Ulica Rybaki

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Rybaki
Śródmieście
Ulica Rybaki
Wylot ulicy Rybaki od strony ulicy Panieńskiej
  Nazwa pełna Rybaki
  Nazwa niemiecka Fischerstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 106,6
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Ulica Rybaki (niem. Fischerstraße), nazwa historyczna „Ulica Rybacka”; położona na Podzamczu i do roku 1945 łączyła ulicę Panieńską z nabrzeżem Bollwerk. Wybudowanie w latach osiemdziesiątych XX wieku zjazdu z tzw. Trasy Zamkowej spowodowało definitywne zniknięcie najstarszego odcinka tej ulicy z planów nowo odbudowywanego dolnego Starego Miasta. Zachowała się natomiast jej górna część, która od 1945 roku oficjalnie nosi nazwę ulicy Rybaki i przewidziana jest do ponownej zabudowy.

Historia ulicy Rybaki

Nazwa „Fischerstraße” dla obecnej ulicy Rybaki, pojawiła się w 1857 r. w ramach akcji porządkowania nazw ulic. Do tego czasu, tak jak wiele innych ulic słowiańskiego podgrodzia, podzielona była na kilka odcinków, z których każdy posiadał odrębne, właściwe dla siebie miano. Górny odcinek pomiędzy obecną ulicą Panieńską a Warzywną, a w pewnym okresie czasu łącznie z nią, określany był nazwą ulicy Woźnej (Büttelstraße), kolejny środkowy odcinek, usytuowany pomiędzy Rynkiem Warzywnym a ulicą Małą Odrzańską określany był nazwą Stara Głębia (Löknitzerstraße), a nieistniejący obecnie odcinek pomiędzy ulicą Małą Odrzańską a nabrzeżem Odry nazywano ulicą Rybacką (Fischerstraße).

Ulica Woźna (Büttelstraße)

Obecna ulica Rybaki (Fischerstraße, 1857), jeszcze na początku XIX wieku podzielona była na kilka odcinków. Jej zachodni odcinek określano w średniowieczu nazwą „ulicy woźnej” (platea praeconum, 1306), pod którą kryje się nazwa miejskiego urzędnika, zwanego woźnym sądowym, miejskim obwoływaczem lub urzędowym posłańcem (bode, bade), po łacinie zwanym praeco, tj. heroldem. W księgach miejskich pisanych w języku niemieckim odnajdujemy liczne nazwy tej ulicy, a mianowicie: badenstrate (1499), badenstrate (1515), także kleine bodelstrate (1. poł. XV wieku), oraz równolegle vlokstrate (1420), vlockstrate (1437) olde vlockstrate (1437), vlockstrate (1438), olde flokstrate (1472), vlokstrate (1476), vlockstrate (1491), der olden vlokstrate (1496), potem do 1504 roku tylko flockstrate, i na koniec również tylko flukstrate (1512). Po głębszej analizie okazuje się, że wszystkie te nazwy określają nie jedną, a dwie, prostopadłe do siebie uliczki, z których jedna, biegnąca w ciągu obecnej ulicy Rybaki, z czasem określana była nazwą ulicy „starej” (np. olde vlockstrate, 1437) lub „wielkiej” (np. grote flukstrate (1512), a druga, obecna ulica Warzywna (Petersielienstraße), nazwą „małej” (np. kleine bodelstrate, 1. poł. XV w.). Ponadto miano tej drugiej wskazuje na to, że w jej nazwie zawarte jest nie tylko zwyczajowe określenie funkcji woźnego sądowego, ale również kata, siepacza (bodel) [1]

Niestety najwięcej kłopotu sprawiają nam występujące w pewnym okresie czasu różne odmiany niezrozumiałej do tej pory nazwy „vlockstrate” (tj. vlok-, vluck-, flok-, flock-, fluk-, oraz flucht-). Hugo Lemcke wiąże nazwę „flock” z określeniem posłańca, odczytującego na ulicach i rynkach miast urzędowe zalecenia (vlocker). [2]

Zamieszczona tu tabela (Tab. 1.), sporządzona na podstawie zapisów z zachowanych dokumentów źródłowych oraz ksiąg szosowych, podanych przez Hugo Lemckego, pokazuje nam chronologicznie hipotetyczne usytuowanie poszczególnych nazw dla obu ulic. Zapisy te podajemy w kolejności występowania:

Tab. 1. Hipotetyczne usytuowanie w czasie kolejnych nazw ulic z obszaru ulicy Woźnej
/według dostępnych źródeł/
  • „stara ulica <vlock>” (de olde vlockstrate, 1437),
  • „niedaleko miejsca /zwanego/ ulicą <vloc> przy rynku rybnym” (up vlockstraten orde an dem vischmarkede, 1438),
  • „stara ulica <flok>” (de olde flokstrate, 1472),
  • „położony na ulicy rzeźników obok miejsca /zwanego/ ulicą <vlock>” (up der vlockstraten orde in der knakenhowerstrate gelegen, 1491),
  • „ulica poprzeczna /usytuowana/ na końcu /pobliskiego/ rynku rybnego” (twerstrate tendest dem vischmarkede, 1495),
  • „przy ulicy panieńskiej niedaleko miejsca /zwanego/ starą ulicą <vlok>” (in der fruwenstrate up der olden vlokstraten orde, 1496),
  • „niedaleko miejsca /zwanego/ ulicą woźną przy rynku rybnym” (up der badenstraten orde an dem vischmarkt, 1499),
  • „naprzeciw rynku rybnego niedaleko miejsca /zwanego/ <ulicą katowską> w kierunku /ulicy/ zwanej <ulicą panieńską>” (tegen dem vischmarkt up der bodelstraten orde na der fruwenstrates warth, 1500),
  • „koło rynku rybnego nieopodal miejsca /zwanego/ ulicą katowską” (bi dem vischmarkede up dem orde der boedelstrate, 1504),
  • „przy ulicy rzeźników przy miejscu zwanym ulicą katowską” (in der knakenhowerstrate an der bodelstraten orde (1511),
  • „przy ulicy wielkiej <fluk> (in der groten flukstrate, 1512),
  • „niedaleko miejsca [zwanego] ulicą katowską obok rynku rybnego” (up der boedelstraten orde by deme fischmarkede, 1539),
  • „niedaleko rynku rybnego obok miejsca /zwanego/ ulicą <flock>” (up dem vischmarkede up der flockstraten orde, 1549). [3]

Z zachowanych rejestrów szosowych wynika, iż pod koniec XVI wieku i na początku XVII wieku nazwa boedelstrate, pod którą występowała najczęściej krótsza z nich (obecna Warzywna), zanika i obie ulice łączą się ostatecznie pod nazwą flockstrate lub fluchtstrate (1586). Następnie w czasach szwedzkiej administracji miasta w wyniku twórczej działalności geodetów w części opisowej tzw. katastru szwedzkiego z roku 1706 pojawiły się niezbyt trafne dla tego miejsca nazwy – Phlug Stras, Flug Stras (1706), i kontynuowano w czasach pruskich - Flugstraß (1721, 1722-1723), i na koniec Pflugstraße (1806, 1811), co w efekcie dało nam ulicę Pługową. [4] Według katastru szwedzkiego, a także informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Phlug Stras lub Flugstraß należały parcele od nr 157=604=983=17 do nr 159=606=981=19 oraz 143=607=980=1, natomiast kolejny, narożny nr 142=608=979=Krautmarkt 5 należał już do Rynku Rybnego, czyli późniejszego Rynku Warzywnego.

Ulica Stara Głębia (Löcknitzerstraße)

Nazwa kolejnego odcinka obecnej ulicy Rybaki, położonego pomiędzy dawnym Rynkiem Rybnym a ulicą Małą Odrzańską (Kleine Oderstraße), wiąże się z osiadłym tu na początku XIV wieku osadnikiem o imieniu Johann, zwanym Lokenitz (1307), który przyjął to miano od istniejącego tu niegdyś obniżenia, które wspominane było jeszcze pod koniec XVI wieku pod nazwą tzw. Głębi (Lökenitzer Ort, 1586). Mówiono wówczas, tu cyt.: „dom zwany [siedzibą] Lokenitzów koło ulicy Rybackiej” (dath hus de Lockenitze genometh up der vischerstrate, 1536). Był to częsty przypadek w Szczecinie przyjęcia nazwiska od miejsca położenia domu. Według R. Herrmann – Winter wyrażeniem „lock”, także „Löcknitzer”, określano rodzaj zagłębienia, głębię. [5] Podobne miejsce depresji istniało przy dolnym zakończeniu ulicy Środowej (Mittwochstraße), które dla odróżnienia nazywano Nową Głębią (Neue Tief), oraz przy ulicy Osiek (Hagenstraße), gdzie wspomina się o obniżeniu określanym mianem „miejsce /zwane/ głębią” (deepen orde, 1535). Na początku XVIII wieku w wyniku przeinaczeń dokonanych przez geodetę szwedzkiego, o czym wspomniano powyżej, została nazwana ulicą Lakenser Strase, także Läcknitz Stras (1706), potema Läcknitzerstraß (1721) oraz Löcknitzer Ort (1722-1723). Natomiast na początku XIX wieku powrócono do starej nazwy Lökenitzer Straße (1811, 1817). Według katastru szwedzkiego oraz informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, do ulicy Löknitzerstraße należały parcela nr 111=597=1052=Fischerstraße 2 oraz parcele od nr 124=603=Krautmarkt 1026=Fischerstraße 16 do nr 119=598=Nagelstraße 1031=Kleine Oderstraße 13. [6]

W takim układzie przetrwała do 1856 roku, kiedy w ramach ujednolicenia nazw ulic, składających się z wielu odcinków, nadano jej miano ulicy Rybackiej (Fischerstraße). Dla rozróżnienia tego nazewnictwa, autorzy niektórych opracowań czasami używają dla ulicy Löcknitzerstraße nazwy „Alte Tief” (Stara Głębia).

Ulica Rybacka

Wylot ulicy Fischerstraße na nabrzeże Bollwerk

Nazwa właściwej ulicy Rybackiej wyjaśnia się sama, można ją spotkać w różnorodnej formie w całych Niemczech, u nas mogła powstać tylko w pobliżu Odry. Po raz pierwszy wymieniona została w źródłach na początku XIV wieku jako platea piscium (1307). Kolejno odnotowane nazwy to visgerstrate (1431), vischerstrate (1536, 1540), Fischerstraß (1706, 1721, 1722-1723), Am Fischerthor i ostatecznie Fischerstraße (1806, 1811). Podobnie jak przy pozostałych ulicach wylotowych prowadzących do rzeki, posiadała przebitą w murze miejskim furtę, zwaną Bramą Rybacką (Fischertor), przez która można było dojść do Rynku Rybnego. Dokumenty źródłowe z początku XV wieku podają, że z nabrzeża (Bollwerk) „dojdziemy zatem w kierunku studni /na rynku/” (in der visgerstrate alze me geit to dem borne, 1431). Według katastru szwedzkiego i planu miasta z 1721 roku, do ulicy Rybackiej należały parcele od nr 94=579=1032=11 do nr 91=582=1035=8 oraz od nr 81=588=1044=3 do nr 75=583=1036=7. [7] Zanim szczecinianie wybudowali w latach 15501571 nabrzeże przed murami miejskimi oraz składy, zwane domami handlowymi (Sellhaus), do przeładunku towarów służyły im usytuowane przed furtami pomosty ładunkowe. Położony u wylotu ulicy Rybackiej pomost nosił nazwę Pomostu Rybnego (pons piscium, 1309, pons piscatorum, 1309). Z przycumowanych do Pomostu Rybnego łodzi i statków szczecińscy rybacy wyładowywali ryby łowione na lokalnych wodach i przywożonych z położonych u wybrzeży Skanii faktorii handlowo-rybackich. Stąd poprzez furtę miejską przemieszczali je na plac targowy szeroką w tym miejscu ulicą (tylko dwie z nich, ulica Środowa i Rybacka, rozszerzały się przed rynkiem w kierunku rzeki). Targ ten, z uwagi na główne zajęcie mieszkańców słowiańskiego podgrodzia zwany Rynkiem Rybnym (forum piscium, 1306), stanowił centrum Kwartału Chyżyńskiego (Kessin). Stara hanzeatycka sentencja z tego okresu nie bez przyczyny głosiła, że „Szczecin /to/ dom rybny, Lubeka dom kupiecki, Kolonia dom winny, Gdańsk dom zbożowy” (Stettin ein Fischhaus, Lübeck ein Kaufhaus, Köln ein Weinhaus, Danzig ein Kornhaus).

Przypisy

  1. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg, Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bremen 1878, Bd I, s. 368.
  2. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen. Stettin 1881, s. 7; zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller..., Bd V, s. 280-281.
  3. H. Lemcke, Die älteren Stettiner..., s. 7, przyp. dolny.
  4. Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bd 68, s. 248-249, 270-271; zob. także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens.. Th. 2, Bd. 8. Berlin-Writzen/O 1875, s. 234, 242, 246-247.
  5. R. Herrmann – Winter, Kleines Plattdeutsches Wörterbuch. Hinstorff. Rostock 1985, s. 180.
  6. Landesarchiv Greifswald..., s. 193, 215; także H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., s. 234, 242, 246-247.
  7. Landesarchiv..., s. 143, 171; także H. Berghaus, op. cit., s. 234, 242, 246-247.


Galeria

Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk