Turzyn: Różnice pomiędzy wersjami
| Linia 17: | Linia 17: | ||
* Samorząd osiedla Turzyn został ustanowiony w [[1990]] roku. <ref>[http://www.szczecin.pl/prawo/rada/1990/ur53_90.html Uchwała Nr VIII/53/90 Rady Miejskiej w Szczecinie z dnia 28 listopada 1990 r. w sprawie utworzenia w mieście Szczecinie dzielnic i osiedli] ([http://www.loza-a5.pl/szczecin_uchwaly/uchwala_nr_VIII_53_90_2.pdf Załącznik nr 1]).</ref> | * Samorząd osiedla Turzyn został ustanowiony w [[1990]] roku. <ref>[http://www.szczecin.pl/prawo/rada/1990/ur53_90.html Uchwała Nr VIII/53/90 Rady Miejskiej w Szczecinie z dnia 28 listopada 1990 r. w sprawie utworzenia w mieście Szczecinie dzielnic i osiedli] ([http://www.loza-a5.pl/szczecin_uchwaly/uchwala_nr_VIII_53_90_2.pdf Załącznik nr 1]).</ref> | ||
== Historia == | == Historia == | ||
Analizując przestrzenne ukształtowanie otoczenia miasta od strony zachodniej i północno - zachodniej spotykamy się z określeniem tzw. szczecińskiego pola miejskiego (''Stadtfelde'', [[1565]]), zwanego również miejskim polem turzyńskim (''Torneyer Stadtfelde'', 1813). Grunty rolne wraz z podmiejską wioską Turzyn (''Turnei'', ''Turney'', ''Torney''), w części znajdującej się przed bramą miejską zwaną [[Brama Passawska|Bramą Passawską]], do czasów reformacji były własnością Fundacji św. Jerzego przy [[Kościół szpitalny św. Jerzego|kościele św. Jerzego]]. W [[1557]] roku teren ten, wraz z wioską, położonym obok niej stawem rybnym, i usytuowanymi tu trzema wiatrakami <ref> | Analizując przestrzenne ukształtowanie otoczenia miasta od strony zachodniej i północno - zachodniej spotykamy się z określeniem tzw. szczecińskiego pola miejskiego (''Stadtfelde'', [[1565]]), zwanego również miejskim polem turzyńskim (''Torneyer Stadtfelde'', 1813). Grunty rolne wraz z podmiejską wioską Turzyn (''Turnei'', ''Turney'', ''Torney''), w części znajdującej się przed bramą miejską zwaną [[Brama Passawska|Bramą Passawską]], do czasów reformacji były własnością Fundacji św. Jerzego przy [[Kościół szpitalny św. Jerzego|kościele św. Jerzego]]. W [[1557]] roku teren ten, wraz z wioską, położonym obok niej stawem rybnym, i usytuowanymi tu trzema wiatrakami <ref>Wspomniane wiatraki, noszące nazwy „stary” (czyli późniejszy Piękny/ ''Schӧne'', zwany ostatecznie „Nowy”/ ''Neue''), Pływak (''Schweimer'', zwany później ''Schwimmer''), i kolejny (''Schӧneke'', późniejszy Żakiet/ ''Jacke'', także Jakke), podobnie jak pozostałe wiatraki na [[Nowe Miasto|Górze Młyńskiej]] spalone w 1659 r. przez wojska cesarskie, należały do roku 1557 do fundacji związanej z [[Kościół szpitalny św. Jerzego|kościołem szpitalnym św. Jerzego]]; zob. J.B. Steinbrück, ''Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften vor Stettin''. [...] Stettin [[1787]].</ref>, przejęła [[Kościół św. Jana Ewangelisty|Fundacja Klasztoru św. Jana]] (''St. Johannis Klosterstift''). Jak podają współcześni badacze wspomniane tu określenie „''Torney''” jest nazwą pochodzenia słowiańskiego. Zapis w dokumentach źródłowych z XV wieku, cyt.: „...[o] wiatraku na wzniesieniu Góry Młyńskiej, położonym na tzw. „tarninowym polu” (''de witmole belegen up dem thorneyeschen Velde'', [[1437]]), wskazuje na jej pochodzenie od nazwy ciernistego krzewu tarniny - „tarń” (''Dorn''). Wg [[Carl Johann Fredrich|Carla Fredricha]] nazwa „tarninowe pole” (''Dornfeld''), to pole pełne kolczastych roślin, które osadnicy niemieccy wykarczowali przed Bramą Passawską, lokując na nim wspomniany wyżej najstarszy Turzyn (''Tornei''), położony w rejonie obecnych ulic [[Potulicka|Potulickiej]] i [[Narutowicza|Narutowicza]] na zachód od późniejszego [[Nowe Miasto|Nowego Miasta]]. <ref>Fredrich C., ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung''. Stettin [[1926]], s. 83-84.</ref> Należące do miasta grunty rolne ciągnęły się do linii obecnej [[Aleja Bohaterów Warszawy|Al. Boh. Warszawy]].<br/> | ||
Według [[Szwedzki spis katastralny|katastru szwedzkiego]] miasta Szczecin i jego przedmieść z [[1709]] roku na terenie Turzyna istniało 19 zabudowań, w tym wspomniane wyżej trzy wiatraki należące do [[Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie|kościoła św. Jakuba]]. Wymienione w katastrze zabudowania oznaczone numerem 16 obejmowały obszar dawnego [[Cmentarz przykościelny przy ul. 3 maja|cmentarza kościoła św. Jerzego]] (''St. Jürgen-Kirchhof'') i leżący za nim tzw. Tor Powroźników (''Reepschlägerbahn''). <ref>''Die Schwedische Landesaufnahme von Vorpommern (1692-1709). Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck'' Rep.6a, Bd. 70, ''Häuserbeschreibungen von Torney und der Oberwÿk bei Stettin, Nr. 5. Register über Torney bei Stettin'' (tłumaczenie ze szwedzkiego na j. niemiecki [https://de.wikipedia.org/wiki/Dirk_Schleinert dr D. Schleinert]; wydruk komputerowy przesłany przez autora).</ref> Wymieniony w dokumencie z 1437 roku wiatrak, to jeden z pięciu wiatraków wymienionych przez [[Ludwig Wilhelm Brüggemann|L. Brüggemanna]] w opisie Pomorza Przedniego w rozdziale o mieście Szczecin, i należących pod koniec [[XVIII wiek]]u do parafii kościoła św. Jakuba | Według [[Szwedzki spis katastralny|katastru szwedzkiego]] miasta Szczecin i jego przedmieść z [[1709]] roku na terenie Turzyna istniało 19 zabudowań, w tym wspomniane wyżej trzy wiatraki należące do [[Bazylika archikatedralna św. Jakuba w Szczecinie|kościoła św. Jakuba]]. Wymienione w katastrze zabudowania oznaczone numerem 16 obejmowały obszar dawnego [[Cmentarz przykościelny przy ul. 3 maja|cmentarza kościoła św. Jerzego]] (''St. Jürgen-Kirchhof'') i leżący za nim tzw. Tor Powroźników (''Reepschlägerbahn''). <ref>''Die Schwedische Landesaufnahme von Vorpommern (1692-1709). Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck'' Rep.6a, Bd. 70, ''Häuserbeschreibungen von Torney und der Oberwÿk bei Stettin, Nr. 5. Register über Torney bei Stettin'' (tłumaczenie ze szwedzkiego na j. niemiecki [https://de.wikipedia.org/wiki/Dirk_Schleinert dr D. Schleinert]; wydruk komputerowy przesłany przez autora).</ref> Wymieniony w dokumencie z 1437 roku wiatrak, to jeden z pięciu wiatraków wymienionych przez [[Ludwig Wilhelm Brüggemann|L. Brüggemanna]] w opisie Pomorza Przedniego w rozdziale o mieście Szczecin, i należących pod koniec [[XVIII wiek]]u do parafii kościoła św. Jakuba, tj. „stary” (''alte'', czyli późniejszy „Piękny”/ ''Schӧne'', zwanym ostatecznie „Nowy”/ ''Neue''„Piękny”), „Pływak” (''Schweimer'' lub ''Schwimmer''), ''Schӧneke'', zwany potem „Żakiet” (''Jacke''), „Garnek” (''Pott'') i kolejny Piękny (''Schӧne''), nawiązujący nazwą do zlikwidowanego po 1736 r. wiatraka „stary ”wspomnianego „starego” ((''alte''). <ref>Brüggemann L. W., ''Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern''. Bd. 1. Stettin [[1779]], s. 169.</ref><br/> | ||
Początkowo na części pól uprawnych powstały [[Fortyfikacje szwedzkie|fortyfikacje szwedzkie]], w tym [[Fort Prusy|Gwiaździsty Szaniec]] (''Stern Schanze''). Podczas wojny 30-letniej większość zabudowań zostało zniszczonych, pozostałe budynki ostatecznie spalono w [[1677]] i [[1713]] roku. Usytuowanie najstarszego Turzyna i położonego obok wsi stawu rybnego można zlokalizować na podstawie planu twierdzy i okolic Szczecina [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Stettin_im_Jahre_1693.jpg „Plan Szczecina i okolic z roku 1693”] z uzupełnieniami [[Carl Friedrich Meyer|C. Fr. Meyera]] z przełomu [[XVII wiek|XVII]]/[[XVIII wiek]]u. <ref>Meyer C. F., ''Stettin zur Schwedenzeit''. Stettin [[1886]].</ref><br/> | Początkowo na części pól uprawnych powstały [[Fortyfikacje szwedzkie|fortyfikacje szwedzkie]], w tym [[Fort Prusy|Gwiaździsty Szaniec]] (''Stern Schanze''). Podczas wojny 30-letniej większość zabudowań zostało zniszczonych, pozostałe budynki ostatecznie spalono w [[1677]] i [[1713]] roku. Usytuowanie najstarszego Turzyna i położonego obok wsi stawu rybnego można zlokalizować na podstawie planu twierdzy i okolic Szczecina [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ac/Stettin_im_Jahre_1693.jpg „Plan Szczecina i okolic z roku 1693”] z uzupełnieniami [[Carl Friedrich Meyer|C. Fr. Meyera]] z przełomu [[XVII wiek|XVII]]/[[XVIII wiek]]u. <ref>Meyer C. F., ''Stettin zur Schwedenzeit''. Stettin [[1886]].</ref><br/> | ||
Po przejęciu Szczecina przez władze pruskie i dalszej rozbudowie fortyfikacji, w tym Szańca Gwiaździstego, powstało na jej gruntach dzieło obronne zwane [[Fort Prusy|Fortem Prusy]] (''Fort Preußen''), co spowodowało, że po [[1736]] roku zabudowania wsi przeniesiono bardziej na północny zachód, w rejon dzisiejszych ulic [[Kordeckiego]] i Boh. Warszawy, w miejsce zwane ''Mittelbrink'' [Środkowe Pastwisko] oraz ''Sieb'' [Sito]. <ref>"''brink''” - gwarowe określenie placu usytuowanego wewnątrz wioski lub obok, także pastwisko [wg:] Herrmann – Winter R., ''Kleines Plattdeutsches Wörterbuch''. Hinstorff. Rostock [[1985]], s. 53.</ref> Bogdana Kozińska podaje, że zabudowania Starego Turzyna (''Alt Turney'', ''Alt Torney'') liczyły około 60 budynków i rozmieszczone były wokół placu wewnętrznego i dróg wylotowych, a w centrum wsi i na jej skraju znajdowały się dwa stawy. <ref>Kozińska B, ''Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej''. Szczecin [[2002]], s. 26, 36 i n.</ref><br/> | Po przejęciu Szczecina przez władze pruskie i dalszej rozbudowie fortyfikacji, w tym Szańca Gwiaździstego, powstało na jej gruntach dzieło obronne zwane [[Fort Prusy|Fortem Prusy]] (''Fort Preußen''), co spowodowało, że po [[1736]] roku zabudowania wsi przeniesiono bardziej na północny zachód, w rejon dzisiejszych ulic [[Kordeckiego]] i Boh. Warszawy, w miejsce zwane ''Mittelbrink'' [Środkowe Pastwisko] oraz ''Sieb'' [Sito]. <ref>"''brink''” - gwarowe określenie placu usytuowanego wewnątrz wioski lub obok, także pastwisko [wg:] Herrmann – Winter R., ''Kleines Plattdeutsches Wörterbuch''. Hinstorff. Rostock [[1985]], s. 53.</ref> Bogdana Kozińska podaje, że zabudowania Starego Turzyna (''Alt Turney'', ''Alt Torney'') liczyły około 60 budynków i rozmieszczone były wokół placu wewnętrznego i dróg wylotowych, a w centrum wsi i na jej skraju znajdowały się dwa stawy. <ref>Kozińska B, ''Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej''. Szczecin [[2002]], s. 26, 36 i n.</ref><br/> | ||
Aktualna wersja na dzień 03:14, 30 mar 2025
| Turzyn | |||
| |||
| Typ | Osiedle administracyjne | ||
| Dzielnica | Śródmieście | ||
| Nazwa niemiecka | Torney | ||
| Populacja | 19 894 | ||
| W granicach miasta | 1910 | ||
| Położenie na planie Szczecina | |||
| |||
Turzyn (niem. Torney) – część miasta i osiedle administracyjne Szczecina, położone w zachodniej części Śródmieścia. Granice osiedla wyznaczają: tory linii kolejowej Szczecin-Trzebież (od zachodu), ul. Mickiewicza (od północy), al. Piastów (od wschodu) i ul. Mieszka I (od południa).
- Według danych z 29 kwietnia 2012 w osiedlu na pobyt stały zameldowanych było 19 894 osób. [1].</ref>.
- Samorząd osiedla Turzyn został ustanowiony w 1990 roku. [2]
Historia
Analizując przestrzenne ukształtowanie otoczenia miasta od strony zachodniej i północno - zachodniej spotykamy się z określeniem tzw. szczecińskiego pola miejskiego (Stadtfelde, 1565), zwanego również miejskim polem turzyńskim (Torneyer Stadtfelde, 1813). Grunty rolne wraz z podmiejską wioską Turzyn (Turnei, Turney, Torney), w części znajdującej się przed bramą miejską zwaną Bramą Passawską, do czasów reformacji były własnością Fundacji św. Jerzego przy kościele św. Jerzego. W 1557 roku teren ten, wraz z wioską, położonym obok niej stawem rybnym, i usytuowanymi tu trzema wiatrakami [3], przejęła Fundacja Klasztoru św. Jana (St. Johannis Klosterstift). Jak podają współcześni badacze wspomniane tu określenie „Torney” jest nazwą pochodzenia słowiańskiego. Zapis w dokumentach źródłowych z XV wieku, cyt.: „...[o] wiatraku na wzniesieniu Góry Młyńskiej, położonym na tzw. „tarninowym polu” (de witmole belegen up dem thorneyeschen Velde, 1437), wskazuje na jej pochodzenie od nazwy ciernistego krzewu tarniny - „tarń” (Dorn). Wg Carla Fredricha nazwa „tarninowe pole” (Dornfeld), to pole pełne kolczastych roślin, które osadnicy niemieccy wykarczowali przed Bramą Passawską, lokując na nim wspomniany wyżej najstarszy Turzyn (Tornei), położony w rejonie obecnych ulic Potulickiej i Narutowicza na zachód od późniejszego Nowego Miasta. [4] Należące do miasta grunty rolne ciągnęły się do linii obecnej Al. Boh. Warszawy.
Według katastru szwedzkiego miasta Szczecin i jego przedmieść z 1709 roku na terenie Turzyna istniało 19 zabudowań, w tym wspomniane wyżej trzy wiatraki należące do kościoła św. Jakuba. Wymienione w katastrze zabudowania oznaczone numerem 16 obejmowały obszar dawnego cmentarza kościoła św. Jerzego (St. Jürgen-Kirchhof) i leżący za nim tzw. Tor Powroźników (Reepschlägerbahn). [5] Wymieniony w dokumencie z 1437 roku wiatrak, to jeden z pięciu wiatraków wymienionych przez L. Brüggemanna w opisie Pomorza Przedniego w rozdziale o mieście Szczecin, i należących pod koniec XVIII wieku do parafii kościoła św. Jakuba, tj. „stary” (alte, czyli późniejszy „Piękny”/ Schӧne, zwanym ostatecznie „Nowy”/ Neue„Piękny”), „Pływak” (Schweimer lub Schwimmer), Schӧneke, zwany potem „Żakiet” (Jacke), „Garnek” (Pott) i kolejny Piękny (Schӧne), nawiązujący nazwą do zlikwidowanego po 1736 r. wiatraka „stary ”wspomnianego „starego” ((alte). [6]
Początkowo na części pól uprawnych powstały fortyfikacje szwedzkie, w tym Gwiaździsty Szaniec (Stern Schanze). Podczas wojny 30-letniej większość zabudowań zostało zniszczonych, pozostałe budynki ostatecznie spalono w 1677 i 1713 roku. Usytuowanie najstarszego Turzyna i położonego obok wsi stawu rybnego można zlokalizować na podstawie planu twierdzy i okolic Szczecina „Plan Szczecina i okolic z roku 1693” z uzupełnieniami C. Fr. Meyera z przełomu XVII/XVIII wieku. [7]
Po przejęciu Szczecina przez władze pruskie i dalszej rozbudowie fortyfikacji, w tym Szańca Gwiaździstego, powstało na jej gruntach dzieło obronne zwane Fortem Prusy (Fort Preußen), co spowodowało, że po 1736 roku zabudowania wsi przeniesiono bardziej na północny zachód, w rejon dzisiejszych ulic Kordeckiego i Boh. Warszawy, w miejsce zwane Mittelbrink [Środkowe Pastwisko] oraz Sieb [Sito]. [8] Bogdana Kozińska podaje, że zabudowania Starego Turzyna (Alt Turney, Alt Torney) liczyły około 60 budynków i rozmieszczone były wokół placu wewnętrznego i dróg wylotowych, a w centrum wsi i na jej skraju znajdowały się dwa stawy. [9]
W wyniku działań wojennych z 1813 roku, większość budynków Starego Turzyna uległa zniszczeniu. Teren pod zabudowę kolejnego już trzeciego osiedla, pod dawną nazwą średniowiecznej wsi Turzyn z dodatkiem „Nowy” (Neu Turnei, Neu Turney, Neu Torney), przydzielono w rejonie obecnych ulic Wawrzyniaka, Mickiewicza, 5 Lipca i Ściegiennego w lipcu 1817. Po 1910 roku, to podmiejskie osiedle przeistoczyła się w przedmieście i została włączona w granice Szczecina. Niektórzy współcześni badacze dziejów miasta odnoszą nazwę tego przedmieścia do rzekomo istniejącego na pobliskich szczecińskich polach turzyńskich placu turniejowego z czasów Księstwa Pomorskiego, na którym zaproszeni przez księcia rycerze staczali pojedynki. Prawdopodobnie zasugerowali się niemiecką nazwą jednej z głównych ulic Nowego Turzyna, górnego odcinka ulicy Turnerstraße, której nazwa wiązała się z istniejącym u zbiegu ulicy Twardowskiego i Jagiellońskiej (obecnie teren SP 47 i sklepu „Platan”) placem ćwiczeń (Turnplatz). Ulica ta została wytyczona w czasach, gdy to osiedle powstawało, czyli ok. 1817 r., a jej przebieg wyznaczył mjr Loos, naczelny inżynier twierdzy Szczecin). Łączyła przedmieście turzyńskie z rejonem obecnej Bramy Portowej.
Przypisy
- ↑ Liczba mieszkańców. W: Biuletyn informacji Publicznej Urzędu Miasta Szczecin [on-line]. [Przeglądany 8 kwietnia 2013]. Dostępny w: http://bip.um.szczecin.pl/umszczecinbip/chapter_50049.asp
- ↑ Uchwała Nr VIII/53/90 Rady Miejskiej w Szczecinie z dnia 28 listopada 1990 r. w sprawie utworzenia w mieście Szczecinie dzielnic i osiedli (Załącznik nr 1).
- ↑ Wspomniane wiatraki, noszące nazwy „stary” (czyli późniejszy Piękny/ Schӧne, zwany ostatecznie „Nowy”/ Neue), Pływak (Schweimer, zwany później Schwimmer), i kolejny (Schӧneke, późniejszy Żakiet/ Jacke, także Jakke), podobnie jak pozostałe wiatraki na Górze Młyńskiej spalone w 1659 r. przez wojska cesarskie, należały do roku 1557 do fundacji związanej z kościołem szpitalnym św. Jerzego; zob. J.B. Steinbrück, Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften vor Stettin. [...] Stettin 1787.
- ↑ Fredrich C., Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung. Stettin 1926, s. 83-84.
- ↑ Die Schwedische Landesaufnahme von Vorpommern (1692-1709). Teil: Die Vorstädte Lastadie, Niederwieck, Torney und Oberwieck Rep.6a, Bd. 70, Häuserbeschreibungen von Torney und der Oberwÿk bei Stettin, Nr. 5. Register über Torney bei Stettin (tłumaczenie ze szwedzkiego na j. niemiecki dr D. Schleinert; wydruk komputerowy przesłany przez autora).
- ↑ Brüggemann L. W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1. Stettin 1779, s. 169.
- ↑ Meyer C. F., Stettin zur Schwedenzeit. Stettin 1886.
- ↑ "brink” - gwarowe określenie placu usytuowanego wewnątrz wioski lub obok, także pastwisko [wg:] Herrmann – Winter R., Kleines Plattdeutsches Wörterbuch. Hinstorff. Rostock 1985, s. 53.
- ↑ Kozińska B, Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Szczecin 2002, s. 26, 36 i n.
Bibliografia
- Steinbrück J.B., Von den St. Georgen- und heil. Geistes-Stiften vor Stettin: Auf die Beförderung des [...] Herrn, Christoph Friedrich Herwigs, bisherigen Diakonus zu St. Jakob und Pastors zu St. George, zum Primarius der St. Jakobs-Kirche, Ephorus der grossen Raths- und Direktor der Ministerial-Schulen. Stettin 1787.
- L. W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor – und Hinter – Pommern. Bd. 1., Stettin 1779.
- Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
- R. Herrmann – Winter, Kleines Plattdeutsches Wörterbuch. Hinstorff. Rostock 1985.
- B. Kozińska, Rozwój przestrzenny Szczecina od początku XIX wieku do II wojny światowej. Szczecin 2002.
Zobacz też
Linki zewnętrzne
Autor opracowania: Jan Iwańczuk