Ulica Podwale

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Podwale
Śródmieście
Ulica Podwale
Ulica Podwale od wschodu
  Nazwa pełna Podwale
  Inne nazwy Henryka Brodatego
  Nazwa niemiecka Schneckentorstraße
(wcześniej Schützengartenstraße)
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 81,8
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.
Plan przedłużenia przebiegu ulicy Schützengartenstraße do nabrzeża Odry, 1903

Ulica Podwale (niem. Schneckentorstraße); nazwa ta od 1945 roku do połowy lat 90. XX wieku na planach miasta pojawiała się tylko dla uliczki odchodzącej od ulicy Dworcowej poniżej budynku Akademi Medycznej. Natomiast odcinek ulicy noszący obecnie miano ulicy Podwale, określano od 1945 roku nazwą ulicy Henryka Brodatego. [1] Z kolei na planie miasta z 1998 roku nazwą „Podwale” określono dotychczasową ulicę Podwale oraz dotychczasową ulicę Henryka Brodatego. Ostatecznie wybudowanie w 2004 roku budynku mieszkalno-usługowego przy ulicy Św. Ducha nr 5, 5a, 5b, którego południowe skrzydło przylegało do ulicy Henryka Brodatego, przesądziło sprawę nazewnictwa obydwu ulic. Odcinek przy ulicy Dworcowej stracił nazwę „Podwale” na rzecz odcinka przy ulicy Świętego Ducha i od tej pory pozostaje nienazwany.

Historia

Do połowy 1945 roku uliczka odchodząca od obecnej ulicy Dworcowej i biegnąca dalej wzdłuż fosy przyległej do stoku. na którym stał budynek administracji miasta (Verwaltungsgebäude), nosiła nazwę ulicy Schützengartenstraße, czyli „Ulicy Ogrodu Strzeleckiego”. Natomiast odnoga ulicy Świętego Ducha prowadzaca do nabrzeża Bollwerk nosiła nazwę Schneckentorstraße, czyli „Ulica Bramy Ślimaczej”. Nazwa pierwszej, tj. „Ulicy Ogrodu Strzeleckiego” pojawiła się w 1881 roku.

Ulica Ogrodu Strzeleckiego

Wylot ulicy Schützengartenstraße od strony ulicy Grüne Schanze, 1902-1903

Nazwa tego krótkiego zaułku wiąże się z tzw. Bractwem Kurkowym (Schützengilde), do ktorego należeli mieszczanie zdolni do noszenia broni. Przynależność do bractwa zobowiązywała jednocześnie do obowiązku obrony miasta przed ew. wrogiem na wyznaczonym odcinku obwarowań miejskich. Ich plac ćwiczeń (schuttenwal [2]), oznaczony został na pierwszych widokach miasta od zachodu, tj. rycinach Brauna/Hogenberga (Schiss Grabe, 1592) i Kote/Rollosa (Schiess Grabe, 1625). Usytuowany był poza murami miasta w pobliżu kościoła św. Jerzego. Na południe od kościoła, przy placu powroźników szczecińskich (reperbode, 1497) i ogrodach położonych na stoku Wzgórza Świętego Ducha (Heiligegeistberg), opadającym w kierunku Górnego Wiku, stał tzw. pal kurkowy (Vogelstange), a obok dom Bractwa Kurkowego, który gildia posiadała w tym miejscu od 1537 roku. [3] Po zmianach poczynionych w 1677 roku przez Szwedów w organizacji kompanii strzeleckich i przeznaczeniu tego terenu pod rozbudowę fortyfikacji miejskich, plac i siedzibę bractwa zlikwidowano w 2. poł. XVII wieku i przeniesiono pod mury miejskie na teren fosy w pobliżu Bramy Świętego Ducha. Odtąd fosa w tym miejscu zwana była Ogrodem Strzeleckim (Schützengarten, 1721), a stok fosy od strony miasta określano mianem Wołowej Góry (Ochsenberg, 1722). [4] Kolejna rozbudowa fortyfikacji sprawiła, że magistrat szczeciński na życzenie króla Fryderyka Wilhelma I przekazał Bractwu Strzeleckiemu w 1735 roku niewielki teren na wzniesieniu usytuowanym na Dolnym Wiku, na którym ustawiono drewniany pal kurkowy. Stąd wzgórze, na którym obecnie położony jest budynek „Teatru Polskiego”, nosiło odtąd nazwę Wzgórza Pala Kurkowego (Vogelstange). Plac przydzielony został Bractwu tylko na okres festynu strzeleckiego. Stowarzyszeni w „Kompani Strzeleckiej Mieszczan i Kupców” z czasem uznali, że wzgórze jest ich własnością, a że miasto nie miało nic przeciwko, w 1828 roku wydzierżawili plac loży masońskiej „Świętego Jana pod Trzema Złotymi Cyrklami” (St. Johannis-Loge Zu den drei Zirkeln), początkowo na 30 lat, a następnie po kolejnych 10 latach im sprzedali. [5] W międzyczasie dla stowarzyszenia strzeleckiego wybudowano w 1824 roku przy ulicy św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 5) tzw. „Wielki Dom Strzelecki” (Großes Schützenhaus, Nr. 229 do 1856 roku), wraz z przyległym do niego ogrodem, nazwany tak w odróżnieniu od już istniejącego na terenie byłego Ogrodu Strzeleckiego „Małego Domu Strzeleckiego” (Kleines Schützenhaus, Nr. 225, potem Grüne Schanze Nr. 1).

Koszary Bramy Ślimaczej na Wołowej Górze, ok. 1900
  • Koszary Bramy Ślimaczej; jak już wspomniano wyżej, na Wołowej Górze w 1776 roku postawiono dwa masywne, czteropiętrowe budynki koszar, nazwane w późniejszym czasie „Koszarami Bramy Ślimaczej” (Schneckentorkaserne, przed 1857 r. - nr miejski 226 i 227). Jako plac budowy wybrano dawny plac ćwiczeń położony na tyłach magazynu prowiantowego nr 1 usytuowanego w strefie wojskowej przed wylotem obecnej ulicy Świętego Ducha do ulicy Dworcowej. [6] Z uwagi na różnicę poziomu gruntu przylegające do siebie szczytami budynki nie były pokryte jednym dachem. W obu znajdowało się 96 izb i tyleż sal dla zakwaterowania 96 żonatych i 384 nieżonatych żołnierzy. [7] W budynku koszar usytuowanym od strony obecnej ulicy Dworcowej stacjonowali żołnierze batalionu majora Karla Philippa von Owstin z 7. pułku piechoty v. Braunschweig-Bevern, późniejszego jego dowódcy, stąd nazwa „Koszary Owstina” (Owstinsche Kaserne, wg starej numeracji miejskiej z przelomu XVIII/XIX wieku nr 220a) [8]. Drugi budynek nazywano „Koszarami Borka” (Borksche Kaserne, wg starej numeracji miejskiej z przelomu XVIII/XIX w. nr 220b), gdyż stacjonowali w nim żołnierze batalionu należącego do pułku, którym dowodził Friedrich Adrian v. Borcke. [9] W 1836 roku stacjonowały tu 1. i 2. batalion 9. pułku piechoty (Kołobrzeskiego), a w 1874 jeden batalion 34. pułku fizylierów (Füsilier-Regiment Königin Viktoria von Schweden /Pommersches/ Nr. 34). Od 1897 roku miejsce stacjonowania I. batalionu 148. Pułku Piechoty (Infanterie-Regiment Nr. 148), który w 1902 roku zmmienił nazwę na I. Bataillon 5. Westpreußisches Infanterie-Regiment Nr.148 (w składzie 4. Dywizji Piechoty z siedzibą w Bydgoszczy). [10]
    • Budynek gospodarczy koszar Bramy Ślimaczej; w 1818 roku wybudowano na potrzeby opisanych wyżej koszar budynek gospodarczy zwany „Ekonomią” (Oekonomie-Gebäude des Schneckentor-Kasernement), w którym m.in. mieściła się jadalnia oficerska. W 1836 roku na podwórzu koszar podjęto próbę (nieudaną) wybudowania studni artezyjskiej w miejsce dotychczasowej studni z niezdatną wodą do picia. By poprawić zaopatrzenie wojska w wodę do mycia, w starej studni zainstalowano w 1839 roku pompę. Dopiero 30 lat później doprowadzono do koszar wodę rurami z publicznej studni nr 35 z pobliskiej ulicy Klosterstraße. [11] W 1859 roku dotychczasowe drewniane ogrodzenie koszar od strony ulicy Grüne Schanze zastąpiono masywnym murem. [12]

Ulica Bramy Ślimaczej

Widok przyszłej ulicy Schneckentorstraße z wieży Verwaltungsgebäude, ok. 1905

Obowiązująca do 1945 roku nazwa tej ulicy nawiązywała do położonej nieopodal Bramy Ślimaczej, wybudowanej w 1824 roku w ramach modernizacji nowożytnych fortyfikacji miejskich. Wytyczono ją na terenie dawnego obniżenia położonego pomiędzy średniowiecznymi murami miejskimi a szpitalem Świętego Ducha. Po zniszczeniu zabudowy kościelnej podczas oblężenia w roku 1677 obszar ten przeznaczono pod rozbudowę fortyfikacji. W 1693 r. władze szwedzkie od południowej strony przyszłej ulicy wybudowały masywny podwójny dwupiętrowy budnek magazynowy nazwany z czasem „starym szwedzkim magazynem” (altes schwedisches Magazin), który w czasach pruskich określano nazwą Magazynu Prowiantowego nr 1 (Proviant Magazin Nr. 1, przed 1857 r. - nr miejski 224). [13] Poniżej wybudowano w latach 1823-1828 nowy budynek szpitala garnizonowego (Garnison-Lazareth, w latach 1828-1856 - nr miejski 223), którego środkowa część stała na bagnistym gruncie nadbrzeżnym, a północna położona była na wysokości wylotu przyszłej ulicy Schneckentorstraße. Na przedłużeniu szpitala stał od 1819 roku dwupiętrowy Magazyn Prowiantowy nr 2. (Proviant Magazin Nr. 2, przed 1857 r. - bez numeru). [14] Powyżej, wzdłuż ulicy Am Heiligegeisttor usytuowany był budynek piekarni garnizonowej (Garnison-Bäckerei, przed 1857 r. - nr miejski 221), powstały po przebudowie istniejącego tu od czasów szwedzkich młyna kieratowego (wybudowany w 1696), który w tej roli eksploatowany był jeszcze w 1768 roku. Kiedy został przerobiony na piekarnię, nie ustalono. [15] Obok piekarni stał budynek, w którym mieścił się urząd prowiantowy (Proviant Amt) i mieszkanie szefa magazynów zaopatrzenia (Proviantmeister), zbudowany w 1785 roku, następnie zniszczony podczas okupacji francuskiej i odbudowany na nowo w 1816 roku (przed 1857 r. - nr miejski 222). [16] Na podwórzu urzędu prowiantowego w 1841 roku wybudowano drewniany budynek stajni.[17]


W drugiej dekadzie XX wieku powstał plan przedłużenia przebiegu ulicy Ogrodu Strzeleckiego do nabrzeża Odry, co potwierdza szczecińska księga adresowa z 1917 roku, gdzie obydwa odcinki tej ulicy określono nazwą Schützengartenstraße. Projektu tego nie udało się zrealizować, gdyż na przeszkodzie stały budynki „Koszar Bramy Ślimaczej”. Jeszcze w 1929 roku na planach miasta na całej długości aż do nabrzeża widniała nazwa Schützengartenstraße [18], ale już rok później, z księgi adresowej z 1930 roku wynika, że odcinek tej ulicy pomiędzy ulicą Świętego Ducha a nabrzeżem nosił już nazwę Schneckentorstraße. [19] W drugiej połowie XIX wieku, w latach 1995-1898 rozebrano położone na tym terenie instalacje wojskowe, jak piekarnia (1895), szpital garnizonowy (1896) oraz magazyny prowiantowe, a także skorygowano przebieg uliczki „Przed Bramą Świętego Ducha” (Am Heiligegeisttor). Na powstałym pustym placu w latach 1898-1900 rozpoczęto budowę trzech gmachów, tj. domu towarowego, w którym na górnym piętrze mieściła się redakcja gazety, a z czasem drukarnia (Heiligegeiststraße 7a) [20], następnie hotelu o nazwie Metropol (Heiligegeiststraße 7b) [21] oraz budynku, w którym mieściła się firma zajmująca się produkcją odzieży i instytucje handlowe (Heiligegeiststraße Nr. 8). [22]
Z historycznej zabudowy terenu, na którym przebiega ulica Podwale, drugą wojnę światową przetrwały: budynek Koszar Bramy Ślimaczej, budynek gospodarczy należący do tych koszar, oraz dom towarowy. Pierwszy z nich, budynek koszar rozebrano w drugiej połowie XX wieku. Budynek gospodarczy dawnych koszar po gruntownym remoncie w roku 2001 stał się siedzibą szczecińskiego oddziału Towarzystwa Ubezpieczeń i Reasekuracji Warta S.A. Natomiast dawny dom towarowy, będący po 1945 roku siedzibą Drukarni Państwowej nr 1, a następnie Szczecińskich Zakładów Graficznych, został sprzedany w maju 1997 roku i stał się własnością prywatną; od tej pory stoi zamknięty i nieużytkowany. [23] Na miejscu budynku, w którym mieściła się firma zajmująca się produkcją odzieży, w latach 2004-2005 stanął budynek mieszkalno-usługowy (ul. Św. Ducha 5,5a,5b). W trakcie wykopów pod budowę odkryto fragmenty średniowiecznych murów obronnych i fundamenty baszty - Baszty Okrągłej.

Przypisy

  1. W publikacjach Tadeusza Białeckiego o zmianach w nazewnictwie geograficznym Szczecina określany był on jako ulica nieistniejąca. Por. T. Białecki, Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina. Szczecin 1970, s. 85, 108; także T. Białecki, Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku. Szczecin 1995, s. 112, 140. W obu wydaniach autor nazwę ulicy Podwale wymienia z nieustalonych powodów jako pierwotną także przy nazwie ulicy Korsarzy; zob. s. 91 w wydaniu z 1970, oraz s. 119 z roku 1995.
  2. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. IV (S-T). Bremen 1878, s. 157 i n.
  3. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 656.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 54.
  5. C. Fredrich, Der Logengarten in Stettin w: Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde Nr. 42. H. 4. Stettin 1928, s. 41 i n.
  6. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 665.
  7. L.W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779, s. 117 (poz. 7).
  8. Karl Philipp von Owstin (także Owstien), ur. 15 października 1736 w Quilow (pow. Greifswald), zm. 26 listopada 1811 w Szczecinie. Pruski generał, w latach 1790-1806 dowódca 7. pułku piechoty (Chef des Regiments Infanterie-Regiment v. Owstien Nr. 7).
  9. Friedrich Adrian v. Borcke, ur. 7 stycznia 1734 w Łagiewnikach (Gmina Resko, zm. 12 czerwca 1809 w Szczecinie. Pruski generał, w latach 1798-1806 dowódca 30. pułku piechoty (Chef des Infanterieregiments von Rüchel Nr.30).
  10. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit. Th. 2, Bd. 9, s. 665; także książka adresowa z 1903 roku, s. 628.
  11. Tamże, s. 666.
  12. Tamże.
  13. Tamże, s. 658.
  14. Tamże, s. 658 i n.
  15. Tamże, s. 661.
  16. Tamże, s. 657.
  17. Tamże.
  18. Zob. plan miasta dołączony do książki adresowej z 1929 roku, Beilage zum Stettiner Adreßbuch 1929.
  19. Por. szczecińskie księgi adresowe z lat 1880-1931.
  20. Por. Akta Stettiner Baupolizei - 28 marca 1900-projekt budowy drukarni Ostsee-Zeitung przy ul. Św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 7a) oraz jej przebudowa w 1913 roku (ANB 5681, 5678).
  21. Por. Akta Stettiner Baupolizei - 14 października 1900-projekt budowy Hotelu Metropole przy ul. Św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 7b, ANB 7051).
  22. Por. Akta Stettiner Baupolizei - 1898-początek budowy Geschäthaus Leopold Juda, potem Richard Lehmann & Co. Fabrik für Herren- und Knabenbekleidung ul. Św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 8) oraz koniec budowy Geschäthaus Leopold Juda, potem Richard Lehmann & Co. Fabrik für Herren- und Knabenbekleidung ul. Św. Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 8, ANB 5676; także M. Łuczak, Szczecin. Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013, s. 494 i n.
  23. M. Łuczak, Szczecin. Stare Miasto..., op. cit., s. 497 i n.


Bibliografia

  • Brüggemann L.W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Białecki T., Nazewnictwo geograficzne miasta Szczecina. Szczecin 1970.
  • Białecki T., Zmiany w nazewnictwie geograficznym Szczecinapo 1945 roku. Szczecin 1995.
  • Łuczak M., Szczecin. Stare Miasto. Altstadt. Szczecin 2013.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk