowę drewnianego kościoła p.w. św. Jana Chrzciciela.

Odtąd obszar wokół tego kościoła, a z czasem także klasztoru, tj. tereny przyległe do nieistniejącej obecnie dolnej części ulicy Sołtysiej i części obecnej ulicy Świętego Ducha, oraz przyległe do nieistniejącej ulicy Königsstraße i Mönchenbrücke, określany był zbiorczym mianem „Obok Braci” (apud fratres, 1308), lub „Przy Braciach” (iuxta fratres, 1325), także „Przy Braciach Mniejszych” (iuxta fratres minores, 1326). Potem nazwy te przeszły na drogę, wiodącą od źródła solnego u wylotu „ulicy powroźników” (Reifschlägerstraße), czyli od kościoła św. Jakuba do klasztoru franciszkanów, i dalej przebiegającą obok kościoła św. Jana obecną ulicę Świętego Ducha. Po rozszerzeniu obszaru miasta w kierunku południowym mówiono o niej, cyt.: „natomiast przy słonym źródle idziemy /drogą/ w kierunku /klasztoru/ mnichów” (bi dem solten borne alze men geit to den Moniken, 1434). Natomiast obecna ulica Świętego Ducha przylegająca do kościoła św. Jana określana była jako „ulica braci mniejszych” (platea fratrum minorum, 1345), także jako „/ulica/ przy braciach” (iuxta fratres, 1351), oraz „/ulica/ przy mnichach” (bi den monneken, 1402).

Historia ulicy Świętego Ducha (Heiligegeiststraße)

Najstarsze zapisy dotyczące najbliższej okolicy obecnej ulicy Świętego Ducha pojawiają się na początku XIV wieku i związane są ze szpitalem pod wezwaniem Świętego Ducha i prowadzącą doń Bramą Świętego Ducha. Analiza przekazów źródłowych pozwala jednak przypuszczać, że szpital wraz z kaplicą musiał już istnieć w drugiej połowie XIII wieku (1295). Friedeborn podaje nawet rok 1237 jako datę fundacji tego obiektu. Położony był po lewej stronie drogi prowadzącej w kierunku Górnego Wiku, pomiędzy obecną ulicą Dworcową, ulicą Świętego Ducha, nieistniejącą ulicą Henryka Brodatego (Schneckentorstraße) i Nabrzeżem Wieleckim. Jak podaje B. Seyda (1958, 75), według spisu z roku 1596 [rejestr szosowy] w skład tzw. Dziedzińca Świętego Ducha (Heilige Geist – Hof) wchodziły następujące zabudowania gospodarcze: dom mieszkalny przed bramą miejską i ponad 20 bud na podwórzu i nad rzeką, w tym piekarnia, kuchnia, stajnia, 4 budy pod jednym dachem, 2 budy przy piekarni, 7 bud przy kościele Świętego Ducha, 2 budy na dziedzińcu kościelnym, 5 bud przy kuchni i stajni budynku mieszkalnego, 2 budy na podwórzu przy rzece i tamże 7 bud w szeregu wzdłuż nabrzeża.

Przypuszcza się, że do szpitala należał również zakupiony przez miasto w roku 1567 budynek przytułku dla ubogich, tzw „Pinsenhaus” (Pinsii domus ante portum S. Spiritus, 1624 /Heiligegeist straß 823/), zburzony w roku 1724 (na jego miejscu powstał w latach 1724-1726 Dom Poprawy i Przędzalnia ("Zucht- und Spinnhaus”, Rosengarten Nr 45 [823-821/331/46*]), oraz buda tzw. „Bettelvogtei”, siedziba wójta ubogich (Bettelvogt), in. zwana „piwnicą ubogich” (Armenkeller, Am Heiligegeisttor Nr 5 [am Rödenberg 824/230/Am Heiligegeisttor 5*]). Na „Widoku Szczecina z lotu ptaka od zachodu” Brauna-Hogenberga z roku 1594 zabudowania szpitala określone są niezbyt zrozumiałą nazwą „Zigescheun”, a na planie z rozmieszczenia wojsk elektora brandenburskiego, oblegających Szczecin od południa w roku 1677, obiekt ten określony jest mianem cegielni miejskiej (Städtische Ziegel Scheune). [4] W czasie tego oblężenia cegielnia została zniszczona.

Na początku XIV wieku pojawiają się najstarsze zapisy związane z bramą miejską oraz jej najbliższą okolicą, tu cyt.: „przy Bramie Świętego Ducha” (ante valvam Sancti Spiritus, 1306), oraz „miejsce około fos miejskich przy Bramie Świętego Ducha” (ortum circa fossam civitatis ante valvam Sancti Spiritus, 1325). W okresie wczesnohistorycznym nowo lokowanego miasta brama wznosiła się w węższej części nieistniejącej obecnie ulicy Królewskiej (Königsstraße) pomiędzy nieistniejącymi budynkami Królewskiej 1/3 i Kaletniczej 8), o jej wyglądzie nie mamy żadnych informacji; na planach miasta sprzed 1945 r. wyraźnie widać, jak doskonale była osłonięta od strony ówczesnego miasta przez zachowane ukierunkowanie przyległych, wyjątkowo wąskich ulic; odstęp budynków przy ulicy Kaletniczej (Beutlerstraße Nr 10/12) i ulicy Wielkiej Odrzańskiej (Große Oderstraße Nr 33) w roku 1818 nie wynosił ośmiu metrów, także ulica Mostu Długiego (Langebrückestraße) była wówczas węższa. Położenie tej bramy pośrednio potwierdza też nazwa kwartału miejskiego, na skraju, którego była usytuowana, Kwartał Świętego Ducha (Heilige-Geist-Viertel). Taką lokalizację bramy potwierdza wzmianka o trzech budynkach, (heredites /Erben/ ante lub apud valvam S. Spiritus, 1306 – 1315), jaka występuje w najstarszej księdze miejskiej, gdzie podano, iż jeden z nich był w posiadaniu pewnego młynarza. Jeszcze w XV wieku teren pomiędzy ulicami Splittstraße i Mönchenbrückstraße określany był mianem „Przy Młynie” (by der molen, 1460). Po włączeniu tego terenu do obszaru miasta, około 1318 r. brama została przeniesiona bardziej na południe i postawiona mniej więcej w połowie obecnej ulicy Świętego Ducha, pomiędzy istniejącymi do roku 1945 budynkami nr 5-7 i 8. Stopniowo pojawiły się przed nią fosy miejskie (1325) i usytuowany po jej prawej stronie młyn wodny (1350, 1351). Po ukończeniu w roku 1467 budowy barbakanu, zespół bramny składał się z bramy głównej typu szczytowego, szyi nad fosą oraz barbakanu, zwanego rondlem, który podobnie jak barbakan Bramy Młyńskiej, założono na rzucie półkola. Barbakan został rozebrany w roku 1724, a materiały uzyskane z rozbiórki wykorzystano m.in. przy budowie wspomnianego już Domu Poprawy.

Franciszkanie

Parafia pw. Jana Ewengelisty przy ul. św. Ducha

Jak wynika z planu Grundriss der Stadt Stettin innerhalb den Festungswerken und deren neuen Bezirks Eintheilung, Carl Mare, Berlin 1811, i najstarszej zachowanej księgi adresowej (Stettiner Adreßbuch, 1833), brama główna (Am Heiligegeisttor Nr 219) została wyburzona przed rokiem 1833. W kilku poprzednich odcinkach (nrnr 14, 23 i 30), przy omówieniu terenu przyległego do kościoła św. Jana, oraz nieistniejących obecnie ulic Królewskiej (..Königsstraße) i Pomostu Mniszego (Mönchenbrücke), wspomniano o dotyczącym tego obszaru zbiorczej nazwie „Obok Braci” lub „Przy Braciach”, także „Obok Szarych Braci Mniejszych” (apud frates, 1308, iuxta fratres, 1325, iuxta fratres minores, 1326), związanej z osiedleniem się tu zakonu Franciszkanów, sprowadzonych do Szczecina około roku 1240. Z czasem miano to przechodzi na ulicę przyległą bezpośrednio do kościoła św. Jana, czyli obecną ulicę Św. Ducha, tu cyt.: „ulica braci mniejszych” (platea fratrum minorum, 1345), „przy mnichach” (bi den monneken, 1402), „na tyłach [zabudowań] mnichów” (hinter den Mönchen, 1559). Raz jeden, około roku 1460, ulicę Świętego Ducha nazwano „/ulicą/ przy cmentarzu” (up dem kerkhove, 1460), nawiązując do cmentarza położonego na dziedzińcu kościoła św. Jana.

Jednak w dalszym ciągu wcześniejsze i temu podobne określenia, związane z klasztorem i kościołem zgromadzenia Franciszkanów, zwanych wówczas szarymi mnichami, w odróżnieniu od osiadłego na ulicy Mniszej (Mönchenstraße) zgromadzenia Karmelitów, tzw. białych mnichów. Stąd też, cyt.: „/ulica/ przy szarych mnichach, obok kościoła szarych braci” (bi den grawen mönneken, jegen der grawen broder kerke, 1480), czy „/ulica/ przed klasztorem szarych mnichów” (vor dem grauen münch kloster, 1586). nieco później pojawia się dla niej określenie „przy Dziedzińcu Mnichów” (bi dem monneken kerkhove, ok. 1600), i w dalszym ciągu „/ulica/ przed szarymi mnichami” (vor den grauen Mönchen, 1623), także „kościół klasztorny św. Jana przed szarymi mnichami” (St. Johannis Klosterkirche vor den grauen München, 1659), czy „/ulica/ przy kościele św. Jana” (bey St. Johannis Kirche, lata 16811721). Nazwa ulicy w obecnej formie pojawia się stosunkowo późno, dopiero na początku XVIII wieku, i to jako „ulica Świętego Ducha lub Szarych Mnichów” (in der heiligen Geiststraße oder Grauen München, 1709). Należy tu jednak podkreślić, że nazwa tej ulicy w powiązaniu z mianem Bramy Świętego Ducha wymieniana była już dużo wcześniej, czego przykładem jest tu wspomniany wyżej zapis odnoszący się do starej bramy św. Ducha (ante valvam Sancti Spiritus, 1306), jak również kolejne wzmianki w dokumentach z późniejszych lat, cyt.: „naprzeciw klasztoru szarych [braci] obok bramy św. Ducha” (gegen dem grauen Kloster by des hilligen geistes dor, 1540), także „za-” lub „przed bramą św. Ducha” (für-, vor des heiligen geistes dor, 1588), czy „za /klasztorem/ szarych mnichów przy bramie św. Ducha” (für den grawen münchen am heiligen geistthor, 1591). Oprócz tych, napotykamy także nazwę związana z pobliską ulicą Podgórną, cyt.: „w kierunku klasztoru mnichów przy Psiej Górce” (gegen den Münchenkloster am Röddenberge, 1597).

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy Heiligegeiststraße należała przylegająca do kościoła św. Jana (przypisana do zabudowań klasztoru) budynek nr 815 [Johannis-Kloster 207-208/13-12(?)], następnie położony naprzeciw kościoła nr 816 [Schulzenstraße 336/22], nr 817-820 [335-332/1*-3*/1-4] i nr 821-823 [Rosengarten 45[331/46*].

Spis nie uwzględnia narożnego budynku nr 824 [230/4*5*/44] i pozostałych zabudowań przyległych do Bramy Świętego Ducha (w tym budynku więzienia, Kustodie [217/10*/9] i dziedzińca nadzoru mostowego, Brückenkieper Hof [218/9*]. Ten ostatni był miejscem składowania materiału mostowego i był pod opieką urzędnika miejskiego określanego mianem „Kieper”. [5]

Brama Ślimacza

Około poł. XIX wieku pojawia się przedłużenie ulicy Świętego Ducha w kierunku południowym, nazwane mianem „Przed Bramą Świętego Ducha” (Am Heiligen Geist – Tor (1843), i ciągnące się pomiędzy zabudową wojskową w kierunku Bramy Ślimaka (Schnecken – Tor, rejon poczty głównej). Zabudowa ta powstała na podmokłym terenie, w miejscu po dawnym szpitalu św. Ducha. Rysunek z roku 1876, wykonany przez Feliksa Tredera, ukazuje wylot tej ulicy na wysokości Bastionu Ślimaczy (Schneckenbastion, 1630). Z lewej strony widać wał ziemny fortyfikacji i przejście bramne, zwane Bramą Ślimaczą (Schneckenthor), prowadzące w kierunku Górnego Wiku. Brama otrzymała nazwę od położonego obok bastionu, wzniesionego w czasach szwedzkich, i nazwanego tak od spiralnego kształtu drogi zaopatrzeniowej, tzw. ślimacznicy, umożliwiającej wjazd wozom ładownym na wysoko umieszczoną działobitnię bastionu. Jej pierwotny wygląd nie jest nam znany, ale szczęśliwie została utrwalona na widoku Tredera na krótko przed jej zburzeniem. Ustawiona bezpośrednio pod wałem bastionu, brama składała się z arkadowego przejścia dla pieszych i przejazdu z dwoma filarami bez ozdób, oraz budynku odwachu. Z jej prawej strony widnieje budynek lazaretu wojskowego [Am Heiligegeisttor 223], rozebranego w roku 1896. W głębi widoczny jest budynek pełniący funkcję magazynu garnizonowego nr 1 [Am Heiligegeisttor 224]. Po zniesieniu fortyfikacji w roku 1873, z istniejącego tu zespołu obiektów wojskowych rozebrano wspomniane wyżej budynki lazaretu garnizonowego, magazynów prowiantowych, oraz piekarni garnizonowej. Splantowano wały Bastionu Ślimaczego, a przebieg uliczki „Przed Bramą Świętego Ducha” skorygowano. Wiodąc obok „Koszar Bramy Ślimaczej” (Schneckentorkaserne, [Am Heiligegeisttor 226-227]), z czasem jako ulica „Am Heiligegeisttor” połączyła ulicę Świętego Ducha z nowo powstałą ulicą Grüne Schanze [Dworcowa]. Wcześniej, w roku 1863, po usunięciu w roku 1862 zabudowań starego klasztoru św. Jana (Johanniskloster), w południowej części terenu przyklasztornego powstaje ulica Klasztorna (Klosterstraße, 1863). To tu w latach 1869-1872 pod nr 1 istniała Ratschule (Ministerialschule). W latach 1945 – 1955 zachowano nazwę ulicy Klasztornej; po roku 1955 roku znacznie okrojona wskutek budowy trasy nadodrzańskiej, została przemianowana na ulicę Franciszkańską; w latach 80. XX wieku odtworzono na terenie dziedzińca kościelnego św. Jana zespół budynków przykościelnych, w którym, od strony wschodniej, w miejscu przebiegu uliczki, wprowadzono przejezdną bramę. W maju 2004 pod fundamentami budynku Klosterstraße Nr 2 odkryto resztki średniowiecznej baszty, prawdopodobnie wzniesionej w tym miejscu w roku 1469, w okresie władztwa Warcisława X.

Plac Strzelecki

Dawna Drukarnia przy ul. św. Ducha

Natomiast na terenie powstałym po wyburzeniu zespołu obiektów wojskowych powstaje tzw. „Plac Strzelecki” (Schützen Platz, 1883, 1885), nawiązujący swą nazwą do średniowiecznego placu strzeleckiego Bractwa Kurkowego (Schoss Grabe, 1539). Jak to wynika z widoków miasta Szczecina, m.in. z rycin Brauna/Hogenberga (Schiss Grabe, 1592) i Kote/Rollosa (Schiess Grabe, 1625), znajdował się on poza murami miasta w pobliżu kościoła św. Jerzego i placu powroźników szczecińskich. Tam też mieścił się dom Bractwa Kurkowego, powstałego w czasie wojen z Brandenburgią. Po zmianach w organizacji kompanii strzeleckich z roku 1677, i po przeznaczeniu tego terenu pod rozbudowę fortyfikacji miejskich, średniowieczny plac i siedzibę bractwa zlikwidowano w 2. poł. XVII wieku. i przeniesiono na teren fosy w pobliżu Bramy Świętego Ducha, zwanej odtąd Ogrodem Strzeleckim (Schützengarten, 1721). Z czasem zajęcie to stało się rodzajem sportu i rozrywki, i magistrat przekazał bractwu strzeleckiemu teren usytuowany na Dolnym Wiku z przeznaczeniem na plac ćwiczeń strzeleckich, zwany odtąd Vogelstange (Vogelstangenberg, 1730 /Wzgórze Pala Kurkowego/). W XVIII wieku w mieście działały już dwie kompanie bractwa (kupiecka i rzemieślnicza), posiadające od roku 1735 nowy przywilej, a na terenie Ogrodu Strzeleckiego mały Dom Strzelecki (Kleine Schützenhaus /225/) i duży (Grosse Schützenhaus /229]) wraz z przyległym do niego ogrodem przy ulicy św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr 5). W roku 1735, z uwagi na rozbudowę terenów Fortu Leopold, plac ćwiczeń przesunięto bardziej na północ, na wzniesienie zajmowane obecnie przez budynek „Teatru Polskiego”, a wcześniej znane jako siedziba „Loży Trzech Cyrkli” (Logengarten, 1828). Na terenie leżącego po lewej stronie ulicy Am Heiligegeisttor byłego „Placu Strzeleckiego” wytyczono ulicę, której w latach 30. XX w. nadano nazwę Schneckentorstraße po 1945 r. była to ulica Henryka Brodatego, obecnie Podwale].

Po 1945 roku nazwa ulicy Świętego Ducha utrzymała się tylko dla odcinka zwanego Am Heiligegeisttor, natomiast pozostały, właściwy odcinek początkowo określano nazwą św. Krzysztofa, ale w latach 1948-1951 na planach widnieje nazwa ulicy Krzysztofa, potem do 1995 r. nosiła nazwę ulicy Pod Bramą. Po 1995 na całej jej długości wraca historyczna nazwa ulicy Świętego Ducha.

Galeria

Przypisy

  1. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 6 i 11.
  2. Protokół nr III z sesji MRN w Szczecinie odbytej w dniu 13 III 1952 roku, AP w Szczecinie, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Szczecinie 1950 – 1973 ( dalej PMRN) teczka 2, s. 106 – 118 w: Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004 [...] Cz.1: Do roku 1956..., op. cit., s. 26, tamże przyp. 40.
  3. Tamże, s. 27, także s. 28, przyp. 49.
  4. Ta nazwa umożliwia nam wyjaśnienie wcześniej przytoczonej nazwy z 1594 roku - już wtedy na terenie szpitala miasto usytuowało tzw. „Ziegelscheune”, czyli szopę, w której przechowywano, a raczej suszono cegły uformowane z gliny.
  5. Kieper, strażnik, dozorca, także urzędnik miejski /wg:/ R. Herrmann – Winter, Kleines Plattdeutsches Wörterbuch, Hinstorff Rostock 1985, s. 145.


Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk