Stan posiadania kościoła Mariackiego w Szczecinie

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wschodnie skrzydło krużganka Kolegiaty Mariackiej.
Widok od strony południowo-wschodniej

Powstanie kolegiaty Najświętszej Marii Panny (Mariackiej)

Budowę kolegiaty Mariackiej rozpoczęto w 1263 roku na terenie przekazanym miastu w r. 1249 przez księcia Barnima I. Książę zatrzymał sobie tylko dwór (curia) w miejscu nieistniejącej obecnie parceli przy Placu Mariackim (Marienplatz Nr. 2), w którym w 1523 zmarł książę Bogusław X (30 września [5 października] 1523, w południe). Jednocześnie wraz z budową kościoła zaczęto wznosić budynki mieszkalne dla członków kapituły katedralnej oraz szkoły przykościelnej. W 1277 roku do istniejących od r. 1237 dwóch szczecińskich parafii kościelnych św. Jakuba i św. Piotra, doszła nowa parafia, Mariacka. [1]

Obszar parafii kościoła Mariackiego

Obszar parafii kościoła Mariackiego stanowiły 3 bloki ulic licząc od wschodniej części ulicy Staromłyńskiej (Luisenstraße, dawniej Mühlenstraße), ograniczone z jednej strony murem miejskim, a z drugiej północną stroną ulicy Koński Kierat (Roßmarktstraße) wraz z nie należącą do żadnej parafii gminą wyznaniową zamku. Następnie południowa część górnej ulicy Kuśnierskiej (Pelzerstraße) oraz jej dolna część (Altböterberg), a także zachodnia i wschodnia strona górnej części ulicy Grodzkiej (Fuhrstraße Nr. 16-25, wcześniej 650-641 i Fuhrstraße Nr. 8-15, wcześniej 846-839), oraz powstałe po 1790 roku cztery budynki po północnej stronie ulicy Korsarzy (Große Ritterstraße, wówczas Nr. 832-835).

Obszar wolnej enklawy kościelnej kościoła Mariackiego

Wymieniony wyżej obszar oczywiście wyłączony był spod jurysdykcji miejskiej i należał do tzw. wolnej enklawy kościelnej (St. Marien Kirchen Freiheit). To, że nie obejmował w całości wszystkich parceli wchodzących w skład parafii, wynika z tego, iż pomiędzy rokiem 1249 a 1263 część z nich była już w rękach prywatnych. Mowa tu o gruntach leżących w bezpośredniej bliskości zachodniego podgrodzia:
- wschodnia strona ulicy Staromłyńskiej,
- północna część ulicy Koński Kierat na odcinku do skrzyżowania z ulicą Mariacką (Kleine Domstraße),
- zachodnia strony północnej części ulicy Mariackiej przy skrzyżowaniu z Końskim Kieratem,
- południowa strona górnej części ulicy Kuśnierskiej i górny odcinek ulicy Grodzkiej (Fuhrstraße).
Należny tu jednak dodać, iż wielkość obszaru tej jurydyki kościelnej wielokrotnie ulegała zmianie. Część parceli tracono bezpowrotnie, niektóre wracały w wyniku otrzymanych darowizn wiernych. W roku 1541 jej zasoby znacznie powiększyły się w wyniku połączenia z posiadłościami kościoła św. Ottona.

Zasoby Fundacji Mariackiej

Niestety niewiele wiemy o zasobach Fundacji Mariackiej (Marienstift) z okresu sprzed reformacji. Pierwsza informacja pochodzi z dokumentu fundacji Pedagogium (1541), w którym książęta Szczecina i Wołogoszczy zastrzegli dla siebie 14 domów będących własnością Fundacji Mariackiej. Siedem z nich pozostało do dyspozycji księcia Barnima XI, a kolejne siedem do dyspozycji księcia Filipa I. Były to budynki: [2]


Parcele należące do wolnej enklawy kościelnej kościoła Mariackiego w Szczecinie (numery poszczególnych działek według szwedzkiego spisu katastralnego)
(źródło: C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1., s. 164, ryc. 2)

- Große Domstraße Nr. 1 (Farna),
- Marienplatz Nr. 3 (Plac Mariacki),
- Kleine Domstraße Nr. 2 (Mariacka),
- Große Domstraße Nr. 24 (Farna),
- Große Ritterstraße Nr. 4 (Korsarzy),
- Kleine Ritterstraße Nr. 1 (Rycerska, późniejsza mennica),
- Kleine Ritterstraße Nr. 3 (Rycerska, budynek ten pierwotnie nazywany był Ballhaus. Książę Barnim XI zajął go „/dla swoich/ koni i szkap, i kazał /następnie/ rozebrać” (perde und kleper nahm und abbrechen hieß). Na początku XVII wieku wybudowano w tym miejscu budynek stajni książęcej (późniejszej ujeżdżalni) (w latach 1619 - 1626 /?/),
Pozostałe siedem, to:
- Marienplatz Nr. 4 (Plac Mariacki),
- Kleine Domstraße Nr. 24 (Mariacka),
- Große Ritterstraße Nr. 1/2 (Korsarzy),
- Kleine Domstraße Nr. 2 (Mariacka, mniejsza północna połowa tej parceli),
- Kleine Ritterstraße Nr. 2 (Rycerska, południowa część parceli; po rozebraniu grożącego zawaleniem budynku w południowej części tej parceli, na polecenie księcia Jana Fryderyka powstało tu podwórze dla położonej obok stajni książęcej, którą w tym czasie określano mianem Klepperstall (stajnia dla książęcych chabet). Według szwedzkiego spisu katastralnego był to dom usytuowany na parceli o numerze katastralnym nr 95,
- Große Domstraße Nr. 22 (Farna, południowa część parceli). [3]
- Große Ritterstraße Nr. 3 (Korsarzy), [4]

Wykazem wymienionych wyżej budynków, i kolejnych 54 domów, bud i półbud, położonych w mieście, a także pomiędzy głównym zespołem bramnym a przedbramiem Bramy Młyńskiej, oraz na Dolnym Wiku, rozpoczyna się w matrykule z 1545 roku wyliczanie nieruchomości należących do Fundacji Mariackiej. W sumie do wolnej enklawy kościoła Mariackiego w mieście należało bezspornie 56 współczesnych działek budowlanych (tu do 1945 r.), z których bezpośrednią własnością Fundacji było 15, do tego posiadłości pomiędzy bramami Młyńskimi, na Dolnym Wiku i na Łasztowni. W ciągu XVIII wieku liczba domów Fundacji w mieście wynosiła od 33 do 35, a na Dolnym Wiku od 7 do 8. W 1872 roku, po przejściu pod kontrolę państwa pruskiego, liczba domów w mieście do niej należącej wynosiła 36, do tego doszedł ogród domu przy Luisenstraße Nr 25 /218/, który niegdyś był częścią innej parceli (prawdopodobnie Kleine Domstraße Nr. 2 /194/ (Mariacka).

W ugodzie, jaką książę Filip II zawarł z miastem w 1612 roku wymieniono także domy należące do jurydyki kościelnej. Na tej podstawie możemy stwierdzić, że wolna enklawa Fundacji Mariackiej w mieście obejmowała następujące parcele (oprócz numerów domów sprzed 1945 roku podano odpowiadające im numery ze szwedzkiego spisu katastralnego): [5]

  • Zabudowania Pedagogium
    • Kleine Domstraße Nr. 25–26 /b.n., 119/ (Audytorium oraz budynek Ekonomii przy ulicy Mariackiej),
    • dwa skrzydła krużganka Kolegiaty Mariackiej,
    • Königsplatz Nr. 6–12 /118, 117, 116, 115, 114, 113, 112/ (wszystkie wymienione tu budynki to domki profesorskie przy Placu Żołnierza).
  • Budynki kościelne na terenie miasta
    • Königsplatz Nr. 5 /191/, Nr. 4 /225/, Nr. 3 /224/, (wszystkie wymienione tu budynki to domy przy Placu Żołnierza),
    • Kleine Domstraße Nr. 4 /195/ (Mariacka, wikarówka kościoła Mariackiego),
    • dom na rogu Königsplatz i Große Wollweberstraße /245/ (łaźnia kościoła Mariackiego, narożnik Placu Żołnierza i Tkackiej),
    • Kleine Domstraße Nr. 6 /197/ (Mariacka),
    • Große Domstraße Nr. 27 /90/ (Farna),
    • Kleine Wollweberstraße Nr. 3 (Łaziebna),
    • Marienplatz Nr. 4–2 /110, 109, 108/ (dawne zabudowania dworu książęcego, Plac Mariacki),
    • Roßmarktstraße Nr. 7–8 /100, 101/ (budynki te dawniej należały, podobnie jak Nr. 9 /102/, do zabudowań książęcego dworu przy Marienplatz Nr. 2 /108/, Koński Kierat),
    • Kleine Domstraße Nr. 12 /186/ (dom nabyty jeszcze przed reformacją, w późniejszym czasie naprzeciw tego budynku stał dom komendanta z okresu szwedzkiej okupacji, Mariacka),
    • Kleine Domstraße Nr. 22–24 /105, 106, 107/, Nr. 7 /198/, Nr. 5 /196/ (Jageteuffelsche Collegium), Nr. 4 /195/, Nr. 3 /194/ (dawny Dom Katedralny [6]), Nr. 2 /192, 193/ (pierwotnie stały tu dwa domy), Nr. 1 /191/ - wszystkie wymienione tu budynki to domy przy ulicy Mariackiej,
    • Große Domstraße Nr. 1–3 /98/, Nr. 20 /81/ (niegdyś stały tu dwie budy), Nr. 21 /82/, Nr. 22 /83, 84, 85/ (niegdyś stały tu dwa domy i jedna buda), Nr. 23 /86/, Nr. 24 /87/ (niegdyś stał tu jeden dom i jedna buda), Nr. 25 /88/, Nr. 26 /89/ (niegdyś stały tu dwie budy), Nr. 27 /90/ - wszystkie wymienione tu budynki to domy przy ulicy Farnej,
    • Große Ritterstraße Nr. 1–2 /91/, Nr. 3 /92/, Nr. 4 /93/, dom bez numeru naprzeciwko Nr. 1 /94/ ("tuż przy kościele św. Ottona na terenie miejskim przy murach” /hart an St. Otten-Kirche an der Stadtmauer/), zburzony przed 1545 r. - wszystkie wymienione tu budynki to domy przy ulicy Korsarzy,
    • Kleine Ritterstraße Nr. 1 /94/, Nr. 2 /95/ i Nr. 3 /96/ (dawniej stały na tych parcelach dwa budynki, po zburzeniu budynku usytuowanego od północnej strony (czyli na części parceli nr 95), powstał plac zwany „Eselhof” - w wolnym tłumaczeniu „ośli placyk” do ćwiczeń konnych), Nr. 4 /97/ - wszystkie wymienione tu budynki to domy przy ulicy Rycerskiej,
    • Pelzerstraße Nr. 10 /47/ (niegdyś wikarówka kościoła św. Ottona, potem mieszkanie książęcego marszałka, następnie książęcego kowala), Nr. 11 /48/ (niegdyś mieszkanie książęcego organisty), Nr. 12 /49/, [7] Nr. 24 /72/, Nr. 26 /74/, Nr. 29 /77/ (niegdyś brama wjazdowa do budynku przy Große Domstraße Nr. 21 /82/), Nr. 30 /b.n./, Nr. 31 /78/ - wszystkie wymienione tu budynki to domy przy ulicy Kuśnierskiej) [8],
    • nie wymieniane w późniejszym czasie zabudowania przy Mühlenstraße Nr. 28–27 /223-222, 221/ (Staromłyńska),
    • jeden dom w południowej części Große Domstraße (Farna, Nr. ?).

Do zasobów Fundacji Mariackiej należały również:

  • Posiadłości podmiejskie
    • posiadłości pomiędzy obiema bramami Młyńskimi (budy, trzy ogrody, 2 stodoły) - zabudowania te padły ofiarą późniejszej rozbudowy umocnień,
    • zabudowania, które również padły ofiarą późniejszej rozbudowy umocnień, czyli skład drewna (Holzhof) na Dolnym Wiku i trzy budy przy nim po wschodniej stronie drogi – zajmowały one teren długości 188 stóp i szerokości 90 stóp w zależności od stanu wód rzeki,
    • kolejne cztery budy z ogrodami, oraz pałacyk Lusthaus na wzgórzu po zachodniej stronie drogi – stara siedziba książęca położona na terenie późniejszego Fortu Leopolda, na parceli usytuowanej obok gruntu, na którym w 1915 roku wybudowano nowe Gimnazjum Mariackie,
    • zagroda dla bydła na wzgórzu Roddenberg (Rosengarten), położona przy murze miejskim (?); zakupiona w 1574 roku od Karstena Mirow. Gospodarstwo składało się z nowych budynków: stajni, stodoły i studni. Po czterech latach zagroda i przynależne doń pole (3 hufy) zostały wydzierżawione, natomiast w 1597 sprzedane.
    • wiatrak Pedagogium (Pädagogiumsmühle, na jego miejscu wzniesiono tzw. Prinzeßschloß usytuowany przy obecnej ulicy Żubrów),
    • ogród książęcy (Fürstengarten, ogród botaniczny na Łasztowni, przy kanale Pladerinn),
    • grunty orne na tzw. „polach miejskich” (Stadtfelde, 1579), zwanych także „miejskim polem turzyńskim” (Torneyer Stadtfeld, 1813).
  • Wioski na prawym i lewym brzegu Odry.

Przypisy

  1. Jej obszar od 1249 roku był przedmiotem sporu pomiędzy parafią św. Piotra a św. Jakuba, spotęgowany dodatkowo faktem założenia przez Barnima I kapituły na 12 kanoników przy kościele św. Piotra. Spór o granice parafii w średniowiecznym Szczecinie prowadzony był przez wiele lat i praktycznie nigdy nie został zażegnany. Parafii św. Piotra, po odłączeniu jej części dla parafii Mariackiej, pozostało osiedle zwane Dziedzińcem Klasztornym (Klosterhof) przy klasztorze cysterek, zabudowa przy ulicy Lazurowej (Junkerstraße), budynki w północnej części ulicy Panieńskiej (Frauenstraße Nr. 1-8, 49, 50), budynki przy nabrzeżu Wieleckim Bollwerk Nr. 1-9, oraz Dolny Wik (Unterwiek), a także wioski i osiedla na północ od miasta; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2., BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920, s. 52-53, tamże przyp. 1.
  2. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche...op. cit. T. 2., s. 54-55.
  3. Tu, po przebudowie budynku, który w międzyczasie należał do hrabiego Ludwika v. Ebersteina-Naugarda, na przełomie XVI/XVII wieku usytuowana była książęca kancelaria księcia Jana Fryderyka, który przeniósł ją z tymczasowej siedziby w Dworze Opata. Herman Hering podaje, że jeszcze w XVIII wieku budynek ten określano nazwą „Dom kanclerza Sternbacha” (Kanzler Sternbachsche Haus), zob. Hermann K. W. Hering, Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit, W: BSt. AF Bd. X, H 1, Stettin 1844, s. 66, tamże przyp. 2). Według szwedzkiego spisu katastralnego był to dom przy Große Domstraße o numerze katastralnym 83.
  4. Wśród wymienionych tu 14 domów brakuje domu przy Marienplatz Nr. 2 (Plac Mariacki), który już w 1263 roku zastrzegł dla siebie książę Barnim I; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1. W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918, s. 160. W roku 1612 został zaliczony do budynków enklawy kościelnej. Jednak pamięć o tej posiadłości książęcej przez te wszystkie lata nie wygasła.
  5. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche...op. cit. T. 1., s. 164, ryc. 2.
  6. nazwa „Dom Katedralny” dla domu będącego do 1554 roku własnością kapituły kamieńskiej pojawia się w spisie budynków wolnej enklawy kościelnej dopiero w 1612 roku; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche... op. cit. T. 2., s. 55, także przyp. 3; budynek był miejscem zamieszkania prepozyta tj. przełożonego kapituły kamieńskiej na czas pobytu w Szczecinie.
  7. Szwedzkie numery katastralne podano wg szkicu do szwedzkiego spisu katastralnego z 1706 roku (Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 68, s. 46-47, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald (fragment) [dostęp 2012-04-29]). Na rysunku u Fredricha domy Nr. 10, 11, 12 oznaczono kolejnymi numerami katastralnymi 48,49 i 50; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche...op. cit., T. 1., s. 164, ryc. 2.
  8. Parcele Nr. 25 /73/, 27-28 /75-76/, a także wymienione tu Nr. 29 /77/ i 30 /b.n./, mimo zawartej ugody, w dalszym ciągu były przedmiotem nierozstrzygniętego sporu kapituły NMP z księciem; zob. C. Fredrich, Die ehemalige Marienkirche... op. cit., T. 2., s. 55, tamże przyp. 4.


Bibliografia

  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 1 W: BSt NF Bd. XXI, Stettin 1918.
  • Fredrich C., Die ehemalige Marienkirche in Stettin und ihr Besitz, T. 2 W: BSt NF Bd. XXIII, Stettin 1920.
  • Hering H.K.W. , Beiträge zur Topographie Stettins in älterer Zeit W: BSt. AF Bd. X, H 1, Stettin 1844.

Linki zewnetrzne

Zobacz też



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk