Helena Larys-Pawińska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Helena Larys-Pawińska
aktorka
brak zdjecia
Helena Larys-Pawińska
Data urodzenia 10 maja 1878
Miejsce urodzenia Warszawa
Data śmierci 7 marca 1964
Miejsce śmierci Szczecin
Miejsce spoczynku Cmentarz Centralny w Szczecinie (kw. 21A-2-9)
Lokalizacja grobu zobacz na mapie



Helena Larys-Pawińska (1878-1964) – aktorka

Życiorys

Helena Larys-Pawińska (wł. Helena Pęska) urodziła się prawdopodobnie 10 maja 1878 roku w Warszawie albo w Młodowie. Podawane są także inne lata urodzenia: 1888, 1890 lub 14 maja 1892 roku. Była córką Tytusa Pęskiego i Franciszki z Wojciechowskich. Po ukończeniu pensji pobierała prywatne lekcje aktorstwa u Romana Żelazowskiego i Józefa Śliwickiego. Dwukrotnie zamężna. Po raz pierwszy wyszła za mąż w 1899 roku za Stanisława Pawińskiego. Pod jego nazwiskiem zadebiutowała na scenie.

W sezonie 1902/03 występowała w Teatrze Polskim w Poznaniu. W latach 1903-1905 była aktorką Teatru Miejskiego we Lwowie. Od 1906 roku w Warszawie. W sezonie 1906/07 grała w Teatrze Małym w Filharmonii Warszawskiej, a w sezonie 1907/08 w zespole Warszawskich Teatrów Rządowych oraz na scenach Teatru Rozmaitości i Teatru Letniego.

W 1915 roku została ewakuowana do Rosji, gdzie grała w zespole Teatru Polskiego kierowanym przez Arnolda Szyfmana (Moskwa 1916). W latach 1916-1918 występowała w Teatrze Polskim pod dyrekcją Franciszka Rychłowskiego (Kijów). W tym czasie zaczęła używać nazwiska Larys-Pawińska, pod którym zapisała się na trwałe w historii polskiego teatru (nazwiska drugiego męża, Fuchs, nigdy nie nosiła).

Od 1919 roku ponownie w Warszawie. Kolejno występowała w teatrach Dramatycznym (sez. 1919/20), Rozmaitości i w Reducie (sez. 1920/21). Grała także w Teatrze Małym i Teatrze Komedia. Występowała także gościnnie na scenach Łodzi (październik 1921), Sosnowca (sez. 1922/23), Poznania (lipiec 1924) i Torunia (1925). Od 1926 do 1939 roku grała na scenach teatrów warszawskich - w Letnim i Narodowym (1926-1933), w Teatrze „8.30” (sez. 1933/34), Aktora (1934) oraz Teatrze Marii Malickiej (1938-1939). Uważana była ze jedną z czołowych artystek scen warszawskich okresu międzywojennego. Grała u boku wybitnych artystów polskiej sceny - Stefana Jaracza, Juliusza Osterwy, Aleksandra Zelwerowicza, Mieczysława Frenkiela i Kazimierza Kamińskiego. Specjalizowała się w repertuarze komediowym. Przed wojną zagrała także drugoplanowe role w filmach Dusze w niewoli (1930) i Czy Lucyna to dziewczyna? (1934).

W czasie okupacji występowała w jawnych teatrach Warszawy - w Komedii (1940-1942) i w Masce (1944).

Od 1945 do 1950 roku grała w Starym Teatrze w Krakowie (sez. 1945/46), Teatrze Zagłębia w Sosnowcu (1947-1949) i w Teatrze im. Mickiewicza w Częstochowie (sez. 1949/50).

Od 1950 roku w Szczecinie. Początkowo dostała angaż do zespołu Państwowego Teatru Polskiego (od 27 czerwca 1951 roku). Po reorganizacji scen szczecińskich została aktorką Państwowych Teatrów Dramatycznych. W Szczecinie występowała kilkanaście lat, zdobywając wielkie uznanie publiczności talentem, urokiem osobistym i dużą kulturą sceniczną. Przede wszystkim zapisała się w świadomości widzów jako znakomita odtwórczyni ról w sztukach salonowych i w komediach.

Zmarła 7 marca 1964 roku w Szczecinie. Została pochowana na Cmentarzu Centralnym (kw. 21A-2-9).



Teatr (Szczecin)

Tytuł Autor Reżyseria Postać Teatr Data premiery
Panna Maliczewska Gabriela Zapolska Marian Godlewski Daumowa Państwowy Teatr Polski 7 września 1951
Pan Jowialski Aleksander Fredro Marian Godlewski Szambelanowa Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) 8 lutego 1952
Dwa tygodnie w „Raju" Zdzisław Skowroński, Józef Słotwiński Bronisław Kassowski Zawiszyna Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) 9 września 1952
Pan Teodor Zrzęda Carlo Goldoni Bronisław Kassowski Fortunata Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) 28 czerwca 1953 Koszalin
Szczęście Frania Włodzimierz Perzyński Kazimierz Brodzikowski Lipowska Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) 23 marca 1954 Myślibórz
Na południe od 38 równoleżnika Thai Dian Czun Emil Chaberski Matka In Sen Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) 8 maja 1954
Profesja pani Warren George Bernard Shaw Emil Chaberski Kitty Warren Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) 7 kwietnia 1955
Dom kobiet Zofia Nałkowska Nina Burska Julia Czerwieńska Państwowe Teatry Dramatyczne (Scena Kameralna) 2 lutego 1956
Rozbójnik Karol Čapek Ludwik Benoit Pani Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) 15 czerwca 1956
Mazepa Juliusz Słowacki Stefan Drewicz Kasztelanowa Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Współczesny) 23 lutego 1957
Uciekła mi przepióreczka Stefan Żeromski Jan Maciejowski Księżniczka Celina Sieniawianka Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) 10 stycznia 1958
Las Aleksander Ostrowski Jerzy Walden Raisa Pawłowna Gurmyska, wdowa, bogata obywatelka ziemska Państwowe Teatry Dramatyczne (Teatr Polski) 26 marca 1958



Na scenie

Szczęście Frania (1954)


Inne przedstawienia



Nagrody



O Helenie Larys-Pawińskiej

  • (...) Pamiętam to nazwisko dobrze z lat dziecinnych. Wymieniano je w moim domu często obok Marcello-Palińskiej, Lubicz Sarnowskiej, Szylinżanki, jako jedno z wybitnych nazwisk Teatru Rozmaitości. Wtedy oznaczało ono młodą, pełną urody i dowcipu amantkę. Jakże głęboko wzruszony byłem ujrzawszy po tylu latach nosicielkę tego nazwiska na scenie teatru w Szczecinie. Helena Larys-Pawińska, o niej to bowiem mowa, jest obecnie filarem i podporą zespołu teatru szczecińskiego. Tak się jakoś składało, że nigdy dotad nie widziałem jej na scenie. Z tym większym zaciekawieniem oczekiwałem jej występu. Nie zawiodłem się. W dobrym przedstawieniu „Szczęścia Frania” Larys-Pawińska stwarza w roli Pani Lipowskiej kreację godną największych mistrzyń teatru. Byłem oczarowany niezwykłym dziecięcym wprost wdziękiem tej aktorki, dowcipem najlepszej marki i zadziwiającym kunsztem, z jakim prowadzi dialogi. Dodajmy do tego wysokie poczucie stylu, wytworną elegancję, która cechuje jej zgoła młodą jeszcze sylwetkę - a będziemy mieli przybliżony obraz tego pięknego zjawiska aktorskiego, jakim jest Pani Helena w roli Lipowskiej. Ale opisane walory tego obrazu sa zewnętrzne i nie na nich polega przecież największa wartośc roli. One jej tylko dodają wdzięku i smaku i są arsenałem znakomitych środków aktorskich. Główna wartość tej pięknej roli polega na charakterystyce postaci, na nieomylnej trafności odczucia tej typowej małżonki zamożnego mieszczanina z początku XX wieku. Lipowska Larys-Pawińskiej jest bezradna, podporządkowana mężowi i wielbiąca go bezkrytycznie, ulegająca córce, w miarę kochająca ich oboje, drżąca przed skandalem - niczym Dulska. Jest rozplotkowana, jak Ada z „Lekkomyślnej siostry”, wysoce moralna we właściwy swemu środowisku świętoszkowaty sposób, troskliwa o dom, zgodnie z obowiązującym modelem żony. Larys-Pawińska ponadto przydała swojej Lipowskiej zakochanie w sobie, rozpieszczenie i bezdenną naiwność, granicząca z głupotą, a wszystko to okrasiła przednim humorem. Jest tak zabawna, że samo jej ukazanie na scenie rozwesela widownię, a tak w swoim komizmie dyskretna i kulturalna, że zmusza do bacznej obserwacji najdrobniejszych swych zagrań każdego widza, starającego się nie uronić nic z tego precyzyjnego a złośliwego studium natury kobiecej. Larys-Pawińska rolą Lipowskiej dowodzi, że jest w tej chwili aktorka komediową najwyższej klasy. Należy winszować teatrowi szczecińskiemu i jego kierownictwu, że posiadają ją w zespole. (Jan Kreczmar, Uczcie się od niej!, „Teatr” 1957 nr 14)
  • (...) Helena Larys-Pawińska, znana jeszcze sprzed pierwszej wojny światowej aktorka scen warszawskich, zaprezentowała na szczecińskiej scenie swój wysoki kunszt komediowej aktorki. Świetna Julia w „Domu kobiet”, Fortunata w „Panu Teodorze Zrzęda” Goldoniego i wielu innych. Lekka i niefrasobliwa w dialogu na scenie, w życiu twarda i nieustępliwa, zwłaszcza na jednym punkcie. Mimo wysługi lat uchylała się stale od wszelkich jubileuszy, odznaczeń, nawet zaszczytnego tytułu laureatki m. Szczecina. Uważała bowiem, że te wszystkie dostojeństwa tylko by ja postarzały, a nasza „Larysa”, jakeśmy ją nazywali, chciała żyć w aureoli wiecznej młodości. I taką pozostała w naszej pamięci. (Zofia Ordyńska, To już prawie sto lat..., s. 280)



Bibliografia

  • Almanach sceny polskiej sezony 1950-1959, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 1951-1960
  • Encyklopedia Szczecina t. I A-O (pod red. Tadeusza Białeckiego, autor hasła Ryszard Markow), Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 1999
  • Zofia Ordyńska, To już prawie sto lat..., Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970
  • Słownik biograficzny teatru polskiego 1765-1965 (pod red. Zbigniewa Raszewskiego), PWN, Warszawa 1973
  • Teatry dramatyczne w Szczecinie 1945-1965 (pod red. Danuty Piotrowskiej), Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne RSW Prasa, Poznań 1965

Inne źródła

  • Zdjęcia ze zbiorów Związku Artystów Scen Polskich w Szczecinie



IES64.png
Autor opracowania: Andrzej Androchowicz